सीमन ॲनालिसिसमध्ये सीमनचे प्रमाण आणि स्पर्मचे अनेक गुणधर्म—कॉन्सन्ट्रेशन, एकूण स्पर्म संख्या, मोटिलिटी आणि मॉर्फॉलॉजी—मोजले जातात. ही फर्टिलिटीबाबत एका निकालावर अंतिम निर्णय देणारी तपासणी नाही. WHOच्या संदर्भ मर्यादा म्हणजे फर्टाइल संदर्भ गटात दिसणाऱ्या मूल्यांच्या खालच्या टोकाचा अंदाज; त्यापेक्षा जास्त मूल्ये असली तरी गर्भधारणा हमखास होते असे नाही, आणि त्यापेक्षा कमी मूल्य आले म्हणजे पुरुष इन्फर्टाइल आहे असे सिद्ध होत नाही. एका नमुन्यापासून दुसऱ्यात सीमनचे निष्कर्ष नैसर्गिकरीत्या बदलू शकतात. त्यामुळे असामान्य अहवाल अनेकदा पुन्हा तपासावा लागतो आणि दांपत्याचा फर्टिलिटी इतिहास, पुरुषाची वैद्यकीय तपासणी आणि गरजेनुसार हार्मोन तपासणी यांसोबत त्याचा अर्थ लावावा.

तपासणीपूर्व तयारी महत्त्वाची आहे

प्रयोगशाळा साधारणपणे नमुना देण्यापूर्वी 2–7 दिवस इजॅक्युलेशन टाळण्यास (अब्स्टिनन्स), संपूर्ण नमुना निर्जंतुक डब्यात गोळा करण्यास आणि योग्य तापमानात लवकर प्रयोगशाळेत पोहोचवण्यास सांगते. इजॅक्युलेटच्या पहिल्या भागात बरेच स्पर्म असतात; त्यामुळे नमुना अपूर्ण राहिल्यास संख्या चुकीने कमी दिसू शकते. मागील दोन-तीन महिन्यांत ताप किंवा मोठा आजार झाला असल्यास सीमनचे मापदंड तात्पुरते खराब होऊ शकतात.

WHOच्या सहाव्या आवृत्तीतील खालच्या संदर्भ मर्यादा

WHOच्या सहाव्या आवृत्तीतील माहिती-संचातून वापरली जाणारी अंदाजे खालच्या पाचव्या सेंटाइलजवळील संदर्भ मूल्ये अशी आहेत: वीर्याचे प्रमाण 1.4 mL, स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन 16 दशलक्ष/mL, टोटल स्पर्म संख्या 39 दशलक्ष प्रति इजॅक्युलेट, टोटल मोटिलिटी 42%, प्रोग्रेसिव्ह मोटिलिटी 30%, व्हायटॅलिटी 54% जिवंत स्पर्म आणि कठोर निकषांनुसार सामान्य मॉर्फॉलॉजी 4%. ही संदर्भ मर्यादा आहेत; “फर्टाइल” आणि “इन्फर्टाइल” यांच्यातील जैविक सीमा नाहीत.

प्रत्येक मापदंड कसा वाचावा?

प्रमाण

वीर्याचे प्रमाण कमी असण्याचे कारण अपूर्ण नमुना, खूप कमी अब्स्टिनन्स, रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशन, इजॅक्युलेटरी-डक्ट अडथळा किंवा अँड्रोजन डेफिशियन्सी असू शकते. वीर्याचे प्रमाण खूप जास्त असल्यामुळे कॉन्सन्ट्रेशन कमी दिसू शकते; पण एकूण स्पर्म संख्या अधिक महत्त्वाची असते.

कॉन्सन्ट्रेशन आणि एकूण स्पर्म संख्या

कॉन्सन्ट्रेशन म्हणजे प्रति mL स्पर्मची संख्या; एकूण संख्येत संपूर्ण इजॅक्युलेट विचारात घेतले जाते. कॉन्सन्ट्रेशन थोडे कमी असले तरी प्रमाण चांगले असल्यास एकूण स्पर्म संख्या समाधानकारक असू शकते.

मोटिलिटी

प्रोग्रेसिव्ह मोटिलिटी म्हणजे पुढे सरकणारे स्पर्म. टोटल मोटिलिटीमध्ये प्रोग्रेसिव्ह आणि नॉन-प्रोग्रेसिव्ह हालचाल दोन्ही येतात. तापमान आणि नमुना तपासण्यापर्यंतचा वेळ मोटिलिटीवर परिणाम करतात; म्हणून नमुना प्रयोगशाळेत कसा हाताळला जातो हेही महत्त्वाचे असते.

मॉर्फॉलॉजी

स्ट्रिक्ट मॉर्फॉलॉजीमध्ये अतिशय कठोर आकार निकष पूर्ण करणाऱ्या स्पर्मची टक्केवारी मोजली जाते. सुमारे 4% हे मूल्यही WHOच्या खालच्या संदर्भ मर्यादेत येऊ शकते. मॉर्फॉलॉजी मोजताना निरीक्षकांनुसार बराच फरक पडू शकतो; म्हणून तिचा अर्थ एकट्या आकड्यावरून लावू नये.

व्हायटॅलिटी

व्हायटॅलिटी म्हणजे जिवंत स्पर्मची टक्केवारी. मोटिलिटी फार कमी असल्यास हे विशेष उपयुक्त आहे, कारण न हलणारे पण जिवंत स्पर्म आणि मृत स्पर्म यात फरक करता येतो.

अहवालात दिसणारे सामान्य शब्द

• ऑलिगोझूस्पर्मिया: स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन/संख्या कमी.
• ॲस्थेनोझूस्पर्मिया: मोटिलिटी कमी.
• टेराटोझूस्पर्मिया: सामान्य मॉर्फॉलॉजीची टक्केवारी कमी.
• ॲझूस्पर्मिया: योग्य प्रयोगशाळा तपासणीनंतर सीमनमध्ये स्पर्म दिसत नाहीत; याची पुष्टी आणि पुढील तपासणी आवश्यक असते.
• क्रिप्टोझूस्पर्मिया: नमुना कॉन्सन्ट्रेट/पेलेट केल्यानंतरच स्पर्म दिसतात.

तपासणी पुन्हा कधी करावी?

सीमन नैसर्गिकरीत्या बदलत असल्यामुळे एक असामान्य नमुना अनेकदा पुन्हा तपासावा. किती लवकर पुन्हा करायचा हे विकृतीची तीव्रता आणि वैद्यकीय प्रश्नावर ठरते. अतिशय गंभीर विकृती किंवा ॲझूस्पर्मिया असल्यास महिनोन्‌महिने स्वतःहून पूरक औषधे घेण्याऐवजी तज्ज्ञ तपासणी करावी. तात्पुरत्या तापामुळे अहवाल बिघडला असल्याची शक्यता असेल तर स्पर्मॅटोजेनेसिसचे एक चक्र पूर्ण झाल्यानंतर पुन्हा केलेली तपासणी अधिक माहितीपूर्ण असू शकते.

आणखी कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

अहवालातील निष्कर्षांच्या नमुन्यानुसार FSH/LH/टेस्टोस्टेरॉन, प्रोलॅक्टिन, स्क्रोटल तपासणी आणि अल्ट्रासाऊंड, गंभीर ऑलिगोझूस्पर्मिया/ॲझूस्पर्मियामध्ये जेनेटिक तपासणी, व्हेरिकोसीलचे मूल्यमापन आणि औषधे किंवा टेस्टोस्टेरॉन/ॲनाबॉलिक स्टेरॉइड वापराचा आढावा घेतला जाऊ शकतो. इन्फर्टिलिटीचा प्रश्न असल्यास पुरुष आणि स्त्री या दोन्ही जोडीदाराचे समांतर मूल्यमापन होणे महत्त्वाचे आहे.

असामान्य अहवालानंतर काय करू नये?

• “स्पर्म वाढवण्यासाठी” टेस्टोस्टेरॉन स्वतःहून सुरू करू नका; बाहेरून घेतलेले टेस्टोस्टेरॉन स्पर्म निर्मिती दाबू शकते.
• फक्त मॉर्फॉलॉजीवरून फर्टिलिटीचा निर्णय घेऊ नका.
• गंभीर विकृती दुर्लक्षित करून महिनोन्‌महिने सिद्ध न झालेली पूरक औषधे घेऊ नका.
• अब्स्टिनन्सचे दिवस खूप वेगळे असलेल्या अहवालाची थेट तुलना करू नका; नमुना गोळा करण्याची परिस्थिती विचारात घ्या.

सीमन अहवालाचा अति अर्थ लावणे टाळण्यासाठी तीन नियम

पहिला नियम: WHOच्या खालच्या संदर्भ मर्यादा “फर्टाइल” आणि “इन्फर्टाइल” यांच्यातील निश्चित सीमा नाहीत; त्या फर्टाइल पुरुषांच्या संदर्भ गटातील मूल्यांच्या खालच्या टोकाचे वर्णन करतात. दुसरा नियम: एका इजॅक्युलेटपासून दुसऱ्यात सीमनचे निष्कर्ष नैसर्गिकरीत्या बदलू शकतात, त्यामुळे अनपेक्षित विकृतीची पुष्टी करावी लागते. तिसरा नियम: फर्टिलिटीचे मूल्यमापन दांपत्याच्या संदर्भात करावे लागते; पुरुषाचा अहवाल इन्फर्टिलिटीचा कालावधी, स्त्री जोडीदाराचे वय आणि तिचे फर्टिलिटी मूल्यमापन यांसोबत वाचला पाहिजे.

टोटल मोटाइल स्पर्मची संख्या हा प्रमाण, कॉन्सन्ट्रेशन आणि मोटिलिटी एकत्र करणारा व्यवहार्य सारांश असू शकतो; पण पूर्ण अहवालाची जागा घेत नाही. मॉर्फॉलॉजीचा विशेषतः चुकीचा अर्थ लावला जातो: “4% सामान्य आकाररचना” याचा अर्थ 96% स्पर्म निरुपयोगी आहेत किंवा नैसर्गिक गर्भधारणा अशक्य आहे असा होत नाही.

अहवालातील सामान्य संज्ञांनंतर पुढचा प्रश्न काय?

ऑलिगोझूस्पर्मिया म्हणजे स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन कमी, ॲस्थेनोझूस्पर्मिया म्हणजे मोटिलिटी कमी आणि टेराटोझूस्पर्मिया म्हणजे सामान्य मॉर्फॉलॉजीची टक्केवारी कमी. ऑलिगोॲस्थेनोटेराटोझूस्पर्मिया (OAT) मध्ये अनेक विकृती एकत्र असतात. ॲझूस्पर्मिया म्हणजे योग्य प्रयोगशाळा मूल्यमापनानंतर इजॅक्युलेटमध्ये स्पर्म दिसत नाहीत; तो “खूप कमी संख्या” यासारखा नाही आणि अडथळा आहे की स्पर्म निर्मिती कमी आहे हे ठरवण्यासाठी संरचित तपासणी आवश्यक असते.

वीर्याचे प्रमाण खूप कमी असल्यास केवळ स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन कमी असण्यापेक्षा वेगळे प्रश्न निर्माण होतात. इतिहासानुसार डॉक्टर नमुना पूर्ण गोळा झाला का, रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशन, इजॅक्युलेटरी-डक्ट अडथळा, अँड्रोजन स्थिती आणि वॅस डिफरन्स जन्मतः नसणे यांचा विचार करू शकतात. ल्युकोसाइट्स, ॲग्लुटिनेशन किंवा वाढलेली व्हिस्कोसिटी हेही स्वतंत्र निदान नसून दुय्यम संकेत आहेत.

पुढील तपासणीचा योग्य मार्ग म्हणजे प्रत्येक सीमारेषेवरील मापदंडासाठी लगेच पूरक औषधे सुरू करणे नव्हे. महत्त्वाची विकृती पुष्टी करा, पुरुषाची तपासणी करा, व्हेरिकोसील/टेस्टिसचा आकार, गरजेनुसार हार्मोन्स आणि दांपत्याचा प्रजननाच्या दृष्टीने उपलब्ध कालावधी पाहा; त्यानंतर नैसर्गिक प्रयत्न, दुरुस्त करता येणाऱ्या पुरुष घटकाचा उपचार, IUI किंवा IVF/ICSI यापैकी काय वास्तववादी आहे ते ठरवा.

डॉक्टरांच्या भेटीस काय आणावे?

• सर्व सीमन ॲनालिसिस अहवाल—अब्स्टिनन्सचे दिवस आणि नमुना गोळा करण्याच्या नोंदींसह.
• आधी केले असल्यास हार्मोन अहवाल.
• केले असल्यास स्क्रोटल अल्ट्रासाऊंड/डॉप्लर.
• औषधे, पूरक औषधे, टेस्टोस्टेरॉन किंवा ॲनाबॉलिक स्टेरॉइड वापराची यादी.
• उपलब्ध असल्यास स्त्री जोडीदाराचे प्राथमिक फर्टिलिटी मूल्यमापन.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• पुरुषांमधील FSH, LH आणि प्रोलॅक्टिन
• टेस्टोस्टेरॉन अहवाल समजून घ्या
• स्क्रोटल अल्ट्रासाऊंड अहवाल समजून घ्या
• किडनी स्टोन ॲनालिसिस अहवाल समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• World Health Organization. WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021 https://www.who.int/publications/i/item/9789240030787
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; amended 2024) https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/male-infertility
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility