मायक्रो-TESEमध्ये स्पर्म सापडले नाहीत म्हणजे त्या शस्त्रक्रियेत तपासलेल्या टेस्टिक्युलर ऊतकात वापरण्यास योग्य स्पर्म मिळाले नाहीत. हा गंभीर निष्कर्ष आहे; मात्र दोन्ही टेस्टिसच्या प्रत्येक भागात एकही स्पर्म नाही हे तो सिद्ध करत नाही. तरी दुसऱ्या स्पर्म रिट्रिव्हलची शक्यता पहिल्या प्रयत्नापेक्षा खूप कमी असते. पुढचा टप्पा आपोआप दुसरी शस्त्रक्रिया नसून संपूर्ण आढावा असावा—निदान, आनुवंशिक अहवाल आणि हार्मोन्स पुन्हा पाहणे; पहिल्या शस्त्रक्रियेची नोंद, एम्ब्रायोलॉजी प्रयोगशाळेतील शोध आणि हिस्टोपॅथॉलॉजी तपासणे; आणि दुसऱ्या प्रयत्नाला अर्थ देईल असा काही बदल झाला आहे का हे ठरवणे. काळजीपूर्वक निवडलेल्या काही पुरुषांमध्ये पुन्हा मायक्रो-TESEचा विचार होतो; इतरांमध्ये मात्र आणखी एक शस्त्रक्रिया फायदा होण्याची वाजवी शक्यता न देता अतिरिक्त ताण वाढवू शकते.

मायक्रो-TESE नकारात्मक का येऊ शकते?

नॉन-ऑब्स्ट्रक्टिव्ह अझूस्पर्मिया (NOA)मध्ये स्पर्म निर्मिती गंभीरपणे कमी असते. मायक्रो-TESE स्पर्मॅटोजेनेसिसची छोटी क्षेत्रे शोधते; पण काही पुरुषांमध्ये परिपक्व स्पर्म खरोखरच नसतात किंवा इतके विरळ असतात की शोधात सापडत नाहीत. नकारात्मक निष्कर्षामागे आनुवंशिक कारण, पूर्वीचे गोनॅडोटॉक्सिक उपचार, मोठे टेस्टिक्युलर नुकसान किंवा स्पर्म तयार करणाऱ्या ट्युब्युल्सचे विखुरलेले वितरणही असू शकते.

सर्वप्रथम निदान योग्य होते का ते पुन्हा पाहा

• सेंट्रिफ्यूज केलेल्या पॅलेटची तपासणी करून किमान दोन उच्च दर्जाच्या सीमेन अॅनालिसिस झाल्या होत्या का?
• खरोखर NOA होते का, की टेस्टोस्टेरॉन किंवा अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स किंवा दुसऱ्या हार्मोनल समस्येमुळे स्पर्म निर्मिती दाबली गेली असू शकते?
• लागू असल्यास कॅरिओटाइप आणि Y-क्रोमोसोम मायक्रोडिलीशन तपासण्या झाल्या होत्या का?
• अनुभवी सर्जनने पुरेशा प्रमाणात मायक्रोसर्जिकल तपासणी केली होती आणि एम्ब्रायोलॉजी पथकाने ऊतकात सखोल शोध घेतला होता का?
• टेस्टिक्युलर ऊतकाचा हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवाल उपलब्ध होता का आणि त्यात कोणते स्वरूप दिसले?

आनुवंशिक तपासणीचा निष्कर्ष पुढील पर्याय पूर्णपणे बदलू शकतो

पूर्ण AZFa आणि AZFb Y-क्रोमोसोम मायक्रोडिलीशनमध्ये स्पर्म रिट्रिव्हलची शक्यता जवळजवळ शून्य मानली जाते आणि EAU अशा पुरुषांमध्ये शस्त्रक्रियेद्वारे रिट्रिव्हल टाळण्याचा सल्ला देते. इतर आनुवंशिक कारण म्हणजे आपोआप अपयश नव्हे. उदाहरणार्थ, क्लाइनफेल्टर सिंड्रोम असलेल्या काही पुरुषांमध्ये काही भागांपुरते मर्यादित स्पर्म निर्मिती असू शकते. आनुवंशिक समुपदेशन महत्त्वाचे आहे, कारण निदान रिट्रिव्हलची शक्यता आणि पुढील पिढीकडे जाण्याची शक्यता दोन्ही बदलू शकते.

पहिली मायक्रो-TESE नकारात्मक म्हणजे दुसऱ्या प्रयत्नात कधीच स्पर्म मिळणार नाहीत का?

नाही; पण शक्यता खूप कमी असते. 2025च्या वर्णनात्मक आढाव्यात निवडक पुरुषांच्या बहुतेक पुन्हा मायक्रो-TESE केलेल्या अभ्यासांमध्ये रिट्रिव्हल साधारण 10–21% होता; एका अभ्यासात 40%पेक्षा जास्त प्रमाण नोंदवले होते. 2021च्या मोठ्या अभ्यासमालिकांमध्ये दुसऱ्या प्रयत्नात 18.4% पुरुषांमध्ये स्पर्म मिळाले. हे तज्ज्ञ केंद्रांतील निवडक रुग्णांवरील निष्कर्ष आहेत; एखाद्या व्यक्तीची खात्रीशीर शक्यता नाही. एका टक्केवारीवर भर देण्यापेक्षा हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवाल, आनुवंशिक कारणे, पहिल्या शस्त्रक्रियेतील तपासणीची गुणवत्ता आणि NOAचे कारण अधिक महत्त्वाचे आहेत.

पुन्हा मायक्रो-TESE कोणामध्ये विचारात घेतली जाऊ शकते?

• पूर्ण मॅच्युरेशन अरेस्ट किंवा सर्टोली-सेल-ओन्ली स्वरूपाच्या तुलनेत हायपोस्पर्मॅटोजेनेसिससारखे तुलनेने अनुकूल हिस्टोपॅथॉलॉजीचे स्वरूप; तरी हिस्टोपॅथॉलॉजी यशाची हमी देत नाही.
• पहिली प्रक्रिया मर्यादित, मायक्रोसर्जरीशिवाय केलेली किंवा अनुभवी एम्ब्रायोलॉजी प्रयोगशाळेत पुरेसा शोध न घेता झाल्याची शक्यता.
• पूर्वीचा सुधारता येण्याजोगा स्पर्म निर्मिती दाबणारा घटक आता दुरुस्त झाला आहे.
• ज्या निदानात काही भागांपुरते मर्यादित स्पर्म निर्मिती जैविकदृष्ट्या शक्य आहे आणि आनुवंशिक तपासणीत शून्य रिट्रिव्हल स्थिती नाही.
• कमी शक्यता, दुसऱ्या शस्त्रक्रियेचा ताण, IVF समन्वय आणि पर्याय समजून घेणारे जोडपे.

पुन्हा मायक्रो-TESE कधी तर्कसंगत नसेल?

• पूर्ण AZFa किंवा AZFb मायक्रोडिलीशन.
• अनुभवी पथकाने आधीच दोन्ही बाजूंची विस्तृत मायक्रोसर्जिकल तपासणी केलेली असणे, हिस्टोपॅथॉलॉजी प्रतिकूल असणे आणि नवीन दुरुस्त करता येणारा घटक नसणे.
• स्पर्म मिळण्याची कमी शक्यता लक्षात घेता दुसरी शस्त्रक्रिया, तिचा खर्च किंवा आणखी एक IVF चक्र स्वीकारण्यास जोडपे तयार नसणे.
• पहिल्या शस्त्रक्रियेनंतर टेस्टिस किंवा हार्मोन्सवर प्रतिकूल परिणाम झाले असून आधी सुधारणा/उपचार आवश्यक असणे.

दुसऱ्या प्रयत्नापूर्वी किती वेळ थांबावे?

पुन्हा मायक्रो-TESE करण्यासाठी सर्वांना लागू होईल असा निश्चित कालावधी नाही. वेळ पहिल्या शस्त्रक्रियेचे स्वरूप, टेस्टिस बरे होण्याची स्थिती, सुरू असलेले हार्मोनल उपचार आणि स्त्री जोडीदाराला अपत्यप्राप्तीसाठी उपलब्ध वेळ यावर अवलंबून असतो. टेस्टिसला बरे होण्याची संधी देणे किंवा सुधारता येण्याजोग्या कारणाचा प्रतिसाद पाहणे हे उद्दिष्ट असेल तर अनेकदा काही महिने लागतात. नकारात्मक निष्कर्षानंतर लगेच दुसऱ्या शस्त्रक्रियेची तारीख ठरवण्याऐवजी नियोजनपूर्वक निर्णय घ्यावा.

हार्मोन्स किंवा औषधांनी नकारात्मक मायक्रो-TESE नंतर स्पर्म मिळण्याची शक्यता वाढवता येते का?

काही पुरुषांमध्ये उपचार करता येण्यासारखी हार्मोनल समस्या असते; पण NOA असलेल्या प्रत्येक पुरुषाला कारण निश्चित नसताना अंदाजाने हार्मोन उपचार देण्याला मजबूत पुरावा नाही. निवडक हार्मोनल परिस्थितींमध्ये hCG, SERMs, अरोमाटेज इनहिबिटर्स किंवा गोनॅडोट्रोपिन्स योग्य ठरू शकतात. उद्देश खरी हार्मोनल असामान्यता दुरुस्त करणे हा आहे; स्पर्म निर्मितीची हमी देणे नाही. इन्फर्टिलिटीच्या उपचारासाठी टेस्टोस्टेरॉन इंजेक्शन्स वापरू नयेत, कारण ती गोनॅडोट्रोपिन्स आणि इंट्राटेस्टिक्युलर टेस्टोस्टेरॉन दाबतात.

हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवालातून काय समजते?

हिस्टोपॅथॉलॉजीमध्ये हायपोस्पर्मॅटोजेनेसिस, मॅच्युरेशन अरेस्ट, सर्टोली-सेल-ओन्ली स्वरूप, ट्युब्युलर स्क्लेरोसिस किंवा मिश्र स्वरूपे दिसू शकतात. त्यातून जैविक स्थिती समजण्यास आणि दुसऱ्या प्रयत्नाच्या समुपदेशनासाठी मदत होऊ शकते; पण एक छोटा बायोप्सी नमुना संपूर्ण टेस्टिसचे नकाशांकन करत नाही. म्हणून हिस्टोपॅथॉलॉजी निर्णयासाठी महत्त्वाचा संकेत देते; पण ती स्पर्म मिळतील की नाही याचे अचूक “हो किंवा नाही” उत्तर देत नाही.

मायक्रो-TESEनंतर टेस्टोस्टेरॉन तपासावे का?

वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य असल्यास हो—विशेषतः कमी टेस्टोस्टेरॉनची लक्षणे किंवा विस्तृत टेस्टिक्युलर शस्त्रक्रिया असेल तर. मायक्रो-TESEमध्ये शक्य तितके कमी ऊतक काढण्याचा प्रयत्न केला जातो; तरी काही पुरुषांमध्ये टेस्टोस्टेरॉन तात्पुरते आणि क्वचित दीर्घकाळ कमी होऊ शकते. टेस्टोस्टेरॉन उपचार सुरू करण्यापूर्वी भविष्यातील प्रजननक्षमतेची उद्दिष्टे चर्चा करणे आवश्यक आहे.

स्पर्म सापडत नसतील तर इतर पर्याय कोणते?

जोडपे डोनर स्पर्म, योग्य परिस्थितीत एम्ब्रियो दान, दत्तक घेणे किंवा अपत्य न घेण्याचा निर्णय यांचा विचार करू शकते. हे वैयक्तिक निर्णय आहेत; “वैद्यकीय अपयश” नाहीत. चांगल्या समुपदेशनात तांत्रिक पर्यायांइतकाच स्पर्म न मिळाल्याच्या निष्कर्षाचा भावनिक परिणामही मान्य केला पाहिजे.

दुसऱ्या मायक्रो-TESEचा विचार करण्यापूर्वी

• पहिल्या शस्त्रक्रियेची नोंद, एम्ब्रायोलॉजी प्रयोगशाळेतील निष्कर्ष, आनुवंशिक अहवाल आणि हिस्टोपॅथॉलॉजी यांचा एकत्रित आढावा घेतल्याशिवाय दुसरी शस्त्रक्रिया ठरवू नका.
• प्रजननक्षमता अजूनही उद्दिष्ट असेल तर टेस्टिसला “बरे” करण्यासाठी टेस्टोस्टेरॉन सुरू करू नका; त्यामुळे स्पर्मॅटोजेनेसिस आणखी दाबला जाऊ शकतो.
• सिद्ध नसलेल्या पूरक पदार्थ किंवा हार्मोनल उपचारांमुळे निदानावर आधारित दुसऱ्या तज्ज्ञांच्या आढाव्याला विलंब होऊ देऊ नका.
• वारंवार कमी यशाची शक्यता असलेल्या प्रक्रिया करताना स्त्री जोडीदाराचे वय आणि IVF उपचारांचे वेळापत्रक दुर्लक्षित करू नका.

दुसरे तज्ज्ञ मत घेण्यासाठी डॉक्टरांकडे जाताना काय आणावे?

• दोन्ही सीमेन अॅनालिसिस आणि हार्मोन अहवाल.
• कॅरिओटाइप आणि Y-क्रोमोसोम मायक्रोडिलीशन अहवाल.
• पहिल्या मायक्रो-TESEची पूर्ण शस्त्रक्रियेची नोंद.
• एम्ब्रायोलॉजी/प्रयोगशाळेतील शोध अहवाल आणि स्पर्म गोठवून जतन केल्याच्या नोंदी असल्यास.
• ऊतक पाठवले असल्यास टेस्टिक्युलर हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवाल.
• IVF नोंदी आणि स्त्री जोडीदाराचे वय व प्रजननक्षमता मूल्यांकन.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• सीमेनमध्ये स्पर्म नाहीत: तरीही जैविक पितृत्व शक्य आहे का?
• मला कोणती स्पर्म रिट्रिव्हल प्रक्रिया लागेल: TESA, PESA की मायक्रो-TESE?
• पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीमध्ये आनुवंशिक तपासणी
• पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीमध्ये वाढलेले FSH
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/male-infertility
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• Elbardisi H, Bakircioglu E, Liu W, Katz D. Second chance in fertility: a comprehensive narrative review of redo micro-TESE outcomes after initial failure. Asian J Androl. 2025;27(3):409-415. doi:10.4103/aja202446.
• Özman O, Tosun S, Bayazıt N, Cengiz S, Bakırcıoğlu ME. Efficacy of the second micro-testicular sperm extraction after failed first micro-testicular sperm extraction in men with nonobstructive azoospermia. Fertil Steril. 2021;115(4):915-921. doi:10.1016/j.fertnstert.2020.10.005.