इरेक्टाइल डिसफंक्शन (ईडी) म्हणजे समाधानकारक लैंगिक संबंधासाठी पुरेशी ताठरता वारंवार मिळण्यात किंवा टिकवून ठेवण्यात अडचण येणे. ही समस्या सामान्य आहे आणि तिच्यावर उपचार करता येतात; मात्र तिला केवळ ताण, वय किंवा ‘कमजोरी’ म्हणून दुर्लक्ष करू नये. ईडीचा संबंध रक्तवाहिन्यांच्या आजारांशी, मधुमेह, उच्च रक्तदाब, काही औषधे, कमी टेस्टोस्टेरोन, मज्जातंतूंच्या समस्या, लिंगाशी संबंधित आजार किंवा मानसिक घटकांशी असू शकतो. बहुतांश पुरुषांमध्ये वैद्यकीय इतिहास, शारीरिक तपासणी आणि काही मूलभूत रक्ततपासण्यांतून पुरेशी माहिती मिळते. पेनाइल डॉप्लर किंवा इतर विशेष तपासण्या निवडक रुग्णांमध्येच लागतात. उपचार कारणानुसार ठरतात आणि त्यात जीवनशैलीतील बदल, गोळ्या, समुपदेशन, उपकरणे, इंजेक्शन्स किंवा शस्त्रक्रियेचा समावेश असू शकतो.

इरेक्टाइल डिसफंक्शन म्हणजे काय?

लिंग ताठ होण्यासाठी मेंदू, मज्जातंतू, संप्रेरक, रक्तवाहिन्या आणि लिंगातील ऊतक यांचा समन्वय आवश्यक असतो. ही प्रक्रिया वारंवार बिघडली तर इरेक्टाइल डिसफंक्शन होऊ शकतो. थकवा, मद्यपान किंवा ताणानंतर एखाद्या वेळी ताठरता न येणे म्हणजे आपोआप ईडी असे नाही. अडचण सतत किंवा वारंवार होऊ लागली आणि लैंगिक संबंध किंवा आत्मविश्वासावर परिणाम करू लागली तर तिची तपासणी महत्त्वाची ठरते.

ईडी मुख्यतः शारीरिक, मानसिक किंवा दोन्ही प्रकारच्या कारणांमुळे होऊ शकतो. प्रत्यक्षात शारीरिक आणि मानसिक कारणे एकत्र असणे खूप सामान्य आहे. उदाहरणार्थ, सुरुवातीला रक्तपुरवठा थोडा कमी असू शकतो आणि त्यानंतर लैंगिक कामगिरीबाबतच्या चिंतेमुळे समस्या आणखी वाढू शकते.

इरेक्टाइल डिसफंक्शन: झटपट समजून घ्या

इरेक्टाइल डिसफंक्शन कशामुळे होते?

कारण नेहमी एकच असते असे नाही. मूत्ररोगतज्ज्ञ सुधारता येणारे घटक आणि दीर्घकालीन उपचारांची गरज असलेल्या आजारांचा शोध घेतो.

• मधुमेह, उच्च रक्तदाब, वाढलेले कोलेस्टेरॉल, स्थूलता, धूम्रपान आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांमुळे लिंगातील रक्तपुरवठ्यावर होणारा परिणाम.
• मधुमेह, मज्जारज्जूचे आजार, श्रोणीतील शस्त्रक्रिया, श्रोणीला झालेली दुखापत किंवा मज्जासंस्थेच्या आजारांमुळे होणाऱ्या मज्जातंतूंशी संबंधित समस्या.
• संप्रेरकांशी संबंधित समस्या, विशेषतः लक्षणे आणि रक्ततपासण्यांमधून निदानाला आधार मिळत असेल तर टेस्टोस्टेरोनची कमतरता.
• नैराश्यावरची काही औषधे, पुरुष संप्रेरकांचा प्रभाव कमी करणारी औषधे आणि काही रक्तदाबाची औषधे.
• लैंगिक कामगिरीबाबतची चिंता, नैराश्य, ताण, नातेसंबंधातील तणाव किंवा अपयशाची भीती यांसारखे मानसिक किंवा परिस्थितीनुसार घटक.
• पेरोनीज डिसीज, यापूर्वी लिंगाला झालेली दुखापत किंवा शरीररचनेशी संबंधित समस्या यांसारखे लिंगाचे आजार.
• अति मद्यपान, अमली पदार्थ, अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स, अपुरी झोप आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव.

मूत्ररोगतज्ज्ञाला कधी भेटावे?

• ईडी अनेक आठवडे किंवा महिने टिकून आहे किंवा वारंवार परत येतो.
• तुम्हाला मधुमेह, उच्च रक्तदाब, रक्तातील वाढलेले कोलेस्टेरॉल, स्थूलता, मूत्रपिंडाचे आजार किंवा आधीपासून हृदयविकार आहे.
• लैंगिक इच्छा कमी आहे, सकाळची नैसर्गिक ताठरता कमी झाली आहे, थकवा आहे किंवा कमी टेस्टोस्टेरोन सूचित करणारी इतर लक्षणे आहेत.
• लिंगात वेदना, वाकडेपणा, लांबी कमी झाल्यासारखे वाटणे किंवा हाताला लागणारी कडक पट्टी आहे.
• श्रोणीतील शस्त्रक्रिया, रेडिओथेरपी, दुखापत किंवा नवीन औषध सुरू केल्यानंतर ईडी सुरू झाला.
• तुम्ही डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय सिल्डेनाफिल/टॅडालाफिल, तथाकथित ‘हर्बल पुरुषशक्ती’ गोळ्या, टेस्टोस्टेरोन किंवा इंजेक्शन्सवर अवलंबून आहात.
• ईडीमुळे खूप चिंता, नातेसंबंधात अडचण किंवा जवळीक टाळण्याची प्रवृत्ती निर्माण झाली आहे.

इरेक्टाइल डिसफंक्शनच्या तपासणीसाठी कोणत्या तपासण्या वापरल्या जातात?

वैद्यकीय आणि लैंगिक इतिहास

ही तपासणीतील सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे. डॉक्टर ताठरता कितपत मिळते, किती वेळ टिकते, सकाळची नैसर्गिक ताठरता, लैंगिक इच्छा, स्खलन, चरमसुख, हस्तमैथुन, जोडीदारानुसार होणारा बदल, ताण, झोप, औषधे, धूम्रपान, मद्यपान आणि अमली पदार्थ याबद्दल विचारू शकतात. आयआयईएफ किंवा शिमसारखी प्रश्नावली समस्येची तीव्रता मोजण्यास मदत करू शकते.

शारीरिक तपासणी

तपासणीत रक्तदाब, नाडी, वजन किंवा कंबरेचा घेर, जननेंद्रियांची तपासणी आणि संप्रेरकांशी संबंधित, रक्तवाहिन्यांशी संबंधित किंवा मज्जासंस्थेशी संबंधित आजारांची चिन्हे पाहिली जाऊ शकतात. लिंगाचा वाकडेपणा किंवा कडक पट्टी आहे का हेही तपासले जाऊ शकते.

रक्ततपासण्या

सामान्यतः उपाशीपोटी रक्तातील साखर किंवा एचबीए1सी, लिपिड प्रोफाइल आणि सकाळी लवकर मोजलेला टोटल टेस्टोस्टेरोन यांचा समावेश होतो. प्रोलॅक्टिन, एलएच, थायरॉइड तपासण्या, मूत्रपिंडाचे कार्य किंवा पीएसए यांसारख्या अतिरिक्त तपासण्या इतिहास किंवा शारीरिक तपासणीतून गरज वाटल्यासच केल्या जातात.

पेनाइल डॉप्लर अल्ट्रासाऊंड

प्रत्येक रुग्णाला पेनाइल डॉप्लरची गरज नसते. रक्तवाहिन्यांशी संबंधित कारणाचा संशय असल्यास, योग्य पद्धतीने तोंडावाटे घेण्याची औषधे वापरूनही फायदा न झाल्यास, श्रोणी किंवा पेरिनियमला विशिष्ट दुखापत झाल्यानंतर किंवा या तपासणीच्या निकालामुळे उपचारयोजना बदलणार असेल तेव्हा पेनाइल डॉप्लर वापरला जातो.

ईडी हृदयाच्या आरोग्याचा इशारा का असू शकतो?

लिंगातील धमन्या लहान असल्यामुळे शरीराच्या इतर भागांत लक्षणे दिसण्यापूर्वीच रक्तवाहिन्यांच्या आजाराचा परिणाम येथे दिसू शकतो. सध्याच्या EAU मार्गदर्शक सूचनांमध्ये मुख्यतः रक्तवाहिन्यांशी संबंधित ईडी असलेल्या पुरुषांमध्ये हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांचा धोका तपासण्याची शिफारस केली आहे. मधुमेह, धूम्रपान, उच्च रक्तदाब, वाढलेले कोलेस्टेरॉल, स्थूलता किंवा कुटुंबात कमी वयात हृदयविकाराचा इतिहास असल्यास हे विशेष महत्त्वाचे ठरते.

मूत्ररोगतज्ज्ञ उपचार कसे ठरवतो?

ताठरतेच्या कार्यातील समस्येचे उपचार पर्याय

1. बदलता येणारे धोक्याचे घटक सुधारा

व्यायाम, वजन नियंत्रण, धूम्रपान बंद करणे, अति मद्यपान टाळणे, चांगली झोप आणि मधुमेह, बीपी व कोलेस्टेरॉलचे नियंत्रण यांमुळे ताठरता तसेच हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आरोग्य सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

2. पीडीई5 इनहिबिटर गोळ्या

सिल्डेनाफिल, टॅडालाफिल आणि संबंधित औषधे लैंगिक उत्तेजनाच्या वेळी नैसर्गिक ताठरतेचा प्रतिसाद सुधारतात. चुकीची वेळ, काही औषधांसोबत जड किंवा चरबीयुक्त जेवण, किंवा पुरेशा वेळा योग्य पद्धतीने प्रयत्न न करणे यामुळे औषध काम करत नाही असे वाटू शकते. ही औषधे नायट्रेट्स किंवा निकोरँडिलसोबत घेऊ नयेत.

3. सायकोसेक्शुअल थेरपी किंवा कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी (सीबीटी)

समुपदेशन केवळ ‘मानसिक ईडी’ साठीच नसते. ते लैंगिक कामगिरीबाबतची चिंता कमी करण्यास, वारंवार अपयशाच्या चक्रातून बाहेर पडण्यास आणि जोडीदारांमधील संवाद सुधारण्यास मदत करू शकते. ते वैद्यकीय उपचारांसोबतही करता येते.

4. व्हॅक्युम इरेक्शन डिव्हाइस (व्हीईडी)

व्हॅक्युम उपकरण लिंगात रक्त खेचते आणि दाब देणारी रिंग ताठरता टिकवून ठेवण्यास मदत करते. हा औषधांशिवाय पर्याय आहे आणि गोळ्या योग्य नसतील किंवा रुग्णाला शस्त्रक्रियेशिवाय पर्याय हवा असेल तर उपयोगी ठरू शकतो. योग्य पद्धत शिकणे महत्त्वाचे आहे.

5. लिंगातील इंजेक्शन्स

इंट्राकॅव्हर्नोसल इंजेक्शन्स लिंगातील गुळगुळीत स्नायू थेट सैल करून ताठरता निर्माण करू शकतात. गोळ्या काम करत नसल्या तरी, विशेषतः मधुमेह असलेल्या पुरुषांमध्ये किंवा श्रोणीतील शस्त्रक्रियेनंतर, ही पद्धत उपयोगी ठरू शकते. चुकीच्या डोसने दीर्घकाळ ताठरता किंवा प्रायापिझम होऊ शकतो, त्यामुळे प्रशिक्षण आवश्यक आहे.

6. लो-इंटेन्सिटी शॉकवेव्ह थेरपी (LiSWT)

सौम्य रक्तवाहिन्यांशी संबंधित ईडी असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये लो-इंटेन्सिटी शॉकवेव्ह उपचारांमुळे काही प्रमाणात सुधारणा होऊ शकते. मात्र पीडीई5 इनहिबिटर्सच्या तुलनेत याचा पुरावा मर्यादित आहे आणि उपचाराची पद्धत सर्वत्र एकसारखी नाही; त्यामुळे हा ‘हमीचा इलाज’ म्हणून विकला जाऊ नये.

7. पेनाइल प्रोस्थेसिस

कमी आक्रमक उपचार योग्य नसतील किंवा यशस्वी झाले नसतील, किंवा योग्य समुपदेशनानंतर रुग्णाला निश्चित पर्याय हवा असेल तर पेनाइल इम्प्लांटचा विचार केला जातो. इन्फ्लेटेबल आणि मॅलियेबल उपकरणे उपलब्ध आहेत.

टेस्टोस्टेरोन, पीआरपी आणि ‘लैंगिक क्षमता’ पूरक उत्पादनांबाबत सावध रहा

टेस्टोस्टेरोनचा वापर लक्षणे आणि योग्य पद्धतीने मोजलेली पातळी कमतरता दाखवत असेल तेव्हाच करावा; डॉक्टरांच्या देखरेखीशिवाय वापरल्यास शुक्राणू निर्मिती कमी होऊ शकते. पीआरपी आणि स्टेम-सेल ‘रिजनरेटिव्ह’ उपचार नियमित ईडी उपचार म्हणून सिद्ध झालेले नाहीत. घटक स्पष्ट न केलेल्या किंवा नियमन नसलेल्या ‘लैंगिक क्षमता’ वाढवणाऱ्या उत्पादनांमध्ये धोकादायक किंवा न सांगितलेली औषधे असू शकतात.

डॉक्टरांच्या भेटीसाठी काय घेऊन यावे

• सध्या घेत असलेल्या सर्व औषधांची यादी किंवा छायाचित्र – बीपीच्या गोळ्या, नैराश्यावरची काही औषधे, केसगळतीची औषधे, संप्रेरक आणि पूरक पदार्थांसह.
• अलीकडील एचबीए1सी किंवा उपाशीपोटी रक्तातील साखर, लिपिड प्रोफाइल आणि रक्तदाब नोंदी उपलब्ध असल्यास.
• आधीचे टेस्टोस्टेरोन किंवा इतर संप्रेरक तपासणीचे अहवाल.
• हृदयविकार, छातीत दुखणे किंवा अँजिओप्लास्टी/बायपास शस्त्रक्रियेचा इतिहास असल्यास जुने हृदयविषयक अहवाल.
• ईडी कधी सुरू झाला, सकाळची नैसर्गिक ताठरता होते का आणि समस्या सतत आहे की विशिष्ट परिस्थितीतच होते याची माहिती.
• टेस्टोस्टेरोन किंवा इतर संप्रेरक उपचार सुरू करण्यापूर्वी भविष्यातील प्रजननक्षमता योजनांची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• तरुण वयातील इरेक्टाइल डिसफंक्शन
• वयाच्या 40 नंतर इरेक्टाइल डिसफंक्शन
• मधुमेह असलेल्या पुरुषांमध्ये इरेक्टाइल डिसफंक्शन
• इरेक्टाइल डिसफंक्शन आणि उच्च रक्तदाब
• पुरुषांमध्ये कमी टेस्टोस्टेरोन: लक्षणे आणि तपासण्या
• ताठरतेच्या समस्येसाठी पेनाइल डॉप्लर
• सिल्डेनाफिल आणि टॅडालाफिल: फरक काय?
• ताठरतेच्या समस्येसाठी पेनाइल इम्प्लांट शस्त्रक्रिया
• अँड्रोलॉजी आणि पुरुषांचे आरोग्य
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Management of Erectile Dysfunction https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/management-of-erectile-dysfunction
• NIDDK. Erectile Dysfunction (ED) https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/erectile-dysfunction
• NIDDK. Diagnosis of Erectile Dysfunction https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/erectile-dysfunction/diagnosis
• NIDDK. Treatment for Erectile Dysfunction https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/erectile-dysfunction/treatment
• Kloner RA, et al. Princeton IV Consensus Guidelines: PDE5 inhibitors and cardiac health. Journal of Sexual Medicine. 2024.