PUJ ऑब्स्ट्रक्शन म्हणजे किडनीतील रेनल पेल्विस युरेटरला जिथे जोडतो त्या पेल्वि-युरेटरिक जंक्शनमधून लघवीचा निचरा नीट न होणे. ही समस्या जन्मापासून असू शकते, पण लक्षणे प्रौढ वयात दिसू शकतात. काही रुग्णांना अधूनमधून कंबरेच्या बाजूला दुखते, विशेषतः भरपूर द्रव प्यायल्यानंतर; काहींना स्टोन, संसर्ग होतात किंवा अल्ट्रासाऊंडमध्ये हायड्रोनेफ्रोसिस आढळतो. केवळ हायड्रोनेफ्रोसिस दिसला म्हणून महत्त्वाचा अडथळा आहे असे ठरत नाही. तपासणीत अल्ट्रासाऊंड किंवा CT बरोबर DTPA किंवा MAG3 सारखा कार्यात्मक रेनोग्राम केला जातो. लक्षणे देणारा किंवा किडनीच्या कार्याला धोका निर्माण करणारा अडथळा सहसा पायलोप्लास्टीने दुरुस्त केला जातो.

PUJ मध्ये नेमके काय होते?

लघवी आधी रेनल पेल्विसमध्ये जमा होते आणि नंतर युरेटरमध्ये जाते. हे जंक्शन अरुंद किंवा वाकलेले असेल तर रेनल पेल्विस फुगू शकतो. काही प्रौढांमध्ये PUJसमोरून जाणारी रक्तवाहिनी जंक्शनवर दाब टाकून अडथळ्यात भर घालते; तर काहींमध्ये अशी रक्तवाहिनी नसतानाही जंक्शन आतूनच अरुंद असते.

लक्षणे

• अधूनमधून कंबरेच्या बाजूला किंवा पाठीला वेदना.
• काही प्रौढांमध्ये भरपूर द्रव प्यायल्यानंतर वेदना.
• वेदनेच्या वेळी मळमळ किंवा उलट्या.
• वारंवार UTI किंवा ताप.
• किडनी स्टोन.
• कधीकधी लघवीत रक्त.
• इतर कारणासाठी केलेल्या तपासणीत अचानक आढळलेला हायड्रोनेफ्रोसिस.

हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे नेहमीच शस्त्रक्रिया लागते असे नाही

रेनल पेल्विस मोठा असल्यामुळे निचरा व्यवस्थित असतानाही तो फुगलेला दिसू शकतो. उपचाराचा निर्णय एका अल्ट्रासाऊंड मोजमापावर नाही, तर लक्षणे, निचऱ्याचा आलेख, दोन्ही किडनींचे स्वतंत्र कार्य, स्टोन किंवा संसर्ग आणि कालांतराने होणारा बदल यांवर घेतला जातो.

तपासण्या

उपचाराचा विचार कधी केला जातो?

• PUJ ऑब्स्ट्रक्शनमुळे होत असल्याचे स्पष्ट असलेले वारंवार किंवा लक्षणीय दुखणे.
• लघवीचा निचरा किंवा किडनीचे कार्य बिघडत जाणे.
• वारंवार संसर्ग.
• निचरा खराब असताना होणारे स्टोन.
• कार्यात्मक तपासण्यांमध्ये चिंताजनक बदलांसह वाढत जाणारा हायड्रोनेफ्रोसिस.

उपचारांचे पर्याय

कमी लक्षणे असलेल्या आणि किडनीचे कार्य टिकून असलेल्या निवडक रुग्णांमध्ये नियमित पुढील तपासणीसह निरीक्षण करता येते. पायलोप्लास्टीमध्ये PUJ पुन्हा तयार करून लघवी सहज खाली वाहू शकेल असा रुंद मार्ग बनवला जातो. ही शस्त्रक्रिया ओपन, लॅपरोस्कोपिक किंवा रोबोटिक पद्धतीने करता येते. एंडोपायलोटॉमीसारखे एंडोस्कोपिक पर्याय काही निवडक रुग्णांना उपयोगी असू शकतात, पण त्यांचे यशाचे प्रमाण वेगळे असते.

फक्त हायड्रोनेफ्रोसिस दिसणे म्हणजे PUJ ऑब्स्ट्रक्शन सिद्ध होत नाही

PUJ ऑब्स्ट्रक्शन हा रेनल पेल्विस आणि वरच्या युरेटरच्या जोडणीवरील कार्यात्मक अडथळा आहे. अल्ट्रासाऊंडमध्ये हायड्रोनेफ्रोसिस दिसू शकतो; पण निचरा पुरेसा असतानाही किडनीतील लघवी साठवणारी पोकळी फुगलेली राहू शकते. त्यामुळे केवळ अल्ट्रासाऊंडचे चित्र पाहून शस्त्रक्रिया ठरवण्याऐवजी लक्षणे, रचना आणि कार्यात्मक तपासण्या एकत्र पाहून निदान केले जाते.

CT युरोग्राफीमुळे रचना, स्टोन आणि PUJसमोरून जाणारी रक्तवाहिनी आहे का हे समजू शकते. डाययुरेटिक रेनोग्राफी निचरा आणि प्रत्येक किडनीचे तुलनात्मक कार्य मोजण्यास मदत करते; मात्र परिणामांचा वैद्यकीय संदर्भात अर्थ लावणे आवश्यक असते—विशेषतः खूप फुगलेल्या किंवा कमी कार्य करणाऱ्या किडनीमध्ये. कालांतराने होणारा बदल महत्त्वाचा आहे: वारंवार कंबरेच्या बाजूला वेदना, संसर्ग, स्टोन किंवा डिफरेंशियल किडनीचे कार्य कमी होत जाणे यामुळे उपचाराची गरज अधिक स्पष्ट होते.

प्रौढांमध्ये खरोखर महत्त्वाचा अडथळा असेल आणि किडनी जपण्याजोगी असेल तर पायलोप्लास्टी हा टिकाऊ पुनर्रचनात्मक उपचार आहे. लांब अरुंद भाग किंवा PUJसमोरून जाणारी रक्तवाहिनीसारखी प्रतिकूल रचना असेल तर एंडोपायलोटॉमीचे यश कमी असल्यामुळे तिची भूमिका मर्यादित असते. कमी कार्य करणारी किडनी म्हणजे ती आपोआप वाचवता येणार नाही असे नाही. निवडक प्रौढांमध्ये पायलोप्लास्टीनंतर लक्षणे कमी होऊ शकतात आणि कार्य स्थिर राहू शकते; मात्र डिफरेंशियल कार्य किती सुधारेल याची हमी देता येत नाही.

निरीक्षण कधी योग्य ठरू शकते?

हायड्रोनेफ्रोसिस आणि शक्य PUJ अरुंदपणा असलेल्या प्रत्येक प्रौढाला तातडीने पायलोप्लास्टीची गरज नसते. लक्षणे नसतील, किडनीचे कार्य स्थिर असेल आणि निचरा अडथळादर्शक नसला किंवा निष्कर्ष संदिग्ध असतील, तर ठराविक अंतराने प्रतिमा तपासणी आणि किडनीचे कार्य तपासून पुढील तपासणी करता येते.

वारंवार कंबरेच्या बाजूला वेदना, संसर्ग, स्टोन, कार्याबद्दल चिंता निर्माण करणाऱ्या बदलांसह वाढणारा हायड्रोनेफ्रोसिस किंवा डिफरेंशियल किडनीचे कार्य कमी होत असल्यास उपचाराची गरज अधिक ठोस होते. लक्षणे अधूनमधून असली तरी दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असतील तर रुग्णाची पसंतीही महत्त्वाची असते.

पुढील तपासणीत नेमके काय पाहायचे आणि कोणत्या बदलामुळे शस्त्रक्रियेचा विचार करायचा हे स्पष्ट असावे. ‘कधीतरी पुन्हा अल्ट्रासाऊंड करू’ यापेक्षा लक्षणे, किडनीचे कार्य, हायड्रोनेफ्रोसिस आणि गरजेनुसार पुन्हा रेनोग्राफी यांची ठरवून तुलना करणे अधिक उपयुक्त असते.

हायड्रोनेफ्रोसिस खरोखर अडथळ्यामुळे आहे का हे डॉक्टर कसे ठरवतात?

अल्ट्रासाऊंडमध्ये रेनल पेल्विस फुगलेला दिसला म्हणून PUJ धोकादायकरीत्या बंद आहे असे आपोआप ठरत नाही. काही किडनी बालपणापासूनच फुगलेल्या दिसतात किंवा रेनल पेल्विस मोठा असला तरी निचरा पुरेसा असतो. महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे लघवीचा प्रवाह प्रत्यक्षात अडतो आहे का आणि त्यामुळे किडनीला हानी होते आहे किंवा लक्षणे निर्माण होत आहेत का.

डाययुरेटिक रेनोग्राफीमुळे प्रत्येक किडनीचे स्वतंत्र कार्य आणि निचरा अंदाजता येतो. CT युरोग्राफी किंवा MR युरोग्राफीमुळे PUJची शरीररचना स्पष्ट दिसते आणि PUJसमोरून जाणारी रक्तवाहिनीही ओळखता येऊ शकते. केवळ एका निचरा आकड्यावर निर्णय न घेता वेदनेचा प्रकार, संसर्गाचा इतिहास, स्टोन आणि किडनीच्या कार्यातील बदल यांसोबत परिणामांचा अर्थ लावला जातो.

लक्षणे नसलेल्या, किडनीचे कार्य टिकून असलेल्या आणि बदल वाढत नसलेल्या प्रौढामध्ये पुढील तपासणीसह निरीक्षण योग्य ठरू शकते. वारंवार वेदना, संसर्ग, स्टोन किंवा किडनीचे कार्य कमी होत असल्याचे पुरावे मिळाल्यास पायलोप्लास्टीचा विचार अधिक ठोस होतो.

किडनीचे कार्य आधीच कमी असेल तर काय?

रेनोग्राममध्ये कार्य कमी दिसले म्हणून किडनी काढावीच लागेल किंवा पायलोप्लास्टीचा फायदा होणार नाही असे ठरत नाही. अडथळ्यामुळे कमी कार्य करणाऱ्या किडनी असलेल्या प्रौढांवरील प्रकाशित अभ्यासांमध्ये पुनर्रचनेनंतर लक्षणे कमी होऊ शकतात आणि काही किडनींचे मोजता येण्याजोगे कार्य सुधारू शकते. मात्र ही सुधारणा प्रत्येकात सारखी नसते आणि आधीच अचूक सांगता येत नाही.

निर्णय घेताना किडनीचे एकूण आणि तुलनात्मक कार्य, कॉर्टिकल जाडी, लक्षणे, संसर्ग, वय, दुसऱ्या किडनीचे कार्य आणि संबंधित किडनीचे कार्य स्थिर आहे की कमी होत आहे हे पाहिले जाते. अतिशय कमी कार्य असलेल्या किडनीमध्ये मोठी पुनर्रचना करण्यापूर्वी ती किती बरी होऊ शकते हे समजण्यासाठी कधीकधी तात्पुरते निचरा केला जाऊ शकतो.

या चर्चेचा उद्देश वास्तववादी अपेक्षा ठेवणे हा आहे: पायलोप्लास्टी निचरा सुधारू शकते, पण दीर्घकाळ नुकसान झालेली किडनीची ऊती पुन्हा पूर्णपणे सामान्य होतील याची हमी देत नाही.

डॉक्टरांकडे येताना काय घेऊन यावे

• अल्ट्रासाऊंड, CT युरोग्राफी/CT अब्डॉमेन किंवा MR युरोग्राफीचे अहवाल आणि उपलब्ध असल्यास प्रतिमा.
• केला असल्यास रेनोग्रामचा अहवाल (DTPA/MAG3).
• सीरम क्रिएटिनिन आणि अलीकडील किडनीच्या कार्याचे अहवाल.
• लघवीची नियमित तपासणी आणि कल्चर अहवाल.
• समस्या शस्त्रक्रियेनंतर सुरू झाली असल्यास पूर्वीच्या शस्त्रक्रियेच्या नोंदी, रुग्णालयातून सुटताना मिळालेली कागदपत्रे आणि पॅथॉलॉजी अहवाल.
• DJ स्टेंट किंवा नेफ्रोस्टोमीची माहिती: कोणती बाजू, कधी बसवली आणि शेवटचा बदल कधी केला.
• सध्या सुरू असलेल्या औषधांची यादी आणि पूर्वी रेडिएशन, स्टोन, एंडोस्कोपी किंवा पेल्विक शस्त्रक्रियेचा इतिहास.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• पायलोप्लास्टी शस्त्रक्रिया समजून घ्या
• युरेटरिक स्ट्रिक्चर: लक्षणे आणि उपचार
• युरेटरला इजा: स्टेंट, नेफ्रोस्टोमी की पुनर्रचना?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• Freitas PFS, et al. Pyeloplasty in Adults With Ureteropelvic Junction Obstruction in Poorly Functioning Kidneys: A Systematic Review. Urology. 2021;156:e66-e73. PMID: 34033827 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34033827/
• British Association of Urological Surgeons. Upper Tract Operations: Pyeloplasty (Open/Laparoscopic/Robotic) https://www.baus.org.uk/trainees/upper_tract_operations.aspx
• Hook S, et al. Update on ureteral reconstruction 2024. Die Urologie. 2024;63:25-33. PMID: 37989869 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37989869/