लघवीच्या मायक्रोस्कोपी तपासणीच्या अहवालातून इन्फेक्शन, लघवीत रक्त, प्रोटीनची गळती, स्टोन, डायबेटीस आणि किडनी डिसीजबद्दल महत्त्वाचे संकेत मिळू शकतात. मात्र एकही ओळ वेगळी काढून अर्थ लावू नये. “पस सेल्स” म्हणजे पांढऱ्या रक्तपेशी; ते दिसले म्हणून नेहमी बॅक्टेरियल UTIच आहे असे नाही. डिपस्टिकवर “रक्त” सकारात्मक आल्यास मायक्रोस्कोपीसोबत अर्थ लावावा. नमुना योग्य पद्धतीने घेतला नसेल तर दिसणारे बॅक्टेरिया नमुना दूषित झाल्यामुळेही असू शकतात. असामान्य अहवालाचा खरा अर्थ रुग्णाची लक्षणे, लघवीचे कल्चर आणि आवश्यक किडनी व युरोलॉजिकल तपासण्यांच्या संदर्भात ठरतो.

डिपस्टिक विभागाचा अर्थ काय?

ल्युकोसाइट एस्टरेज आणि नायट्राइट

ल्युकोसाइट एस्टरेजमुळे लघवीत पांढऱ्या रक्तपेशी असल्याची शक्यता सूचित होते. काही बॅक्टेरिया नायट्रेटचे नायट्राइटमध्ये रूपांतर करतात, त्यामुळे नायट्राइट आढळल्यास बॅक्टेरियल UTIला आधार मिळू शकतो. मात्र अनेक जंतू नायट्राइट तयार करत नाहीत; म्हणून नायट्राइट न आढळल्याने इन्फेक्शन नाकारता येत नाही.

रक्त

डिपस्टिकवरील रक्त तपासणी हीम पिगमेंट शोधते. लाल रक्तपेशी, हीमोग्लोबिन किंवा मायोग्लोबिन असल्यास ती सकारात्मक होऊ शकते. मायक्रोस्कोपीमध्ये प्रत्यक्ष RBC आहेत का हे समजते. सतत मायक्रोस्कोपिक रक्त दिसत असल्यास वय आणि जोखीम घटकांनुसार युरोलॉजिकल मूल्यमापन लागू शकते.

प्रोटीन

ताप, व्यायाम किंवा खूप दाट लघवीमुळे थोडे “ट्रेस प्रोटीन” तात्पुरते दिसू शकते. प्रोटीन सतत दिसत असल्यास लघवीतील अल्ब्युमिन-टू-क्रिएटिनिन गुणोत्तर किंवा प्रोटीन-टू-क्रिएटिनिन गुणोत्तराने त्याचे प्रमाण मोजणे अधिक योग्य असते. हे केवळ युरोलॉजिकल समस्या नसून किडनी डिसीजचे संकेत असू शकते.

ग्लुकोज आणि कीटोन्स

रक्तातील साखर जास्त असल्यास किंवा डायबेटीसची काही औषधे घेत असल्यास लघवीत ग्लुकोज दिसू शकतो. उपवास, उलट्या किंवा नियंत्रणात नसलेला डायबेटीस यांमध्ये कीटोन्स येऊ शकतात. या निष्कर्षांना फक्त युरोलॉजिकल उपचार नव्हे, तर मेटाबॉलिक मूल्यमापनाची गरज असते.

मायक्रोस्कोपी: RBC आणि WBC

प्रयोगशाळेत पेशी प्रति हाय-पॉवर फिल्ड (HPF) किंवा प्रति मायक्रोलिटर अशा पद्धतीने नोंदवल्या जाऊ शकतात. संदर्भ मर्यादा प्रयोगशाळेनुसार बदलतात. RBC वाढण्यामागे स्टोन, इन्फेक्शन, प्रोस्टेटमधून रक्तस्राव, किडनी डिसीज, दुखापत किंवा मूत्रमार्गातील ट्यूमर अशी अनेक कारणे असू शकतात. WBC वाढणे इन्फेक्शन, स्टोन, दाह किंवा नमुना दूषित झाल्यामुळे दिसू शकते.

एपिथेलियल पेशी आणि बॅक्टेरिया

काही स्क्वॅमस एपिथेलियल पेशी सामान्यपणे दिसू शकतात. त्या खूप जास्त असल्यास त्वचा/जननेंद्रियाच्या भागातून नमुना दूषित झाल्याची शक्यता असते; अशावेळी “बॅक्टेरिया आढळले” याचा अर्थ लावणेही कठीण होते. योग्य पद्धतीने घेतलेला मिडस्ट्रीम क्लीन-कॅच नमुना अधिक विश्वासार्ह असतो. वैद्यकीयदृष्ट्या गरज असल्यास कोणता बॅक्टेरिया आहे आणि कोणते अँटिबायोटिक त्याच्यावर परिणामकारक आहे हे ओळखण्यासाठी लघवीचे कल्चर वापरले जाते.

क्रिस्टल्स

कॅल्शियम ऑक्सलेट, युरिक ॲसिड किंवा फॉस्फेट क्रिस्टल्स निरोगी व्यक्तींमध्येही दिसू शकतात आणि फक्त ते दिसल्यामुळे किडनी स्टोनचे निदान होत नाही. त्यांचे महत्त्व लघवीचा pH, लघवी किती दाट आहे, वारंवार स्टोन होण्याचा इतिहास आणि मेटाबॉलिक मूल्यमापनावर अवलंबून असते. सिस्टीन क्रिस्टल्स दुर्मिळ असतात आणि निदानासाठी महत्त्वाचे ठरू शकतात.

कास्ट्स

कास्ट्स किडनीच्या ट्युब्युल्समध्ये तयार होतात. हायलिन कास्ट्स विशिष्ट नसू शकतात; तर रेड-सेल कास्ट्स, व्हाइट-सेल कास्ट्स किंवा काही ग्रॅन्युलर कास्ट्स किडनीच्या आतल्या आजाराकडे निर्देश करू शकतात आणि वैद्यकीय/नेफ्रोलॉजी मूल्यमापनाची गरज पडू शकते. केवळ नेहमीच्या लघवीच्या अहवालावरून किडनीच्या आजाराचा नेमका उपप्रकार ठरवू नये.

लघवीचे कल्चर कधी आवश्यक असते?

ताप/पायलोनेफ्रायटिस, गुंतागुंतीचा UTI, वारंवार किंवा न बरे होणारी लक्षणे, गर्भधारणा आणि अँटिबायोटिकला प्रतिरोधक जंतूंचा धोका जास्त असलेल्या रुग्णांमध्ये लघवीचे कल्चर विशेष महत्त्वाचे असते. नमुना देण्यापूर्वी अँटिबायोटिक घेतल्यास बॅक्टेरियाची वाढ दाबली जाऊ शकते आणि कल्चर चुकीने नकारात्मक येऊ शकते.

नमुना घेणे आणि नोंद करताना होणाऱ्या सामान्य चुका

जोरदार व्यायाम, मासिक पाळी/नमुना दूषित होणे, डिहायड्रेशन आणि नमुना प्रयोगशाळेत प्रक्रिया होण्यास उशीर यामुळे काही लघवीच्या तपासणीतील निष्कर्ष बदलू शकतात. खूप दाट नमुन्यात डिपस्टिकचे निष्कर्ष अधिक तीव्र दिसू शकतात, तर अतिशय पातळ नमुन्यात मायक्रोस्कोपीमध्ये पेशी कमी दिसू शकतात. सतत मायक्रोस्कोपिक रक्त किंवा प्रोटीन तपासत असल्यास एका सीमारेषेवरील अहवालावर प्रतिक्रिया देण्यापेक्षा योग्यरीत्या घेतलेला नमुना पुन्हा तपासणे अधिक माहितीपूर्ण ठरू शकते.

प्रयोगशाळेनुसार संदर्भ मर्यादा आणि नोंद करण्याची एकके वेगवेगळी असतात. “RBC 5-10/HPF” या निष्कर्षाचा अर्थ त्या प्रयोगशाळेच्या पद्धतीनुसार लावावा. यंत्राद्वारे प्रति मायक्रोलिटर मोजलेली कणांची संख्या आणि हाताने हाय-पॉवर फिल्डमध्ये (HPF) मोजलेली संख्या यांची केवळ आकड्यांच्या आधारावर थेट तुलना करता येत नाही.

लघवीच्या असामान्य तपासणीचा अहवाल समजून घेण्याचा व्यवहार्य क्रम

युरिन अहवाल असामान्य असल्यास प्रथम नमुना योग्य पद्धतीने घेतला होता का आणि रुग्णाला लक्षणे आहेत का हे पाहा. नंतर निष्कर्षांचे गट करा: इन्फ्लॅमेटरी (WBC/पस सेल्स, ल्युकोसाइट एस्टरेज, नायट्राइट), ब्लीडिंग (RBC/रक्त), किडनीशी संबंधित (प्रोटीन, कास्ट्स), मेटाबॉलिक (ग्लुकोज/कीटोन्स/क्रिस्टल्स) आणि नमुना दूषित झाल्याचे संकेत (खूप स्क्वॅमस एपिथेलियल पेशी, मिश्र बॅक्टेरिया).

यामुळे एक सामान्य चूक टाळता येते: फक्त “पस सेल्स” दिसले म्हणून लक्षणांसह बॅक्टेरियल इन्फेक्शन सिद्ध न करता अँटिबायोटिक सुरू करणे. ताप, कंबरेच्या बाजूला दुखणे, गर्भधारणा, वारंवार UTI, पुरुषांमधील UTI किंवा नियोजित मूत्रमार्गातील इन्स्ट्रुमेंटेशन असल्यास लघवीच्या कल्चरचे महत्त्व अधिक वाढते.

डॉक्टरांच्या भेटीस काय आणावे?

• प्रयोगशाळेच्या संदर्भ मर्यादांसह पूर्ण युरिन अहवाल.
• केले असल्यास लघवीचे कल्चर.
• रक्त किंवा प्रोटीन सतत दिसत असल्यास क्रिएटिनिन/eGFR.
• स्टोन किंवा अडथळ्याचा संशय असल्यास अल्ट्रासाऊंड/सीटी.
• आधी घेतलेल्या अँटिबायोटिक्सची यादी आणि नमुना देण्याच्या वेळेशी त्यांचा संबंध.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• लघवीचे कल्चर आणि सेन्सिटिव्हिटी अहवाल समजून घ्या
• सीरम क्रिएटिनिन तपासणी समजून घ्या
• किडनी स्टोन ॲनालिसिस अहवाल समजून घ्या
• अल्ट्रासाऊंड केयूबी अहवाल समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urological Infections. 2026 https://uroweb.org/guidelines/urological-infections
• European Association of Urology. EAU Guidelines on the Management of Non-neurogenic Male LUTS: Diagnostic Evaluation. 2026 https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/diagnostic-evaluation
• Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney Int. 2024;105(Suppl 4S):S117-S314 https://kdigo.org/guidelines/ckd-evaluation-and-management/