पुरुष आणि महिलांमध्ये किडनी स्टोनची लक्षणे बहुतेक वेळा सारखीच असतात: अचानक तीव्र बाजूचे किंवा पाठीचे दुखणे, खालच्या पोटात किंवा ग्रोइनकडे जाणारे दुखणे, युरिनमध्ये रक्त, युरिन करताना जळजळ, वारंवार युरिन लागणे, नॉशिया किंवा व्हॉमिटिंग. पुरुषांमध्ये स्टोनचे दुखणे कधी कधी टेस्टिकल, स्क्रोटम, पेनिसचे टोक किंवा युरेथ्राकडे जाऊ शकते. महिलांमध्ये ते खालच्या पोटात किंवा पेल्विक पेनसारखे वाटू शकते आणि यूटीआय, मेंस्ट्रुअल पेन किंवा गायनॅकोलॉजिकल समस्यांशी गोंधळ होऊ शकतो. ताप, थंडी वाजणे, युरिन न होणे किंवा वारंवार व्हॉमिटिंग असल्यास तातडीची वैद्यकीय मदत घ्या.

थोडक्यात: पुरुष आणि महिलांमध्ये किडनी स्टोनची लक्षणे

किडनी स्टोन म्हणजे काय?

किडनी स्टोन म्हणजे किडनीमध्ये तयार होणारा कठीण मिनरल डिपॉझिट. काही स्टोन कोणतीही लक्षणे न देता शांत राहतात. स्टोन किडनीमध्ये हलू लागला, युरेटरमध्ये आला किंवा युरिनचा फ्लो ब्लॉक झाला की साधारणपणे लक्षणे सुरू होतात.

युरेटर ही किडनीपासून ब्लॅडरपर्यंत युरिन नेणारी अरुंद नळी आहे. स्टोन या नळीत अडकला की युरेटर त्याला खाली ढकलण्यासाठी जोराने कॉन्ट्रॅक्ट होतो. त्यामुळे रेनल कॉलिक नावाचे तीव्र, लाटांसारखे दुखणे होऊ शकते.

किडनी स्टोनची लक्षणे का होतात?

स्टोन युरिनरी ट्रॅक्टच्या आतल्या लाइनिंगला स्क्रॅच किंवा इरिटेट करू शकतो, किडनीतून युरिनचा फ्लो ब्लॉक करू शकतो, किडनीमध्ये सूज व प्रेशर निर्माण करू शकतो, लोअर युरेटरपर्यंत आल्यावर ब्लॅडरला इरिटेट करू शकतो किंवा तीव्र दुखण्यामुळे नॉशिया आणि व्हॉमिटिंग ट्रिगर करू शकतो. त्यामुळे किडनी स्टोनची लक्षणे निर्माण होतात.

म्हणूनच स्टोनचे दुखणे अनेकदा अचानक आणि लाटांसारखे येते.

पुरुष आणि महिलांमध्ये किडनी स्टोनची सामान्य लक्षणे

1. अचानक तीव्र बाजूचे किंवा पाठीचे दुखणे

किडनी स्टोनचे दुखणे बहुतेक वेळा पाठीच्या बाजूला, बरगड्यांच्या खाली सुरू होते. ते तीक्ष्ण, कळांसारखे किंवा रुग्णाला स्वस्थ बसू न देण्याइतके तीव्र असू शकते.

दुखणे काही काळ कमी होऊन पुन्हा अचानक वाढू शकते. युरेटर स्टोन खाली ढकलण्याचा प्रयत्न करत असताना हा लाटांसारखा पॅटर्न सामान्य आहे.

2. खालच्या पोटात किंवा ग्रोइनकडे जाणारे दुखणे

स्टोन युरेटरमधून खाली सरकत असताना फ्लँकमधील दुखणे खालच्या पोटात किंवा ग्रोइनकडे जाऊ शकते. असे ट्रॅव्हलिंग पेन हे युरेटरिक स्टोनचे महत्त्वाचे क्लू असू शकते.

3. युरिनमध्ये रक्त

युरिन गुलाबी, लाल, तपकिरी किंवा चहासारख्या रंगाचे दिसू शकते. कधी कधी रक्त डोळ्यांना दिसत नाही आणि फक्त युरिन टेस्टमध्ये आढळते.

स्टोनमुळे युरिनरी ट्रॅक्ट इरिटेट किंवा स्क्रॅच झाल्याने रक्त येऊ शकते. पण युरिनमध्ये रक्त हे नेहमी स्टोनमुळेच असेल असे नाही. इन्फेक्शन, प्रोस्टेटच्या समस्या, ब्लॅडर ट्यूमर, किडनी ट्यूमर आणि इतर युरिनरी कंडिशन्समुळेही रक्त येऊ शकते.

4. युरिन करताना जळजळ

स्टोन ब्लॅडर किंवा लोअर युरेटरजवळ आल्यावर युरिन करताना जळजळ होऊ शकते. युरिनरी इन्फेक्शनमुळेही असे होऊ शकते.

म्हणून बाजूच्या दुखण्यासोबत जळजळ असल्यास ते फक्त यूटीआय किंवा फक्त स्टोन आहे असे गृहित धरू नका. युरिन टेस्ट आणि इमेजिंग लागू शकते.

5. वारंवार युरिनची इच्छा

ब्लॅडरजवळील स्टोन ब्लॅडरला इरिटेट करू शकतो. अगदी थोडे युरिन होत असतानाही वारंवार युरिनची इच्छा होऊ शकते. स्टोन युरेटरच्या खालच्या टोकाजवळ असेल तेव्हा हे जास्त दिसते.

6. नॉशिया आणि व्हॉमिटिंग

तीव्र स्टोन पेनमुळे नॉशिया आणि व्हॉमिटिंग होऊ शकते. वारंवार व्हॉमिटिंगमुळे डिहायड्रेशन होऊ शकते आणि हॉस्पिटल केअर लागू शकते, विशेषतः फ्लुइड्स किंवा औषधे तोंडातून ठेवता येत नसतील तर.

7. ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त युरिन

ढगाळ युरिन, दुर्गंधी, ताप किंवा थंडी वाजणे हे इन्फेक्शनचे संकेत असू शकतात. इन्फेक्शन आणि ब्लॉकेजसोबतचा स्टोन लवकर गंभीर होऊ शकतो. स्टोनच्या दुखण्यासोबत ताप फक्त घरी मॅनेज करू नका.

पुरुषांमध्ये किडनी स्टोनची लक्षणे

पुरुषांमध्ये किडनी स्टोनमध्ये सामान्यतः बाजूचे दुखणे, पाठीचे दुखणे, ग्रोइन पेन, युरिनमध्ये रक्त, युरिन करताना जळजळ आणि नॉशिया दिसू शकतो.

पुरुषांना टेस्टिकल, स्क्रोटम, पेनिसचे टोक किंवा युरेथ्रा म्हणजे युरिनरी पॅसेजमध्येही दुखू शकते. हे साधारणपणे स्टोन युरेटरच्या खालच्या भागात, ब्लॅडरजवळ आल्यावर होते.

पुरुषांमध्ये किडनी स्टोनचे दुखणे टेस्टिक्युलर पेन, हर्निया पेन, अॅसिडिटी, बॅक स्ट्रेन किंवा मसल पेन म्हणून चुकीचे समजले जाऊ शकते. दुखणे तीव्र, लाटांसारखे, ग्रोइनकडे जाणारे किंवा युरिनरी सिम्प्टम्ससोबत असल्यास युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन महत्त्वाचे आहे.

पुरुषांना विशेषतः खालील भागात दुखणे जाणवू शकते:

• टेस्टिकल
• स्क्रोटम
• पेनिसचे टोक
• युरेथ्रा, म्हणजे युरिनरी पॅसेज

महिलांमध्ये किडनी स्टोनची लक्षणे

महिलांमध्ये किडनी स्टोनची मूलभूत लक्षणे सारखीच असतात; पण दुखणे खालच्या पोटात, पेल्विसमध्ये, ग्रोइनमध्ये, बाजूला किंवा पाठीत जाणवू शकते. युरिन करताना जळजळ किंवा युरिनमध्ये रक्तही असू शकते.

महिलांमध्ये किडनी स्टोनची लक्षणे यूटीआय, मेंस्ट्रुअल क्रॅम्प्स, ओव्हेरियन सिस्ट पेन किंवा इतर गायनॅकोलॉजिकल कारणांशी गोंधळात पडू शकतात.

प्रेग्नन्सीमध्ये स्टोनसारखे दुखणे असेल तर काळजीपूर्वक इव्हॅल्युएशन आवश्यक आहे. इमेजिंग आणि औषधे सुरक्षितपणे निवडावी लागतात. ताप, व्हॉमिटिंग, युरिन कमी होणे किंवा सिम्प्टम्स वाढत असतील तर तातडीची तपासणी आवश्यक आहे.

महिलांना किडनी स्टोनचे दुखणे असे जाणवू शकते:

• खालच्या पोटात दुखणे
• पेल्विक पेन
• ग्रोइन पेन
• बाजूला किंवा पाठीत दुखणे
• युरिन करताना जळजळ
• युरिनमध्ये रक्त

पुरुष आणि महिलांमध्ये किडनी स्टोनची लक्षणे वेगळी असतात का?

मुख्य लक्षणे साधारणपणे सारखीच असतात, कारण पुरुष आणि महिला दोघांकडे किडनी, युरेटर आणि ब्लॅडर असतात. फरक प्रामुख्याने दुखणे नेमके कुठे जाणवते आणि ते कोणत्या इतर कंडिशनसारखे वाटू शकते यात असतो.

महत्त्वाचे: प्रत्येक तीव्र दुखणे किडनी स्टोनमुळेच नसते

लक्षणांशिवाय किडनी स्टोन असू शकतो का?

हो. काही किडनी स्टोन, विशेषतः किडनीमध्येच असून युरिनचा फ्लो ब्लॉक करत नसतील तर, अजिबात दुखत नाहीत.

दुसऱ्या कारणासाठी केलेल्या अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी स्कॅनमध्ये स्टोन योगायोगाने सापडू शकतो. सायलेंट स्टोनचेही इव्हॅल्युएशन आवश्यक असते, कारण काही स्टोन वाढू शकतात, इन्फेक्शन करू शकतात, युरिनचा फ्लो ब्लॉक करू शकतात किंवा कालांतराने किडनी फंक्शनला नुकसान करू शकतात.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

अचानक बाजूला किंवा पाठीत दुखणे, ग्रोइनकडे जाणारे दुखणे, युरिनमध्ये रक्त, फ्लँक पेनसोबत युरिन करताना जळजळ, वारंवार स्टोन पेन, आधीपासून असलेल्या स्टोनसोबत वाढणारी लक्षणे, डायबेटीस किंवा किडनी डिसीजसोबत स्टोनची लक्षणे, एकच फंक्शनिंग किडनी किंवा पूर्वी वारंवार स्टोन झाल्याचा इतिहास असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा.

सर्वात सुरक्षित ट्रीटमेंट प्लॅन ठरवण्यापूर्वी युरोलॉजिस्ट स्टोनचा साइज, लोकेशन, किडनीची सूज, इन्फेक्शन रिस्क आणि किडनी फंक्शन तपासतो.

किडनी स्टोनची लक्षणे कन्फर्म करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या टेस्ट्स

सामान्य टेस्ट्समध्ये युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी, युरिन कल्चर, सीरम क्रिएटिनिन, अल्ट्रासाऊंड केयूबी आणि सीटी केयूबी यांचा समावेश होतो.

युरिन टेस्टमध्ये रक्त, पस सेल्स, क्रिस्टल्स आणि इन्फेक्शन तपासले जाते. क्रिएटिनिन किडनी फंक्शन दाखवते. अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीची सूज, अनेक किडनी स्टोन आणि काही युरेटरिक स्टोन दिसू शकतात. विशेषतः दुखणे तीव्र असेल, अल्ट्रासाऊंड क्लिअर नसेल किंवा प्रोसीजर प्लॅन करायची असेल तर स्टोनचा साइज, लोकेशन आणि ऑब्स्ट्रक्शन कन्फर्म करण्यासाठी सीटी केयूबी अनेकदा सर्वाधिक अचूक टेस्ट असते.

ट्रीटमेंट स्टोनचा साइज, लोकेशन आणि इन्फेक्शन रिस्कवर अवलंबून असते

ट्रीटमेंट फक्त दुखणे किती आहे यावर ठरत नाही. छोटा लोअर युरेटर स्टोन खूप तीव्र दुखू शकतो, तर मोठा किडनी स्टोन कोणतीही लक्षणे न देता राहू शकतो.

ट्रीटमेंटमध्ये पेन कंट्रोल व हायड्रेशन, निवडक स्टोन बाहेर पडण्यासाठी औषधे, इन्फेक्शन असल्यास अँटिबायोटिक्स, ऑब्स्ट्रक्शन किंवा इन्फेक्शन असल्यास डीजे स्टेंटिंग, युरेटरिक स्टोनसाठी यूआरएसएल, निवडक किडनी किंवा अपर युरेटर स्टोनसाठी आरआयआरएस आणि मोठ्या किडनी स्टोनसाठी पीसीएनएल यांचा समावेश असू शकतो.

सर्वात सुरक्षित पर्याय स्टोनचा साइज, लोकेशन, किडनी फंक्शन, इन्फेक्शन, सिम्प्टम्स आणि रुग्णाच्या इतर फॅक्टर्सवर अवलंबून असतो.

किडनी स्टोनच्या लक्षणांसाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

किडनी स्टोनच्या दुखण्यासोबत ताप, युरिन कमी होणे, वारंवार व्हॉमिटिंग किंवा आधीपासून किडनी डिसीज असल्यास लवकर इव्हॅल्युएशन विशेष महत्त्वाचे आहे.

जुने रिपोर्ट्स आणि इमेजिंग सोबत आणल्यास ऑब्झर्वेशन, औषधे, स्टेंटिंग किंवा स्टोन रिमूव्हल सर्जरी यापैकी काय योग्य आहे हे ठरवायला मदत होते.

कन्सल्टेशन चेकलिस्ट

युरोलॉजी व्हिजिटला उपलब्ध असल्यास हे घेऊन या:

• यूएसजी केयूबी रिपोर्ट आणि इमेजेस.
• केले असल्यास सीटी केयूबी रिपोर्ट आणि फिल्म्स.
• युरिन रुटीन रिपोर्ट.
• केले असल्यास युरिन कल्चर रिपोर्ट.
• सीरम क्रिएटिनिन रिपोर्ट.
• असल्यास तापाच्या नोंदी.
• सध्या चालू औषधे आणि अॅलर्जीची माहिती.
• पूर्वीची स्टोन सर्जरी किंवा डीजे स्टेंटचे रेकॉर्ड्स.
• डिस्चार्ज समरीज.
• उपलब्ध असल्यास बाहेर पडलेल्या स्टोनचा सॅम्पल.

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोनचे दुखणे: लोकेशन, लक्षणे आणि आराम
• किडनी स्टोनचे दुखणे विरुद्ध बॅक पेन: फरक कसा ओळखावा?
• किडनी स्टोनमुळे युरिनमध्ये रक्त: हे गंभीर आहे का?
• किडनी स्टोनसोबत ताप: ताबडतोब हॉस्पिटलमध्ये कधी जावे?
• किडनी स्टोन ट्रीटमेंट
• आरआयआरएस सर्जरी

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

रेफरन्सेस

• 1. NIDDK. Symptoms & Causes of Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/symptoms-causes
• 2. Urology Care Foundation. Kidney Stones: Symptoms, Diagnosis & Treatment https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/k/kidney-stones
• 3. EAU Patient Information. Kidney Stones https://patients.uroweb.org/condition/kidney-stones
• 4. EAU Guidelines on Urolithiasis https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• 5. BAUS. Kidney Stones Patient Information https://www.baus.org.uk/patients/conditions/6/kidney_stones/