रीकरेन्ट किडनी स्टोन्स म्हणजे आधी स्टोन झाल्यानंतर पुन्हा पुन्हा किडनी स्टोन होणे. यामागे युरिन खूप कॉन्सन्ट्रेटेड राहणे किंवा मीठ, कॅल्शियम, ऑक्सलेट, युरिक अॅसिड, सिट्रेट, इन्फेक्शन, उरलेले स्टोन फ्रॅगमेंट्स किंवा जेनेटिक घटक सतत स्टोन फॉर्मेशनला अनुकूल राहणे अशी कारणे असू शकतात. प्रिव्हेन्शन शक्य आहे; पण ते फक्त “जास्त पाणी प्या” या सामान्य सल्ल्यावर नव्हे, तर स्टोनचा प्रकार, ब्लड टेस्ट्स, युरिन टेस्ट्स आणि इमेजिंगवर आधारित असावे. वारंवार स्टोन्समध्ये योग्य इव्हॅल्युएशन केल्यास भविष्यातील दुखणे, किडनीची सूज, इमर्जन्सी व्हिजिट्स आणि पुन्हा सर्जरीची गरज कमी करण्यासाठी योग्य प्रिव्हेन्शन प्लॅन तयार करता येतो.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्स म्हणजे काय?

एकदा किडनी स्टोन झाल्यानंतर पुन्हा नवीन स्टोन्स तयार होणे म्हणजे रीकरेन्ट किडनी स्टोन्स. काही लोकांना अनेक वर्षांनी पुन्हा स्टोन होतो; तर काहींना काही महिन्यांतच वारंवार स्टोन्स तयार होतात.

महत्त्वाचे: वारंवार स्टोन्स होण्यामागे बहुतेक वेळा काही कारण असते. उद्दिष्ट फक्त सध्याचा स्टोन काढणे नसून शरीर पुन्हा पुन्हा स्टोन्स का तयार करत आहे हे समजून घेणे आहे.

युरोलॉजिस्ट सामान्यतः खालील गोष्टी तपासतात:

• स्टोनचा प्रकार.
• स्टोनचे लोकेशन आणि आकार.
• किडनीची सूज किंवा ब्लॉकेज.
• युरिनरी इन्फेक्शन.
• ब्लड किंवा युरिनमधील मेटाबॉलिक असामान्यता.
• डाएट, पाण्याचे प्रमाण आणि लाइफस्टाइल फॅक्टर्स.
• पूर्वीच्या ट्रीटमेंटनंतर उरलेले स्टोन फ्रॅगमेंट्स.

रीकरेन्ट किडनी स्टोनमध्ये प्रत्येक एपिसोडला नवीन इमर्जन्सी म्हणूनच ट्रीट करून, स्टोन पुन्हा का होत आहेत हा पॅटर्न न शोधणे ही मोठी चूक आहे.

किडनी स्टोन पुन्हा होणे किती सामान्य आहे?

किडनी स्टोन रीकरेन्स इतका सामान्य आहे की पहिल्या स्टोन एपिसोडनंतरही प्रिव्हेन्शनची चर्चा करणे योग्य असते आणि वारंवार स्टोन्स झाल्यावर ते अधिक महत्त्वाचे होते. इंटरनॅशनल युरोलॉजी गाइडन्स सर्व स्टोन फॉर्मर्ससाठी बेसिक प्रिव्हेन्शन सुचवते; तर हाय-रिस्क रुग्णांना डिटेल्ड मेटाबॉलिक इव्हॅल्युएशन आणि स्टोन-विशिष्ट प्रिव्हेन्शन लागू शकते.

किडनी स्टोन्स पुन्हा पुन्हा का होतात?

युरिनमधील मिनरल्स क्रिस्टल्स बनवून एकत्र येतात तेव्हा किडनी स्टोन्स तयार होतात. युरिन कॉन्सन्ट्रेटेड असेल किंवा स्टोन बनवणारे केमिकल्स जास्त असतील तर ही शक्यता वाढते.

डाएटचा सल्ला स्टोनच्या प्रकारानुसार असावा. NIDDK नुसार स्टोनच्या प्रकारावर आधारित सोडियम, अॅनिमल प्रोटीन, कॅल्शियम किंवा ऑक्सलेटमध्ये बदल करण्याची गरज लागू शकते.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्सचा धोका कोणाला जास्त?

खालील परिस्थितीत डिटेल्ड इव्हॅल्युएशनची गरज असू शकते:

• दोन किंवा अधिक किडनी स्टोन एपिसोड.
• दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स.
• लहान वयात स्टोन डिसीज.
• कुटुंबात किडनी स्टोनचा इतिहास असणे.
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन्स.
• युरिक अॅसिड, सिस्टीन, स्ट्रुवाइट किंवा असामान्य प्रकारचा स्टोन.
• एकच फंक्शनिंग किडनी.
• किडनी डिसीज किंवा वाढणारे क्रिएटिनिन.
• यूआरएसएल, आरआयआरएस किंवा पीसीएनएलनंतर उरलेले स्टोन्स.
• “पुरेसे पाणी पित असूनही” स्टोन्स होणे.
• डायबेटिस, ओबेसिटी, गाऊट किंवा मेटाबॉलिक सिंड्रोम.
• दीर्घकाळ लूज मोशन्स, बाऊल डिसीज किंवा बेरियाट्रिक सर्जरीचा इतिहास.

या रुग्णांना फक्त बेसिक डाएट अॅडव्हाइसपेक्षा अधिक तपासणीची गरज असू शकते.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्सची लक्षणे

वारंवार स्टोन्समुळे खालील लक्षणे होऊ शकतात:

• फ्लँक पेन किंवा पाठदुखी.
• पाठीतून खालच्या पोटात किंवा ग्रोइनकडे जाणारे दुखणे.
• युरिन करताना जळजळ.
• युरिनमध्ये रक्त.
• वारंवार युरिन होणे.
• दुखण्यासोबत मळमळ किंवा उलट्या.
• इन्फेक्शन असल्यास ताप.
• सायलेंट स्टोन्समध्ये अजिबात लक्षणे नसणे.

स्टोन सायलेंट असतानाही किडनीची सूज किंवा हळूहळू किडनी डॅमेज करू शकतो. म्हणून विशेषतः रीकरेन्ट स्टोन फॉर्मर्समध्ये फॉलो-अप इमेजिंग महत्त्वाचे आहे.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

वारंवार स्टोन पेन, युरिनमध्ये रक्त, रीकरेन्ट युरिनरी इन्फेक्शन, किडनीची सूज, दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स, एकच किडनी, वाढणारे क्रिएटिनिन किंवा सर्जरीनंतर उरलेले स्टोन्स असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा.

स्टोन काढला गेला पण प्रिव्हेन्शन प्लॅन कधीच मिळाला नाही तरी कन्सल्ट करा. स्टोन सर्जरी सध्याचा स्टोन ट्रीट करते; पुढचे स्टोन्स टाळण्यासाठी स्वतंत्र प्लॅन लागतो.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्ससाठी टेस्ट्स

अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी केयूबी

अल्ट्रासाऊंड केयूबी फॉलो-अप आणि किडनीची सूज शोधण्यासाठी उपयुक्त आहे. दुखणे तीव्र असेल, अल्ट्रासाऊंड स्पष्ट नसेल, युरेटरिक स्टोनची शंका असेल किंवा सर्जरी प्लॅन केली जात असेल तर सीटी केयूबीची गरज लागू शकते.

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

युरिन रुटीनमध्ये रक्त, पस सेल्स, क्रिस्टल्स आणि युरिन पीएच समजू शकतो. ताप, युरिन करताना जळजळ किंवा वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन असल्यास युरिन कल्चर महत्त्वाचे आहे.

ब्लड टेस्ट्स

ब्लड टेस्ट्समध्ये क्रिएटिनिन, कॅल्शियम, युरिक अॅसिड आणि इलेक्ट्रोलाइट्स सामान्यतः तपासले जातात. AUA गाइडन्स नवीन स्टोन फॉर्मर्समध्ये मेडिकल हिस्टरी, सीरम केमिस्ट्रीज आणि युरिनॅलिसिससह स्क्रीनिंग इव्हॅल्युएशन सुचवते.

स्टोन अॅनालिसिस

स्टोन नैसर्गिकरित्या निघाला किंवा सर्जरीत काढला गेला तर शक्यतो अॅनालिसिससाठी पाठवावा. कॅल्शियम ऑक्सलेट, कॅल्शियम फॉस्फेट, युरिक अॅसिड, स्ट्रुवाइट किंवा सिस्टीन यापैकी प्रकार समजल्यास प्रिव्हेन्शन ठरवणे सोपे होते.

२४-तास युरिन टेस्ट

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्समध्ये २४-तास युरिन टेस्ट विशेष उपयुक्त आहे. यात युरिन व्हॉल्यूम, कॅल्शियम, ऑक्सलेट, सिट्रेट, युरिक अॅसिड, सोडियम, पीएच आणि इतर रिस्क फॅक्टर्स मोजले जातात. ईएयू गाइडन्स हाय-रिस्क स्टोन फॉर्मर्समध्ये सलग दोन २४-तास युरिन सॅम्पल्ससह स्पेसिफिक मेटाबॉलिक इव्हॅल्युएशन सुचवते.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्स कसे टाळावे?

प्रिव्हेन्शनची सुरुवात युरिन व्हॉल्यूमपासून

बहुतेक स्टोन फॉर्मर्ससाठी पाणी हा सर्वात महत्त्वाचा प्रिव्हेन्शन स्टेप आहे. उद्दिष्ट फक्त जास्त पाणी पिणे नव्हे, तर पुरेसे डायल्यूट युरिन तयार होणे आहे.

AUA दिवसाला किमान २.५ लिटर युरिन व्हॉल्यूम मिळेल इतके फ्लुइड्स घेण्याची शिफारस करते. ईएयूही २४-तास युरिन व्हॉल्यूम २.५ लिटरपेक्षा जास्त राहण्यासाठी भरपूर फ्लुइड्स, शक्यतो पाणी, घेण्यास सांगते.

प्रॅक्टिकल टिप्स:

• सकाळी उठल्यावर लवकर पाणी प्या.
• कामाच्या ठिकाणी पाण्याची बाटली दिसेल अशा जागी ठेवा.
• उन्हाळा, प्रवास आणि एक्सरसाइजमध्ये फ्लुइड्स वाढवा.
• दिवसभर कमी आणि रात्रीच बहुतेक पाणी पिणे टाळा.
• युरिनचा रंग साधा मार्गदर्शक म्हणून वापरा; गडद पिवळ्यापेक्षा फिकट युरिन चांगले.

मीठ कमी करा — विशेषतः लपलेले मीठ

जास्त मीठ घेतल्याने युरिनमधील कॅल्शियम वाढून कॅल्शियम स्टोन्सचा धोका वाढू शकतो. NICE प्रौढ किडनी स्टोन रुग्णांना दिवसाचे मीठ ६ ग्रॅमपेक्षा जास्त न ठेवण्याचा आणि नॉर्मल डाएटरी कॅल्शियम राखण्याचा सल्ला देते.

भारतीय डाएटमध्ये मीठ बहुतेक वेळा येते:

• लोणचे.
• पापड.
• नमकीन आणि फरसाण.
• चिप्स आणि पॅकेज्ड स्नॅक्स.
• बेकरी पदार्थ.
• इन्स्टंट नूडल्स.
• प्रोसेस्ड चीज.
• रेस्टॉरंटच्या ग्रेव्हीज.
• चाट, सॉसेस आणि चटण्या.

प्रॅक्टिकल नियम: स्वयंपाकात घालायचे मीठ कमी करा आणि तयार अन्नावर पुन्हा मीठ घालणे टाळा.

कॅल्शियमचे पदार्थ स्वतःहून बंद करू नका

“कॅल्शियम स्टोन” ऐकल्यावर अनेक रुग्ण दूध, दही आणि पनीर बंद करतात. बहुतेक वेळा याची गरज नसते.

नॉर्मल डाएटरी कॅल्शियम आतड्यात ऑक्सलेटशी बांधले जाऊन त्याचे अॅब्सॉर्प्शन कमी करू शकते. समस्या नेहमीच अन्नातील नॉर्मल कॅल्शियम नसते; डिहायड्रेशन, जास्त मीठ, युरिनमध्ये जास्त कॅल्शियम, जास्त ऑक्सलेट किंवा अनावश्यक कॅल्शियम सप्लिमेंट्स हे कारण असू शकतात.

डॉक्टरांनी सांगितल्याशिवाय कॅल्शियम टॅबलेट्स घेऊ नका. पण सल्ल्याशिवाय नॉर्मल कॅल्शियमयुक्त पदार्थही बंद करू नका.

अतिरिक्त अॅनिमल प्रोटीन मर्यादित करा

ज्यांना स्टोन होण्याची प्रवृत्ती आहे त्यांच्यात अॅनिमल प्रोटीन खूप जास्त आणि पाणी कमी असल्यास स्टोनचा धोका वाढू शकतो.

यात जास्त चिकन, रेड मीट, मासे, अंडी, ऑर्गन मीट, हाय-प्रोटीन जिम डाएट्स, एक्स्ट्रीम कीटो-स्टाइल डाएट्स आणि पुरेशा फ्लुइड्सशिवाय जास्त व्हे सप्लिमेंटेशन यांचा समावेश होतो.

प्रोटीन महत्त्वाचे आहे. उद्दिष्ट पूर्ण बंद करणे नव्हे, तर योग्य प्रमाणात घेणे आहे.

ऑक्सलेट फक्त गरज असेल तेव्हाच कमी करा

प्रत्येक किडनी स्टोन रुग्णाला स्ट्रिक्ट लो-ऑक्सलेट डाएटची गरज नसते. पण तुमचा स्टोन कॅल्शियम ऑक्सलेटचा असेल आणि युरिन ऑक्सलेट जास्त असेल तर अतिरिक्त ऑक्सलेट कमी करणे उपयोगी ठरू शकते.

पालक, बीटरूट, नट्स, चॉकलेट, व्हीट ब्रॅन आणि जास्त चहा हे हाय-ऑक्सलेट पदार्थांमध्ये येतात.

सर्व पदार्थ घाबरून बंद करण्यापेक्षा स्टोनचा प्रकार आणि युरिन रिपोर्टवर आधारित सिलेक्टिव्ह रेस्ट्रिक्शन हा चांगला मार्ग आहे.

सिट्रेट आणि लिंबूपाणी

सिट्रेट क्रिस्टल्स एकत्र येण्यापासून रोखण्यास मदत करते. लिंबूपाणी काही रुग्णांना मदत करू शकते; पण ते हमखास ट्रीटमेंट नाही.

युरिन सिट्रेट कमी असेल किंवा युरिन खूप अॅसिडिक असेल तर युरोलॉजिस्ट पोटॅशियम सिट्रेट किंवा दुसरे अल्कलायझिंग मेडिसिन देऊ शकतात. NICE निवडक रीकरेन्ट कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्समध्ये पोटॅशियम सिट्रेटचा विचार सुचवते.

किडनी डिसीज, जास्त पोटॅशियम, वारंवार इन्फेक्शन किंवा हार्ट/बीपीची औषधे घेत असाल तर स्वतःहून सिट्रेट मेडिसिन सुरू करू नका.

स्टोनच्या प्रकारानुसार प्रिव्हेन्शन

ही टेबल फक्त सोपी मार्गदर्शिका आहे. प्रत्यक्ष प्लॅन इमेजिंग, युरिन पीएच, ब्लड टेस्ट्स, स्टोन अॅनालिसिस आणि २४-तास युरिन रिपोर्टवर ठरतो.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्ससाठी औषधे

औषधे इव्हॅल्युएशननंतर निवडली जातात; प्रत्येक रुग्णाला लागतातच असे नाही. कारणानुसार डॉक्टर विचार करू शकतात:

• लो सिट्रेट, युरिक अॅसिड स्टोन्स किंवा निवडक कॅल्शियम स्टोन्समध्ये पोटॅशियम सिट्रेट.
• निवडक रुग्णांमध्ये युरिन कॅल्शियम जास्त असल्यास थायाझाइड-टाइप मेडिसिन्स.
• निवडक युरिक अॅसिड स्टोन फॉर्मर्समध्ये युरिक अॅसिड कमी करणारी औषधे.
• इन्फेक्शन स्टोन्समध्ये अँटिबायोटिक आणि कम्प्लीट स्टोन क्लिअरन्स प्लॅन.
• सिस्टीन स्टोन्स किंवा दुर्मिळ मेटाबॉलिक स्टोन डिसीजमध्ये स्पेशल ट्रीटमेंट.

NICE रीकरेन्ट, प्रामुख्याने कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स आणि हायपरकॅल्श्युरियामध्ये मीठ कमी केल्यानंतर थायाझाइड्सचा विचार करण्याची शिफारस करते.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्सनंतर फॉलो-अप

स्टोन एपिसोड किंवा सर्जरीनंतर फॉलो-अपमध्ये खालील गोष्टी असू शकतात:

• स्टोन क्लिअरन्स तपासण्यासाठी इमेजिंग.
• इन्फेक्शन झाले असल्यास युरिन टेस्ट.
• किडनी फंक्शन टेस्ट.
• स्टोन अॅनालिसिसचा रिव्ह्यू.
• निवडक रुग्णांमध्ये २४-तास युरिन टेस्ट.
• डाएट आणि फ्लुइड प्लॅन.
• प्रिव्हेन्शन औषधे सुरू केली असल्यास मेडिसिन रिव्ह्यू.

फॉलो-अप प्लॅन स्टोनचा आकार, प्रकार, किडनीची सूज, इन्फेक्शन, किडनी फंक्शन आणि रीकरेन्स रिस्कवर अवलंबून असतो.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्ससाठी इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

किडनी स्टोन्स पुन्हा पुन्हा होत असतील तर उद्दिष्ट फक्त तात्पुरते पेन रिलीफ नसावे. स्टोनचा प्रकार ओळखणे, युरिन रिस्क फॅक्टर्स तपासणे, इन्फेक्शन किंवा उरलेले फ्रॅगमेंट्स शोधणे आणि प्रिव्हेन्शन प्लॅन तयार करणे हा अधिक चांगला दृष्टिकोन आहे.

रीकरेन्ट, बायलेटरल, इन्फेक्टेड किंवा सायलेंट स्टोन्स, किडनीची सूज, किंवा सर्जरीनंतर पुन्हा स्टोन्स होत असल्यास स्पेशालिस्ट इव्हॅल्युएशनचा विचार करा.

कन्सल्टेशनसाठी काय आणावे?

• पूर्वीचे यूएसजी केयूबी रिपोर्ट्स.
• सीटी केयूबी रिपोर्ट आणि इमेजेस.
• युरिन रुटीन रिपोर्ट.
• युरिन कल्चर रिपोर्ट.
• क्रिएटिनिन, कॅल्शियम आणि युरिक अॅसिड रिपोर्ट्स.
• स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट.
• यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा डीजे स्टेंटिंगनंतरची डिस्चार्ज समरी.
• डीजे स्टेंट बसवण्याची किंवा काढण्याची माहिती.
• औषधे आणि सप्लिमेंट्सची यादी.
• पाणी पिण्याचे प्रमाण, डाएट, जिम सप्लिमेंट्स आणि कामात होणाऱ्या घामाची माहिती.
• पास झालेला स्टोन सॅम्पल, असल्यास.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोनचे दुखणे: लोकेशन, लक्षणे आणि आराम
• सायलेंट किडनी स्टोन: दुखणे नसतानाही किडनी स्टोन असू शकतो का?
• किडनी स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान होऊ शकते का?
• एकमेव किडनीमध्ये किडनी स्टोन: काय करावे?

• आरआयआरएस सर्जरी
• पीसीएनएल सर्जरी
• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट

रेफरन्सेस

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: Metabolic Evaluation and Recurrence Prevention https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/metabolic-evaluation-and-recurrence-prevention
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: Emergency management of infected obstruction/anuria https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• American Urological Association. Medical Management of Kidney Stones Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/kidney-stones-medical-mangement-guideline
• NICE Guideline NG118. Renal and Ureteric Stones: Assessment and Management https://www.nice.org.uk/guidance/ng118/chapter/recommendations
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet & Nutrition for Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/eating-diet-nutrition