हो. किडनी स्टोन युरिनचा प्रवाह ब्लॉक करत असेल, इन्फेक्शन निर्माण करत असेल, एकमेव फंक्शनिंग किडनीवर परिणाम करत असेल, दोन्ही किडनी ब्लॉक करत असेल किंवा बराच काळ उपचार न घेता राहिला असेल तर किडनीचे नुकसान होऊ शकते. चांगली गोष्ट म्हणजे योग्य वेळी निदान आणि ट्रीटमेंट झाल्यास बहुतेक किडनी स्टोन्समुळे कायमचे किडनी डॅमेज होत नाही. लहान स्टोन नैसर्गिकरित्या निघू शकतो; पण युरेटरमध्ये अडकलेला स्टोन किडनीला सूज, तीव्र दुखणे, इन्फेक्शन, किडनी फंक्शन कमी होणे आणि क्वचित दीर्घकालीन नुकसान करू शकतो. स्टोनच्या दुखण्यासोबत ताप ही इमर्जन्सी आहे.

किडनी स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान होऊ शकते का?

किडनी स्टोनमुळे प्रामुख्याने ऑब्स्ट्रक्शन झाल्यास किडनीचे नुकसान होऊ शकते. ऑब्स्ट्रक्शन म्हणजे स्टोनमुळे किडनीपासून ब्लॅडरकडे जाणारा युरिनचा नैसर्गिक प्रवाह ब्लॉक होणे.

किडनीची कल्पना पाण्याच्या फिल्टरसारखी करा, ज्याला एक आउटलेट पाइप आहे. तो पाइप ब्लॉक झाला तर फिल्टरमध्ये दाब वाढतो. अल्पकाळाचा दाब ब्लॉकेज काढल्यानंतर कमी होऊ शकतो; पण दीर्घकाळ दाब राहिल्यास फिल्टरची क्षमता कमकुवत होऊ शकते.

युरिन व्यवस्थित ड्रेन होत नसेल तर किडनीमध्ये दाब वाढतो. या सूजेला हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणतात.

महत्त्वाचा प्रश्न फक्त “स्टोन आहे का?” हा नाही. अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे: स्टोन किडनी ब्लॉक करत आहे का किंवा इन्फेक्शन निर्माण करत आहे का?

प्रत्येक किडनी स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान होते का?

नाही. अनेक किडनी स्टोन्समुळे किडनीचे नुकसान होत नाही.

नैसर्गिकरित्या निघून जाणारा लहान स्टोन तीव्र दुखणे देऊ शकतो; पण कायमचे नुकसान राहीलच असे नाही. किडनीमध्ये ब्लॉकेज न करता बसलेला स्टोनही बराच काळ सायलेंट राहू शकतो.

पण “सायलेंट” म्हणजे नेहमीच निरुपद्रवी असे नाही. काही स्टोन्स हळूहळू वाढतात, युरिनचा प्रवाह ब्लॉक करतात किंवा वारंवार इन्फेक्शन करतात. म्हणून अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी स्कॅनमध्ये स्टोन आढळला तर दुखणे कमी असले तरी योग्य रिव्ह्यू आवश्यक आहे.

किडनी डॅमेजचा धोका खालील गोष्टींवर अवलंबून असतो:

• स्टोनचा आकार.
• स्टोनचे लोकेशन.
• युरिनचा प्रवाह ब्लॉक आहे का.
• इन्फेक्शन आहे का.
• एक की दोन्ही किडनी प्रभावित आहेत.
• ब्लड टेस्टमधील किडनी फंक्शन.
• ऑब्स्ट्रक्शन किती काळ आहे.
• पूर्वीचा स्टोनचा इतिहास.
• डायबेटिस, कमी इम्युनिटी किंवा क्रॉनिक किडनी डिसीज.

दुखणे नसतानाही किडनी स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान होऊ शकते का?

हो. कधी कधी तीव्र दुखणे नसतानाही किडनी स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान होऊ शकते.

ऑब्स्ट्रक्शन हळूहळू वाढत असेल, किडनी सततच्या दाबाशी जुळवून घेत असेल किंवा सौम्य पण वारंवार होणारे दुखणे दुर्लक्षित केले जात असेल तर असे होऊ शकते. काही रुग्णांमध्ये इतर कारणासाठी केलेल्या अल्ट्रासाऊंडमध्येच किडनीची सूज आढळते.

हे महत्त्वाचे आहे, कारण दुखणे कमी झाले म्हणजे स्टोन निघून गेला असे नेहमीच नसते. पेनकिलर टॅबलेट किंवा इंजेक्शनमुळे दुखणे तात्पुरते कमी होऊ शकते; पण स्टोन अजून अडकलेला असू शकतो. ब्लॉकेज निघाले आहे का हे निश्चित करण्यासाठी फॉलो-अप इमेजिंगची गरज लागू शकते.

किडनी स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान कसे होते?

१. युरिनचा प्रवाह ब्लॉक करून

स्टोन किडनीमध्ये तयार होऊन सायलेंट राहू शकतो. तो युरेटरमध्ये — किडनीपासून ब्लॅडरपर्यंत युरिन नेणाऱ्या अरुंद ट्यूबमध्ये — गेला की समस्या साधारणपणे सुरू होते.

स्टोन अडकला तर त्याच्या मागे युरिन साचते. त्यामुळे किडनीला सूज येते आणि दाब वाढतो. ब्लॉकेज लवकर दूर केले तर किडनी फंक्शन अनेकदा चांगले रिकव्हर होते. पण ब्लॉकेज दीर्घकाळ राहिल्यास किडनीचे फंक्शन हळूहळू कमी होऊ शकते.

२. ब्लॉकेजच्या मागे इन्फेक्शन निर्माण करून

ही सर्वात धोकादायक परिस्थिती आहे.

ऑब्स्ट्रक्टिंग स्टोनच्या मागे अडकलेल्या युरिनमध्ये बॅक्टेरियल इन्फेक्शन झाल्यास ते युरिन व्यवस्थित ड्रेन होत नाही. यामुळे किडनीमध्ये पू, सेप्सिस, लो ब्लड प्रेशर आणि किडनी फेल्युअर होऊ शकते.

३. एकमेव फंक्शनिंग किडनीवर परिणाम करून

रुग्णाची एकच फंक्शनिंग किडनी असेल तर स्टोन अधिक गंभीर ठरू शकतो. अशा वेळी ब्लॉकेजमुळे शरीराच्या एकूण किडनी फंक्शनवर लवकर परिणाम होऊ शकतो.

एकच किडनी असलेल्या रुग्णांनी वारंवार इंजेक्शन्स, घरगुती उपाय किंवा फक्त पेनकिलर्स घेऊन घरी वाट पाहू नये.

४. दोन्ही किडनी ब्लॉक करून

दोन्ही किडनी स्टोन्समुळे ब्लॉक झाल्यास युरिन आउटपुट कमी होऊ शकते आणि क्रिएटिनिन वाढू शकते. यासाठी तातडीचे इव्हॅल्युएशन आवश्यक आहे.

५. वारंवार स्टोन होऊन

एक स्टोन एपिसोड कायमचे किडनी डॅमेज करेलच असे नाही. पण वारंवार स्टोन्स, वारंवार इन्फेक्शन, उपचार न केलेले ऑब्स्ट्रक्शन, मोठे स्टोन्स किंवा स्टॅगहॉर्न स्टोन्स हळूहळू किडनीच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकतात.

म्हणून तीव्र एपिसोडचे ट्रीटमेंट झाल्यानंतर स्टोन प्रिव्हेन्शन महत्त्वाचे आहे.

तुमच्या स्टोनची परिस्थिती किती गंभीर आहे?

किडनी स्टोनमुळे होणारे हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे काय?

युरिन व्यवस्थित ड्रेन न झाल्यामुळे किडनीला येणारी सूज म्हणजे हायड्रोनेफ्रोसिस.

स्टोन डिसीजमध्ये स्टोन युरेटर ब्लॉक करतो तेव्हा हायड्रोनेफ्रोसिस बहुतेक वेळा होते. सौम्य हायड्रोनेफ्रोसिस स्टोन निघाल्यानंतर सुधारू शकते. पण मध्यम किंवा गंभीर हायड्रोनेफ्रोसिसमध्ये, विशेषतः दुखणे, ताप, उलट्या किंवा किडनी फंक्शन असामान्य असेल तर, काळजीपूर्वक इव्हॅल्युएशन आवश्यक आहे.

हायड्रोनेफ्रोसिस हे अंतिम डायग्नोसिस नाही; ते एक वॉर्निंग साइन आहे. कारण शोधून किडनीला ऑब्झर्व्हेशन, औषधे, ड्रेनेज किंवा स्टोन रिमूव्हलपैकी काय आवश्यक आहे हे युरोलॉजिस्ट ठरवतात.

स्टोनमुळे झालेले किडनी डॅमेज परत सुधारू शकते का?

अनेकदा हो — जर वेळेवर ट्रीटमेंट झाले तर.

ऑब्स्ट्रक्शन वेळेत दूर केले तर किडनीची सूज कमी होऊ शकते आणि फंक्शन रिकव्हर होऊ शकते. मात्र रिकव्हरी किती होईल हे किडनी किती काळ ब्लॉक होती, इन्फेक्शन होते का, आधीच किडनी फंक्शन कमी होते का, एक की दोन्ही किडनी प्रभावित होत्या आणि स्टोनची समस्या वारंवार होते का यावर अवलंबून असते.

दीर्घकाळ चालणारे सायलेंट ऑब्स्ट्रक्शन कधी कधी त्या किडनीच्या फंक्शनचे कायमचे नुकसान करू शकते. म्हणून वारंवार दुखणे, ताप, युरिन इन्फेक्शन, हायड्रोनेफ्रोसिस किंवा अल्ट्रासाऊंडमध्ये दिसलेले स्टोन्स दुर्लक्षित करू नयेत.

स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान होत आहे का हे तपासण्यासाठी टेस्ट्स

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

यामध्ये रक्तपेशी, पस सेल्स, क्रिस्टल्स किंवा इन्फेक्शनची चिन्हे दिसू शकतात.

युरिन कल्चर

इन्फेक्शनची शंका असल्यास बॅक्टेरियल इन्फेक्शन शोधण्यासाठी आणि योग्य अँटिबायोटिक निवडण्यासाठी ही टेस्ट मदत करते.

सीरम क्रिएटिनिन आणि ईजीएफआर

या ब्लड टेस्ट्स किडनी फंक्शनचा अंदाज देतात. वाढणारे क्रिएटिनिन ऑब्स्ट्रक्शनचा एकूण किडनी फंक्शनवर परिणाम होत असल्याचे सूचित करू शकते.

सीबीसी

ताप किंवा इन्फेक्शनची शंका असल्यास कम्प्लीट ब्लड काउंट सांगितले जाऊ शकते.

अल्ट्रासाऊंड केयूबी

अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीची सूज, मोठे स्टोन्स, ब्लॅडरमध्ये युरिन रिटेन्शन आणि काही वेळा युरेटरिक ऑब्स्ट्रक्शन दिसू शकते.

सीटी केयूबी

नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी केयूबी ही स्टोनचा आकार, लोकेशन, संख्या, डेन्सिटी आणि ऑब्स्ट्रक्शनची तीव्रता ओळखण्यासाठी अनेकदा सर्वात अचूक टेस्ट असते.

रेनल फंक्शनल स्कॅन

निवडक रुग्णांमध्ये, विशेषतः एक किडनी जास्त प्रभावित दिसत असेल तर, त्या किडनीचे फंक्शन किती आहे हे मोजण्यासाठी न्यूक्लियर रेनल स्कॅन सांगितला जाऊ शकतो.

ट्रीटमेंट: डॉक्टर किडनीचे संरक्षण कसे करतात?

ट्रीटमेंट स्टोन फक्त दुखत आहे, ऑब्स्ट्रक्शन करत आहे, इन्फेक्टेड आहे की किडनी फंक्शनवर परिणाम करत आहे यावर अवलंबून असते.

युरोलॉजिस्ट खालील गोष्टी पाहून निर्णय घेतात:

• स्टोनचा आकार.
• स्टोनचे लोकेशन.
• हायड्रोनेफ्रोसिसची तीव्रता.
• ताप किंवा इन्फेक्शन.
• क्रिएटिनिन लेव्हल.
• पेन कंट्रोल.
• उलट्या किंवा डिहायड्रेशन.
• एकच किडनी किंवा दोन्ही किडनी प्रभावित आहेत का.
• स्टोन नैसर्गिकरित्या निघण्याची शक्यता.

ऑब्झर्व्हेशन आणि औषधे

ताप, गंभीर ऑब्स्ट्रक्शन किंवा किडनी फंक्शनची समस्या नसलेल्या लहान स्टोन्समध्ये पेन कंट्रोल, हायड्रेशन गाइडन्स आणि स्टोन पास होण्यास मदत करणारी निवडक औषधे वापरता येऊ शकतात. पण फॉलो-अप आवश्यक आहे. स्टोन निघाला आहे का हे न तपासता आठवड्यानुवारी फक्त पेनकिलर इंजेक्शन्स घेणे योग्य नाही.

डीजे स्टेंट

डीजे स्टेंट ही किडनीपासून ब्लॅडरपर्यंत ठेवली जाणारी मऊ अंतर्गत ट्यूब आहे. ती ब्लॉकेजला बायपास करून युरिन ड्रेन होऊ देते. ऑब्स्ट्रक्शन, इन्फेक्शनचा धोका, किडनीची सूज, वाढणारे क्रिएटिनिन किंवा डिफिनिटिव्ह स्टोन ट्रीटमेंटपूर्वी रुग्णाला स्टेबल करणे आवश्यक असेल तर ती वापरली जाऊ शकते.

पर्क्युटेनियस नेफ्रोस्टॉमी

पर्क्युटेनियस नेफ्रोस्टॉमीमध्ये पाठीतून थेट किडनीमध्ये ट्यूब ठेवून इन्फेक्टेड किंवा ब्लॉक झालेले युरिन ड्रेन केले जाते. इन्फेक्टेड ऑब्स्ट्रक्टेड किडनीमध्ये ही जीव वाचवणारी प्रक्रिया ठरू शकते.

स्टोन रिमूव्हल प्रोसिजर्स

स्टोनचा आकार आणि लोकेशननुसार युरेटरिक स्टोन्ससाठी यूआरएसएल, फ्लेक्सिबल स्कोप आणि लेझरने किडनी स्टोन्ससाठी आरआयआरएस, मोठ्या किडनी स्टोन्ससाठी पीसीएनएल, निवडक स्टोन्ससाठी मिनी-पीसीएनएल आणि शॉक वेव्ह वापरणारी ईएसडब्ल्यूएल यापैकी पर्याय असू शकतात. उद्दिष्ट फक्त दुखणे कमी करणे नाही; ऑब्स्ट्रक्शन दूर करणे, इन्फेक्शनचा धोका कमी करणे, किडनी फंक्शन जपणे आणि स्टोन पुन्हा होण्याचा धोका कमी करणे हे आहे.

काय करू नये?

या सामान्य चुका टाळा:

• दुखणे कमी झाले म्हणजे स्टोन निघाला असे समजू नका.
• फॉलो-अप इमेजिंगशिवाय वारंवार पेनकिलर इंजेक्शन्स घेऊ नका.
• स्टोनच्या दुखण्यासोबत ताप दुर्लक्षित करू नका.
• तीव्र दुखणे किंवा उलट्यांमध्ये जबरदस्तीने खूप पाणी पिऊ नका.
• एकच किडनी किंवा जास्त क्रिएटिनिन असल्यास उपचार उशिरा घेऊ नका.
• योग्य इव्हॅल्युएशनशिवाय स्वतःहून अँटिबायोटिक्स घेऊ नका.
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये सापडलेला “सायलेंट” स्टोन दुर्लक्षित करू नका.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

खालील परिस्थितीत युरोलॉजिस्टला भेटा:

• दुखणे तीव्र किंवा वारंवार होत असेल.
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये हायड्रोनेफ्रोसिस दिसत असेल.
• सीटीमध्ये युरेटरिक स्टोन दिसत असेल.
• स्टोन ५–६ मिमीपेक्षा मोठा असेल.
• ताप, थंडी वाजणे किंवा युरिन इन्फेक्शन असेल.
• क्रिएटिनिन जास्त असेल.
• एकच किडनी असेल.
• वारंवार स्टोनचे एपिसोड होत असतील.
• औषधांनंतरही स्टोन निघाला नसेल.
• युरिनमध्ये रक्त दिसत असेल.

लवकर इव्हॅल्युएशनमुळे स्टोन सुरक्षितपणे ऑब्झर्व्ह करता येईल की इंटरव्हेन्शनची गरज आहे हे ठरवता येते.

किडनी स्टोनसाठी इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

किडनी स्टोन पेन, हायड्रोनेफ्रोसिस, ताप, उलट्या, युरिनमध्ये रक्त किंवा वारंवार स्टोनचे एपिसोड असल्यास युरोलॉजी इव्हॅल्युएशन किडनी फंक्शनचे संरक्षण करण्यास आणि इमर्जन्सी कॉम्प्लिकेशन्स टाळण्यास मदत करू शकते.

पूर्वीचे अल्ट्रासाऊंड, सीटी केयूबी, युरिन रिपोर्ट्स आणि डिस्चार्ज समरीज असल्यास कन्सल्टेशनला सोबत आणा. यामुळे स्टोनचा इतिहास आणि सध्याचा धोका अधिक स्पष्टपणे समजतो.

स्कॅनमध्ये हायड्रोनेफ्रोसिस, युरेटरिक स्टोन, जास्त क्रिएटिनिन, ताप किंवा एकच फंक्शनिंग किडनीमध्ये स्टोन दिसत असेल तर युरोलॉजी इव्हॅल्युएशन उशिरा करू नका. वेळेवर ट्रीटमेंट अनेकदा किडनी फंक्शन वाचवू शकते.

इंटरनल लिंक सूचना:

किडनी स्टोन ट्रीटमेंट

कन्सल्टेशनसाठी काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे रिपोर्ट्स आणा:

• यूएसजी केयूबी रिपोर्ट आणि इमेजेस.
• सीटी केयूबी रिपोर्ट आणि फिल्म/सीडी.
• युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी.
• युरिन कल्चर रिपोर्ट.
• सीरम क्रिएटिनिन/ईजीएफआर.
• ताप किंवा इन्फेक्शन झाले असल्यास सीबीसी.
• पूर्वीचा स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट.
• पूर्वीच्या सर्जरी किंवा डीजे स्टेंटचे रेकॉर्ड्स.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• पूर्वीच्या अॅडमिशनच्या डिस्चार्ज समरीज.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोनचे दुखणे: लोकेशन, लक्षणे आणि आराम
• किडनी स्टोनसोबत ताप: ताबडतोब हॉस्पिटलमध्ये कधी जावे?
• किडनी स्टोनमुळे युरिनमध्ये रक्त: हे गंभीर आहे का?
• किडनी स्टोनमुळे किडनी फेल्युअर होऊ शकते का?
• किडनी स्टोन ट्रीटमेंट
• आरआयआरएस सर्जरी

रेफरन्सेस

• 1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Kidney Stones: Definition & Facts https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/definition-facts
• 2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones
• 3. European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis
• 4. NICE Guideline NG118. Renal and ureteric stones: assessment and management https://www.nice.org.uk/guidance/ng118
• 5. Urology Care Foundation. Kidney Stones: Symptoms, Diagnosis & Treatment https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/k/kidney-stones
• 6. National Kidney Foundation. Kidney Stones https://www.kidney.org/kidney-topics/kidney-stones