किडनी स्टोन टाळण्यासाठी काय खावे? कमी मीठाचे घरचे अन्न खा, पुरेसे पाणी प्या, दही किंवा दूध यांसारख्या अन्नातून नॉर्मल कॅल्शियम घ्या, रोज फळे आणि भाज्या खा आणि अॅनिमल प्रोटीन मध्यम प्रमाणात ठेवा. दूध, टोमॅटो, डाळ, भात किंवा सर्व कॅल्शियम फूड्स विचार न करता बंद करू नका. बहुतेक स्टोन पेशंटमध्ये डिहायड्रेशन, जास्त मीठ, पॅकेज्ड स्नॅक्स, मोठे नॉन-व्हेज पोर्शन, अनावश्यक सप्लिमेंट्स आणि हाय ऑक्सलेट किंवा हाय युरिक अॅसिडसारखे स्टोन-टाईप-स्पेसिफिक मुद्दे अधिक महत्त्वाचे असतात. सर्वोत्तम किडनी स्टोन डायट स्टोनचा प्रकार, युरिन pH, स्टोन अॅनालिसिस आणि २४-तास युरिन रिपोर्टवर अवलंबून असतो. गाइडलाइन्स पुरेसे फ्लुइड्स, नॉर्मल डायटरी कॅल्शियम, कमी सोडियम आणि स्टोन-टाईपप्रमाणे डायट बदलांना सपोर्ट करतात.

किडनी स्टोन टाळण्यासाठी काय खावे: क्विक चेकलिस्ट

बहुतेक किडनी स्टोन पेशंटनी या पाच सवयींपासून सुरुवात करावी:

किडनी स्टोन प्रिव्हेन्शन डायट म्हणजे “सगळे बंद” असा डायट नाही. युरिन कमी कॉन्सन्ट्रेटेड ठेवणे आणि क्रिस्टल तयार होण्याची शक्यता कमी करणे हे उद्दिष्ट आहे.

किडनी स्टोन टाळण्यासाठी चांगले फूड पर्याय

European Association of Urology अनेक स्टोन-फॉर्मर्ससाठी भाज्या आणि फायबर असलेला बॅलन्स्ड मिक्स्ड डायट, नॉर्मल कॅल्शियम, मर्यादित मीठ आणि जास्त अॅनिमल प्रोटीन टाळण्याची शिफारस करते.

पाणी हा नंबर वन प्रिव्हेन्शन स्टेप आहे

बहुतेक किडनी स्टोन पेशंटमध्ये कोणत्याही एका पदार्थापेक्षा पाणी अधिक महत्त्वाचे आहे.

युरिन कॉन्सन्ट्रेटेड झाल्यास कॅल्शियम, ऑक्सलेट, युरिक अॅसिड आणि इतर पदार्थांचे क्रिस्टल्स सहज तयार होऊ शकतात. EAU गाइडन्सनुसार अनेक स्टोन-फॉर्मर्ससाठी साधारण २.५–३ लिटर/दिवस फ्लुइड इनटेक, मुख्य फ्लुइड म्हणून पाणी आणि प्रिव्हेन्शनसाठी २४-तास युरिन आउटपुट २.५ लिटरपेक्षा जास्त ठेवण्याचा टार्गेट सुचवला आहे. AUA देखील किमान २.५ लिटर युरिन/दिवस मिळेल इतका फ्लुइड इनटेक सुचवते.

सोपे घरगुती टार्गेट:

• दिवसभरातील बहुतांश वेळ युरिन फिकट पिवळा असावा.
• उन्हाळा, जास्त घाम, वर्कआउट, ताप आणि प्रवासात अधिक पाणी घ्या.
• बहुतेक पाणी फक्त रात्री पिऊ नका.
• किडनी फेल्युअर, हार्ट फेल्युअर, लो सोडियम किंवा फ्लुइड रिस्ट्रिक्शन असल्यास फ्लुइड्स सावधपणे वाढवा.

गरम हवामान, आउटडोअर वर्क, प्रवास आणि घामामुळे युरिन कॉन्सन्ट्रेट होणे कॉमन आहे. “पाणी पित असूनही” स्टोन पुन्हा होत असतील तर २४-तास युरिन टेस्टने युरिन व्हॉल्यूम खरोखर पुरेसे आहे का हे समजू शकते.

मीठ कमी करा: इंडियन डायटमधील सर्वात मोठा करेक्शन

अनेक भारतीय पेशंटमध्ये टोमॅटो बंद करण्यापेक्षा मीठ कमी करणे अधिक महत्त्वाचे असते.

हाय सोडियममुळे युरिनमधील कॅल्शियम वाढू शकते आणि युरिनरी सिट्रेट कमी होऊ शकतो; सिट्रेट हा नैसर्गिक स्टोन इनहिबिटर आहे. EAU स्टोन प्रिव्हेन्शनसाठी सोडियम क्लोराइड साधारण ४–५ ग्रॅम/दिवस मर्यादित करण्याचा सल्ला देते आणि हाय सोडियममुळे युरिनरी कॅल्शियम वाढणे, सिट्रेट कमी होणे आणि सोडियम युरेट क्रिस्टल रिस्क वाढू शकतो असे नमूद करते.

हे कॉमन हाय-सॉल्ट फूड्स कमी करा:

• लोणचे.
• पापड.
• नमकीन, फरसाण, शेव आणि भुजिया.
• चिप्स आणि पॅकेज्ड स्नॅक्स.
• जास्त मीठाचे ताक.
• चाट मसाला.
• रेस्टॉरंटच्या ग्रेव्हीज.
• रेडी-टू-ईट पॅकेट्स.
• प्रोसेस्ड चीज, सॉसेस आणि केचप.
• सॅलड किंवा फळावर वरून घातलेले जास्त मीठ.

जास्त मिठाऐवजी चवीसाठी लिंबू, कोथिंबीर, पुदिना, जिरे, आले, लसूण आणि मसाले वापरा.

फळे आणि भाज्या साधारणपणे फायदेशीर आहेत

फळे आणि भाज्या पाणी, फायबर, पोटॅशियम आणि अल्कली कंटेंट देतात. अनेक स्टोन-फॉर्मर्समध्ये हे हेल्दी युरिन केमिस्ट्रीला सपोर्ट करू शकते. EAU फळे आणि भाज्यांना प्रोत्साहन देते कारण त्यातून फायबर, पाणी आणि अल्कलाइन कंटेंट मिळतो आणि युरिन pH वाढण्यास मदत होऊ शकते.

चांगले पर्याय:

• कलिंगड.
• पपई.
• केळे.
• मोसंबी.
• संत्रे.
• सफरचंद.
• काकडी.
• दुधी भोपळा.
• दोडका.
• भोपळा.
• गाजर.

फ्रूट ज्यूसपेक्षा पूर्ण फळाला प्राधान्य द्या. पूर्ण फळातून फायबर मिळते आणि ज्यूसपेक्षा शुगर लोड कमी असतो. अॅडव्हान्स्ड किडनी डिसीज, हाय पोटॅशियम किंवा विशिष्ट हार्ट/किडनी रिस्ट्रिक्शन असलेल्या पेशंटनी मेडिकल अॅडव्हाइसशिवाय हाय-पोटॅशियम फूड अचानक वाढवू नये.

ऑक्सलेट फूड्स: गरज असेल तेव्हाच कमी करा

ऑक्सलेट मुख्यतः कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोनमध्ये महत्त्वाचे असते, विशेषतः युरिन ऑक्सलेट जास्त असल्यास. प्रत्येक किडनी स्टोन पेशंटला एक्स्ट्रीम लो-ऑक्सलेट डायट लागतो असे नाही.

NIDDK नुसार कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन-फॉर्मर्समध्ये नट्स, शेंगदाणे, रुबार्ब, पालक आणि व्हीट ब्रॅन कमी करावे लागू शकतात. EAU विशेषतः हाय ऑक्सलेट एक्स्क्रिशन असलेल्या पेशंटमध्ये जास्त ऑक्सलेट-रिच फूड्स मर्यादित करण्याचा सल्ला देते.

फक्त “ऑक्सलेट बंद करा” एवढीच स्ट्रॅटेजी सहसा सर्वोत्तम नसते. अनेक पेशंटमध्ये मील्ससोबत नॉर्मल कॅल्शियम + कमी मीठ + पुरेसे पाणी अधिक उपयोगी असते.

महत्त्वाचा मिथ: नॉर्मल घरच्या जेवणातील टोमॅटो सहसा किडनी स्टोनचे मुख्य कारण नसते. कमी पाणी, जास्त मीठ, वारंवार डिहायड्रेशन आणि स्टोन-टाईप-स्पेसिफिक युरिन अॅबनॉर्मॅलिटीज अधिक महत्त्वाच्या असतात.

प्रोटीन चालते, पण जास्त प्रमाण रिस्क वाढवू शकते

प्रोटीन आवश्यक आहे. समस्या म्हणजे खूप जास्त प्रमाण, विशेषतः रोज मोठ्या प्रमाणात नॉन-व्हेज, ऑर्गन मीट, रेड मीट किंवा हाय-प्रोटीन क्रॅश डायट.

EAU अनेक प्रौढांमध्ये जास्त अॅनिमल प्रोटीन टाळून ते साधारण ०.८–१.० ग्रॅम/किलो बॉडी वेटपर्यंत ठेवण्याचा सल्ला देते. जास्त अॅनिमल प्रोटीनमुळे युरिन pH कमी होऊ शकतो, सिट्रेट कमी होऊ शकतो आणि काही पेशंटमध्ये युरिक अॅसिड-संबंधित रिस्क वाढू शकतो. NIDDK देखील अॅनिमल प्रोटीनमुळे स्टोन रिस्क वाढू शकतो असे नमूद करते आणि पुरेसे एकूण प्रोटीन राखून काही पेशंटना अॅनिमल प्रोटीन कमी करण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो.

प्रॅक्टिकल सल्ला:

• चिकन, मासे आणि अंडी मध्यम प्रमाणात चालू शकतात.
• युरिक अॅसिड जास्त असल्यास ऑर्गन मीट वारंवार खाऊ नका.
• युरिक अॅसिड स्टोन असल्यास रेड मीट आणि प्युरीन-हेवी मील्स कमी करा.
• नॉन-व्हेज मील्ससोबत भाज्या आणि दही ठेवा.
• रिकरंट स्टोन-फॉर्मर असल्यास इव्हॅल्युएशनशिवाय बॉडीबिल्डिंग-स्टाईल हाय-प्रोटीन डायट टाळा.
• डाळ, स्प्राउट्स, बीन्स आणि दही प्रोटीन प्लॅनिंगचा भाग होऊ शकतात.

लिंबू पाणी मदत करू शकते, पण तो क्युअर नाही

सिट्रसामुळे युरिनरी सिट्रेट वाढू शकतो म्हणून लिंबू पाणी काही पेशंटना मदत करू शकते. पण तो हमखास क्युअर नाही आणि स्टोन इव्हॅल्युएशनची जागा घेऊ शकत नाही. EAU नुसार सिट्रस फ्रूट ज्यूस सिट्रेट वाढवून किंवा युरिन अल्कलाइज करून स्टोनपासून संरक्षण करू शकतात; तरी मुख्य फ्लुइड म्हणून पाण्यालाच प्राधान्य आहे.

लिंबू पाणी सुरक्षितपणे वापरा:

• जास्त साखर घालू नका.
• मीठ घालू नका.
• सर्व स्टोन विरघळतील असे समजू नका.
• पेन, ताप, ब्लॉकेज किंवा किडनीची सूज असल्यास ट्रीटमेंट उशिरा करू नका.

काही पेशंटना प्रिस्क्रिप्शन सिट्रेट किंवा युरिनरी अल्कलायझिंग औषधे लागू शकतात, विशेषतः युरिक अॅसिड स्टोन किंवा लो युरिनरी सिट्रेटमध्ये. निर्णय युरिन pH, स्टोन टाईप आणि ब्लड रिपोर्ट्सवर अवलंबून असतो.

स्टोन-टाईपनुसार डायट गाइड

NIDDK स्पष्टपणे सांगते की सोडियम, अॅनिमल प्रोटीन, कॅल्शियम आणि ऑक्सलेट बदलांसह फूड चॉईसेस स्टोनच्या प्रकारानुसार ठराव्यात.

किडनी स्टोन प्रिव्हेन्शनसाठी सॅम्पल इंडियन डायट डे

हे फक्त जनरल उदाहरण आहे; पर्सनलाइज्ड डायट प्रिस्क्रिप्शन नाही.

लोणचे, पापड, नमकीन, चिप्स, कोला आणि रेस्टॉरंट फूड रोजच्या ऐवजी अधूनमधून ठेवा.

किडनी स्टोन डायटबद्दल कॉमन मिथ्स

कमी करावयाचे फूड्स आणि सवयी

कमी करण्याचा प्रयत्न करा:

• शुगरयुक्त सॉफ्ट ड्रिंक्स आणि कोला.
• रोजचे लोणचे आणि पापड.
• पॅकेज्ड खारट स्नॅक्स.
• वारंवार रेस्टॉरंट फूड.
• खूप मोठे नॉन-व्हेज पोर्शन.
• युरिक अॅसिड जास्त असल्यास ऑर्गन मीट.
• हाय-डोस व्हिटॅमिन C सप्लिमेंट्स.
• प्रिस्क्रिप्शनशिवाय कॅल्शियम सप्लिमेंट्स.
• क्रॅश वेट-लॉस डायट्स.
• इव्हॅल्युएशनशिवाय हाय-प्रोटीन जिम डायट्स.

National Kidney Foundation पुरेसे फ्लुइड, पुरेसे डायटरी कॅल्शियम, इंडिव्हिज्युअल सल्ल्याशिवाय एक्स्ट्रा कॅल्शियम सप्लिमेंट्स टाळणे, प्रोटीन मॉडरेट ठेवणे आणि संबंधित पेशंटमध्ये हाय-ऑक्सलेट फूड्स मर्यादित करण्याचा सल्ला देते. काही व्यक्तींमध्ये सप्लिमेंट्स स्टोन रिस्क वाढवू शकतात म्हणून व्हिटॅमिन C, व्हिटॅमिन D, फिश लिव्हर ऑइल्स आणि कॅल्शियम-कंटेनिंग सप्लिमेंट्सबाबत सावधगिरी सुचवली आहे.

पर्सनलाइज्ड किडनी स्टोन डायट प्लॅन कोणाला आवश्यक आहे?

काही फर्स्ट-टाइम स्टोन पेशंटना जनरल डायट चार्ट पुरेसा असू शकतो. पण पुढील परिस्थितीत पर्सनलाइज्ड प्रिव्हेन्शन अधिक उपयुक्त आहे:

• वारंवार होणारे किडनी स्टोन्स.
• दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स.
• लहान वयात स्टोन होणे.
• कुटुंबात स्टोन्सचा इतिहास.
• एकच फंक्शनिंग किडनी असणे.
• किडनीची सूज किंवा हायड्रोनेफ्रोसिस.
• युरिक अॅसिड, सिस्टीन, इन्फेक्शन किंवा स्टॅगहॉर्न स्टोन.
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन होणे.
• क्रिएटिनिन वाढलेले असणे.
• “चांगला डायट” असूनही स्टोन होणे.
• बॉवेल डिसीज, बेरिएट्रिक सर्जरी किंवा क्रॉनिक डायरियाचा इतिहास.
• कॅल्शियम, व्हिटॅमिन D, व्हिटॅमिन C किंवा प्रोटीन सप्लिमेंट्सचा वापर.

योग्य प्रिव्हेन्शन प्लॅनमध्ये स्टोन अॅनालिसिस, युरिन रुटीन, युरिन pH, सीरम क्रिएटिनिन, सीरम कॅल्शियम, युरिक अॅसिड आणि २४-तास युरिन टेस्ट समाविष्ट असू शकतात.

रीकरेन्ट किडनी स्टोन्ससाठी इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

रिकरंट किडनी स्टोन असल्यास फक्त जनरिक WhatsApp डायट लिस्टवर अवलंबून राहू नका. स्टोनचा प्रकार, युरिन रिपोर्ट्स, किडनी फंक्शन आणि रोजच्या रुटीनवर आधारित प्रिव्हेन्शन प्लॅन अधिक उपयोगी आहे.

स्टोनचा प्रकार ओळखणे, टाळता येण्याजोगे रिस्क फॅक्टर्स दुरुस्त करणे आणि तुमच्या लाइफस्टाइलला बसणारा प्रॅक्टिकल डायट प्लॅन बनवणे हा इव्हॅल्युएशनचा उद्देश आहे.

कन्सल्टेशन चेकलिस्ट: काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास खालील रिपोर्ट्स/माहिती आणा:

• यूएसजी केयूबी किंवा सीटी केयूबी.
• युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी.
• इन्फेक्शनचा संशय असल्यास युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• सीरम कॅल्शियम आणि युरिक अॅसिड.
• स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट.
• केले असल्यास २४-तास युरिन रिपोर्ट.
• यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा ईएसडब्ल्यूएलनंतरची डिस्चार्ज समरी.
• सध्या चालू औषधे आणि सप्लिमेंट्स.
• २ दिवसांचे साधे फूड आणि पाणी इनटेक नोट्स.

एफएक्यूज

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• वारंवार होणाऱ्या किडनी स्टोन्ससाठी २४-तास युरिन टेस्ट
• कॅल्शियम ऑक्सलेट किडनी स्टोन प्रतिबंध
• किडनी स्टोनसाठी लिंबूपाणी: खरोखर मदत होते का?
• किडनी स्टोन सर्जरीनंतर डायट: काय खावे, प्यावे आणि काय टाळावे
• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: Metabolic Evaluation and Recurrence Prevention https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/metabolic-evaluation-and-recurrence-prevention
• American Urological Association. Medical Management of Kidney Stones Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/kidney-stones-medical-mangement-guideline
• NIDDK. Eating, Diet, & Nutrition for Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/eating-diet-nutrition
• National Kidney Foundation. Kidney Stone Diet Plan and Prevention https://www.kidney.org/kidney-topics/kidney-stone-diet-plan-and-prevention