कॅल्शियम ऑक्सलेट किडनी स्टोन प्रतिबंध म्हणजे दूध, दही किंवा सर्व कॅल्शियम बंद करणे नव्हे. मुख्य प्लॅन सोपा आहे: युरिन डायल्यूट राहील इतके पाणी प्या, मीठ कमी करा, जेवणासोबत नॉर्मल फूड कॅल्शियम घ्या, गरज असल्यासच हाय-ऑक्सलेट फूड्स कमी करा आणि स्टोन्स पुन्हा होत असतील तर योग्य टेस्ट्स करा. बहुतेक रुग्णांनी “कॅल्शियम नाही, भाज्या नाहीत” अशा अतिशय कठोर डायट्स टाळाव्यात. रीकरेन्ट स्टोन प्रिव्हेन्शन स्टोन अॅनालिसिस, ब्लड टेस्ट्स, युरिन टेस्ट्स, इमेजिंग आणि डायट पॅटर्नवर आधारित असेल तर अधिक प्रभावी ठरते. AUA दिवसाला किमान २.५ लिटर युरिन होईल इतका फ्लुइड इनटेक सुचवते.

कॅल्शियम ऑक्सलेट किडनी स्टोन्स म्हणजे काय?

कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स हे मुख्यतः कॅल्शियम आणि ऑक्सलेट क्रिस्टल्सपासून बनलेले किडनी स्टोन्स आहेत. ऑक्सलेट हा काही पदार्थांमध्ये नैसर्गिकरित्या आढळणारा पदार्थ आहे आणि शरीरही काही ऑक्सलेट तयार करते.

युरिन कॉन्सन्ट्रेट झाल्यावर किंवा त्यात कॅल्शियम/ऑक्सलेटसारखे स्टोन-फॉर्मिंग पदार्थ जास्त आणि सिट्रेटसारखे प्रोटेक्टिव्ह पदार्थ कमी असतील तर हे स्टोन्स तयार होतात.

प्रत्येक रुग्णात कारण एकसारखे नसते. एका व्यक्तीत कमी वॉटर इनटेक कारणीभूत असू शकतो; दुसऱ्यामध्ये हाय युरिन कॅल्शियम, हाय युरिन ऑक्सलेट, लो सिट्रेट, जास्त मीठ, बाऊल डिसीज, डायबेटीस, ओबेसिटी, सप्लिमेंट्सचे अतिसेवन किंवा कुटुंबातील प्रवृत्ती असू शकते.

कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स पुन्हा का होतात?

स्टोन सर्जरी आधीपासून असलेला स्टोन काढते. पण ज्यामुळे स्टोन तयार झाला तो युरिनमधील मूलभूत रिस्क आपोआप सुधारत नाही.

स्टोन उपलब्ध असल्यास AUA स्टोन अॅनालिसिसची शिफारस करते आणि रीकरेन्ट स्टोन-फॉर्मर्स किंवा हाय-रिस्क/इच्छुक फर्स्ट-टाईम स्टोन-फॉर्मर्समध्ये मेटाबॉलिक टेस्टिंग सुचवते.

कॅल्शियम ऑक्सलेट किडनी स्टोन प्रतिबंध: डेली अॅक्शन प्लॅन

१. पाण्याला मुख्य ट्रीटमेंट समजा

पाणी हा कॅल्शियम ऑक्सलेट किडनी स्टोन प्रतिबंधाचा पाया आहे.

लक्ष्य फक्त “दररोज ८ ग्लास” नाही. अधिक योग्य लक्ष्य म्हणजे युरिन आउटपुट. अनेक स्टोन-फॉर्मर्सना दिवसाला सुमारे २.५ लिटर युरिन होईल इतके फ्लुइड लागते. उन्हाळा, घाम, व्यायाम, प्रवास किंवा तापामध्ये यापेक्षा जास्त पिण्याची गरज असते. EAU देखील २४-तास युरिन व्हॉल्यूम २.५ लिटरपेक्षा जास्त ठेवण्यासाठी उदार फ्लुइड इनटेक, शक्यतो पाणी, घेण्याचा सल्ला देते.

प्रॅक्टिकल टिप्स:

• तुमचे युरिन साधारण फिकट पिवळे दिसावे.
• फक्त रात्री नव्हे, दिवसभर पाणी प्या.
• गरम हवामानात आणि घाम आल्यानंतर पाणी वाढवा.
• कोला, पॅकेज्ड ज्यूस किंवा साखरयुक्त ड्रिंक्सला मुख्य फ्लुइड बनवू नका.
• हार्ट फेल्युअर, किडनी फेल्युअर किंवा फ्लुइड रिस्ट्रिक्शन असल्यास किती पाणी सुरक्षित आहे हे डॉक्टरांना विचारा.

२. दूध, दही किंवा सर्व कॅल्शियम बंद करू नका

हा सर्वात मोठा मिथ आहे.

कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन झाला म्हणजे कॅल्शियम तुमचा शत्रू आहे असे नाही. नॉर्मल फूड कॅल्शियम आतड्यात ऑक्सलेटला बांधू शकते. कॅल्शियम आणि ऑक्सलेट आतड्यात बांधले गेले की कमी ऑक्सलेट शोषले जाते आणि कमी प्रमाण युरिनपर्यंत पोहोचते.

युरिन कॅल्शियम जास्त असल्यास सोडियम कमी ठेवण्यासोबत AUA कॅल्शियम स्टोन रुग्णांना दिवसाला साधारण १,०००-१,२०० मिग्रॅ डायटरी कॅल्शियम सुचवते.

अनेक भारतीय रुग्णांसाठी चांगले कॅल्शियम सोर्सेस:

• दही
• दूध
• मध्यम प्रमाणात पनीर
• जास्त मीठ नसलेले ताक
• जेवणासोबत घेतलेले नॉर्मल कॅल्शियमयुक्त फूड्स

कॅल्शियम टॅब्लेट्स स्वतःहून सुरू करू नका. फूड कॅल्शियम आणि कॅल्शियम टॅब्लेट्स हे वेगळे निर्णय आहेत. काही निवडक रुग्णांना सप्लिमेंट्स लागतात, पण ते वैयक्तिकरित्या ठरवावे.

३. कॅल्शियम जेवणासोबत घ्या

टायमिंग महत्त्वाचे आहे.

ऑक्सलेट असलेले फूड्स खात असाल तर त्याच जेवणात कॅल्शियमयुक्त फूड घेतल्याने आतड्यात ऑक्सलेट बांधण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन रुग्णांनी सर्व डेअरी पूर्ण बंद केल्यास कधी कधी उलट परिणाम होऊ शकतो.

कॅल्शियम ओव्हरलोड करणे हे लक्ष्य नाही. अनावश्यक कॅल्शियम कमतरता टाळणे आणि ऑक्सलेटचे शोषण कमी करणे हे लक्ष्य आहे.

४. गरज असल्यासच हाय-ऑक्सलेट फूड्स कमी करा

प्रत्येक रुग्णाला कठोर लो-ऑक्सलेट डायटची गरज नसते. अनेकांना मुख्यतः अधिक पाणी आणि कमी मीठाची गरज असते.

पण तुमचा स्टोन कॅल्शियम ऑक्सलेटचा असेल आणि युरिन ऑक्सलेट जास्त असेल तर वारंवार हाय-ऑक्सलेट इनटेक कमी करणे उपयुक्त ठरू शकते. NIDDK नुसार डायट बदल स्टोन टाइपनुसार असावेत आणि सोडियम, अॅनिमल प्रोटीन, कॅल्शियम किंवा ऑक्सलेटमध्ये बदल लागू शकतो.

कमी करावयाचे सामान्य हाय-ऑक्सलेट फूड्स:

याचा अर्थ हे पदार्थ आयुष्यभर कधीच खाऊ नयेत असा नाही. पण वारंवार आणि जास्त प्रमाणात सेवन समस्या ठरू शकते, विशेषतः रीकरेन्ट कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स किंवा हाय युरिन ऑक्सलेट असल्यास.

५. कॅल्शियमपेक्षा मीठ अधिक गांभीर्याने कमी करा

अनेक भारतीय रुग्णांमध्ये दूधापेक्षा मीठ ही मोठी समस्या असते.

हाय सोडियम इनटेकमुळे युरिनमधून कॅल्शियमचे नुकसान वाढू शकते. युरिन कॅल्शियम जास्त असताना मीठ कमी करणे विशेष महत्त्वाचे आहे. सामान्य हाय-सॉल्ट ट्रिगर्स:

• लोणचे
• पापड
• नमकीन/फरसाण
• चिप्स
• बेकरी स्नॅक्स
• चाट
• रेस्टॉरंट ग्रेव्हीज
• सॉसेस आणि केचप
• खारे ताक
• प्रोसेस्ड फूड्स
• रेडी-टू-ईट पॅकेट्स

प्रॅक्टिकल नियम: रोज लोणचे, पापड, नमकीन आणि रेस्टॉरंट फूड सुरू ठेवून दही बंद करू नका.

६. अॅनिमल प्रोटीन मध्यम ठेवा

अॅनिमल प्रोटीन बंद नाही. पण जास्त अॅनिमल प्रोटीनमुळे काही रुग्णांमध्ये युरिन अॅसिडिटी, सिट्रेट आणि युरिक अॅसिडवर परिणाम होऊन स्टोन रिस्क वाढू शकतो.

बहुतेक रुग्णांसाठी याचा अर्थ:

• वैद्यकीय देखरेखीशिवाय अतिशय हाय-प्रोटीन डायट्स टाळा.
• बॉडीबिल्डिंग डायट्स आणि सप्लिमेंट्सबाबत सावध रहा.
• रेड मीट किंवा ऑर्गन मीटचे अतिसेवन करू नका.
• प्रोटीनसोबत भाज्या, फायबर आणि पाणी बॅलन्स करा.
• प्रोटीन पावडर, क्रिएटिन किंवा व्हिटॅमिन सप्लिमेंट्स घेत असाल तर डॉक्टरांना सांगा.

७. शक्य असल्यास सिट्रेट नैसर्गिकरीत्या वाढवा

सिट्रेट हा नैसर्गिक स्टोन इनहिबिटर आहे. लो युरिनरी सिट्रेटला हायपोसिट्रॅच्युरिया म्हणतात.

फळे आणि भाज्या काही रुग्णांमध्ये युरिन केमिस्ट्री सुधारू शकतात. लिंबूपाणी सिट्रेट देऊन मदत करू शकते, पण हमखास क्युअर नाही. साखरयुक्त लेमन ड्रिंक्स टाळा.

प्रूव्हन लो सिट्रेट किंवा रीकरेन्ट कॅल्शियम स्टोन्स असल्यास युरोलॉजिस्ट पोटॅशियम सिट्रेट देऊ शकतो. AUA लो किंवा रिलेटिव्हली लो युरिन सिट्रेट असलेल्या रीकरेन्ट कॅल्शियम स्टोन रुग्णांमध्ये पोटॅशियम सिट्रेट सुचवते.

कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन प्रतिबंधासाठी भारतीय डायट गाइड

स्टोन-प्रिव्हेन्शन डायट अतिशय कठोर असण्याची गरज नाही. तो सामान्य भारतीय घरच्या जेवणासारखाच राहू शकतो.

चांगला डेली पॅटर्न

रुटीनमध्ये या गोष्टी ठेवा:

• दिवसभर पाणी
• घरचे जेवण
• कमी मीठ
• सहन होत असल्यास जेवणासोबत दही
• मध्यम प्रोटीन
• अधिक फळे आणि भाज्या
• कमी पॅकेज्ड फूड
• कमी कोला आणि साखरयुक्त ड्रिंक्स
• अनावश्यक व्हिटॅमिन C, कॅल्शियम किंवा जिम सप्लिमेंट्स नाहीत

कमी करायचे पदार्थ, आंधळेपणाने बंद नाही

स्टोन्स वारंवार होत असतील किंवा युरिन ऑक्सलेट/सोडियम जास्त असेल तर विशेषतः हे कमी करा:

• पालक/स्पिनॅच जास्त असलेले मील्स
• शेंगदाणा जास्त असलेले स्नॅक्स
• दररोज मोठ्या प्रमाणात नट्स
• जास्त स्ट्रॉंग चहा
• लोणचे आणि पापड
• नमकीन आणि फरसाण
• रेस्टॉरंट फूड
• साखरयुक्त ड्रिंक्स आणि कोला
• डॉक्टरांच्या देखरेखीशिवाय व्हिटॅमिन C सप्लिमेंट्स

फूड कॅल्शियम vs कॅल्शियम टॅब्लेट्स

हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे.

दही, दूध किंवा नॉर्मल जेवणातील कॅल्शियमला साधारण प्राधान्य दिले जाते, कारण ते आतड्यात फूडसोबत मिसळून ऑक्सलेटला बांधू शकते.

कॅल्शियम टॅब्लेट्स वेगळ्या आहेत. गरज नसताना किंवा चुकीच्या वेळी घेतल्यास कॅल्शियम लोड वाढू शकतो. काही रुग्णांना बोन हेल्थ किंवा विशिष्ट बाऊल-रिलेटेड ऑक्सलेट समस्यांसाठी सप्लिमेंट्सची गरज असते, पण हा निर्णय इव्हॅल्युएशननंतर घ्यावा.

डॉक्टरांनी दिलेल्या कॅल्शियम टॅब्लेट्स त्यांच्याशी बोलल्याशिवाय बंद करू नका, विशेषतः ऑस्टिओपोरोसिस, व्हिटॅमिन D डेफिशियन्सी, पोस्ट-मेनोपॉझल बोन हेल्थ किंवा दुसऱ्या वैद्यकीय कारणासाठी दिल्या असतील तर.

कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स टाळण्यासाठी कोणत्या टेस्ट्स मदत करतात?

स्टोनमागचे कारण समजले की प्रिव्हेन्शन अधिक प्रभावी होते.

युरोलॉजिस्ट खालील टेस्ट्स सुचवू शकतो:

• स्टोन फ्रॅगमेंट उपलब्ध असल्यास स्टोन अॅनालिसिस
• युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी
• इन्फेक्शनचा संशय असल्यास युरिन कल्चर
• सीरम क्रिएटिनिन
• सीरम कॅल्शियम
• युरिक अॅसिड
• इलेक्ट्रोलाइट्स
• ब्लड कॅल्शियम हाय किंवा हाय-नॉर्मल असल्यास PTH
• अल्ट्रासाऊंड केयूबी
• गरजेनुसार सीटी केयूबी
• रीकरेन्ट किंवा हाय-रिस्क स्टोन-फॉर्मर्समध्ये २४-तास युरिन टेस्ट

EAU कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन इव्हॅल्युएशनमध्ये क्रिएटिनिन, इलेक्ट्रोलाइट्स, कॅल्शियम, फॉस्फेट आणि युरिक अॅसिडसारख्या ब्लड टेस्ट्स आणि युरिनमध्ये व्हॉल्यूम, pH, कॅल्शियम, ऑक्सलेट, युरिक अॅसिड, सिट्रेट, सोडियम आणि मॅग्नेशियम तपासण्याचा समावेश करते.

२४-तास युरिन टेस्ट काय दाखवते?

२४-तास युरिन टेस्टमुळे प्रिव्हेन्शन अंदाजावरून रिपोर्ट-बेस्ड प्लॅनमध्ये बदलते.

“जास्त पाणी पिऊनही” स्टोन्स पुन्हा होत असतील तर ही टेस्ट विशेषतः उपयुक्त आहे.

२४-तास युरिन टेस्टचा ठामपणे विचार कोणांनी करावा?

खालील परिस्थितीत २४-तास युरिन टेस्ट विशेष उपयोगी आहे:

• वारंवार होणारे किडनी स्टोन्स
• दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स
• मोठा स्टोन बर्डन
• कमी वयात स्टोन
• कुटुंबात स्टोन्सचा इतिहास
• सिंगल किडनी
• वारंवार स्टोन सर्जरीज
• बाऊल डिसीज किंवा क्रॉनिक डायरिया
• बॅरिअॅट्रिक सर्जरीचा इतिहास
• हाय ब्लड कॅल्शियम
• अॅबनॉर्मल किडनी फंक्शन
• रीकरेन्स व्यवस्थित टाळण्याची तीव्र इच्छा

औषधे कधी लागतात?

प्रत्येक रुग्णाला औषधे आवश्यक नसतात. अनेक रुग्णांमध्ये पाणी, मीठ कमी करणे आणि डायट करेक्शन पुरेसे सुधारणा करू शकते.

स्टोन्स पुन्हा होत असतील किंवा रिपोर्टमध्ये सुधारता येणारी युरिन अॅबनॉर्मॅलिटी दिसत असेल तर औषधांचा विचार केला जाऊ शकतो.

रिपोर्ट्सनुसार युरोलॉजिस्ट खालील औषधांचा विचार करू शकतो:

• पोटॅशियम सिट्रेट: लो सिट्रेट किंवा निवडक रीकरेन्ट कॅल्शियम स्टोन्ससाठी.
• थायाझाइड-टाइप औषधे: हाय युरिनरी कॅल्शियम आणि रीकरेन्ट कॅल्शियम स्टोन्ससाठी.
• अॅलोप्युरिनॉल: हाय युरिनरी युरिक अॅसिड असलेल्या निवडक कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन रुग्णांसाठी.
• स्पेसिफिक ट्रीटमेंट: बाऊल-रिलेटेड हायपरऑक्सल्युरिया, रेनल ट्युब्युलर अॅसिडोसिस किंवा हायपरपॅराथायरॉइडिझमसाठी.

ही औषधे स्वतःहून सुरू करू नका. प्रिव्हेन्शन औषधांमुळे पोटॅशियम, किडनी फंक्शन, शुगर, युरिक अॅसिड किंवा इतर पॅरामीटर्सवर परिणाम होऊ शकतो, म्हणून फॉलो-अप ब्लड टेस्ट्स लागू शकतात.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

खालीलपैकी काही असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा:

• वारंवार किडनी स्टोन्स
• किडनीची सूज असलेला स्टोन
• युरिनमध्ये रक्त
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन
• सतत फ्लँक पेन
• एकाच किडनीमध्ये स्टोन
• जास्त क्रिएटिनिन
• मोठे किंवा अनेक स्टोन्स
• पूर्वी आरआयआरएस, यूआरएसएल, पीसीएनएल किंवा ईएसडब्ल्यूएल झाले असून पुन्हा स्टोन्स

रीकरेन्ट स्टोन्ससाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

रीकरेन्ट कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स असल्यास प्रिव्हेन्शन प्लॅन स्टोन अॅनालिसिस, इमेजिंग, ब्लड टेस्ट्स आणि युरिन रिस्क फॅक्टर्सवर आधारित असावा. फक्त जनरल लो-ऑक्सलेट डायट अनेकदा अपुरा असतो.

पूर्वीचे रिपोर्ट्स घेऊन स्ट्रक्चर्ड किडनी स्टोन प्रिव्हेन्शन कन्सल्टेशन घेणे उपयोगी ठरते.

कन्सल्टेशन चेकलिस्ट: काय घेऊन यावे?

उपलब्ध असल्यास खालील रिपोर्ट्स/माहिती आणा:

• यूएसजी केयूबी रिपोर्ट
• सीटी केयूबी रिपोर्ट आणि फिल्म्स/इमेजेस
• स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट
• युरिन रुटीन रिपोर्ट
• युरिन कल्चर रिपोर्ट
• सीरम क्रिएटिनिन
• सीरम कॅल्शियम
• युरिक अॅसिड
• २४-तास युरिन रिपोर्ट, केला असल्यास
• आरआयआरएस/यूआरएसएल/पीसीएनएल/ईएसडब्ल्यूएलची डिस्चार्ज समरी
• सध्या चालू औषधे
• सप्लिमेंट्स, प्रोटीन पावडर्स किंवा व्हिटॅमिन टॅब्लेट्स
• अंदाजे २ दिवसांचा डायट आणि वॉटर-इनटेक हिस्टरी

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• युरेटेरिक स्टोनसाठी यूआरएसएल सर्जरी: प्रोसीजर, डीजे स्टेंट आणि रिकव्हरी
• ऑक्सलेट फूड्स आणि किडनी स्टोन्स: काय टाळावे?
• कॅल्शियम आणि किडनी स्टोन्स: कॅल्शियम बंद करावे का?
• वारंवार होणाऱ्या किडनी स्टोन्ससाठी २४-तास युरिन टेस्ट
• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट
• आरआयआरएस सर्जरी

रेफरन्सेस

• American Urological Association. Medical Management of Kidney Stones: AUA Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/kidney-stones-medical-mangement-guideline
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: Metabolic Evaluation and Recurrence Prevention https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/metabolic-evaluation-and-recurrence-prevention
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: Guidelines Chapter https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet, & Nutrition for Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/eating-diet-nutrition
• National Kidney Foundation. Kidney Stone Diet Plan and Prevention https://www.kidney.org/kidney-topics/kidney-stone-diet-plan-and-prevention