किडनी स्टोन प्रतिबंधासाठी दिवसाला किमान २.५ लिटर युरिन होईल इतके फ्लुइड घेणे हे लक्ष्य असते. अनेक प्रौढांमध्ये यासाठी साधारण २.५ ते ३.५ लिटर फ्लुइड्स, प्रामुख्याने पाणी, दररोज लागते. उन्हाळा, बाहेरचे काम, जिम, ताप, प्रवास किंवा जास्त घाम आल्यास यापेक्षा अधिक गरज भासू शकते. तुमचे युरिन साधारण फिकट पिवळे असावे, गडद पिवळे नाही. किडनी डिसीज, हार्ट फेल्युअर, लिव्हर डिसीज, लो सोडियम किंवा डॉक्टरांनी सांगितलेले फ्लुइड रिस्ट्रिक्शन असल्यास वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय अचानक पाणी वाढवू नये. AUA दररोज किमान २.५ लिटर युरिन व्हॉल्यूम होईल इतका फ्लुइड इनटेक सुचवते.

पाणी किडनी स्टोन टाळण्यास कसे मदत करते?

युरिनमधील मिनरल्स आणि सॉल्ट्स खूप कॉन्सन्ट्रेट झाले की किडनी स्टोन तयार होऊ शकतात. यामध्ये कॅल्शियम, ऑक्सलेट, युरिक अॅसिड, फॉस्फेट किंवा सिस्टीन असू शकतात. युरिन जास्त कॉन्सन्ट्रेट असल्यास क्रिस्टल्स सहज तयार होतात आणि हळूहळू वाढून स्टोन बनू शकतात.

पाणी युरिन डायल्यूट करून मदत करते. डायल्यूट युरिनमुळे स्टोन तयार करणाऱ्या पदार्थांची कॉन्सन्ट्रेशन कमी होते आणि क्रिस्टल तयार होण्याची शक्यता घटते. NIDDK नुसार पुरेसे फ्लुइड, विशेषतः पाणी, पिणे हा किडनी स्टोन प्रतिबंधातील सर्वात महत्त्वाच्या उपायांपैकी एक आहे.

किडनी स्टोन प्रतिबंधासाठी किती पाणी प्यावे?

फक्त किती लिटर पाणी पिता यापेक्षा युरिन आउटपुट हे अधिक महत्त्वाचे लक्ष्य आहे.

युरोपियन असोसिएशन ऑफ युरोलॉजी २४ तासांचे युरिन व्हॉल्यूम २.५ लिटरपेक्षा जास्त राहील इतका उदार फ्लुइड इनटेक, शक्यतो पाणी, घेण्याची शिफारस करते. २०२३ मधील एका रिव्ह्यूनुसार सिस्टिन्युरिया किंवा प्रायमरी/एन्टेरिक हायपरऑक्सल्युरियासारख्या जास्त स्टोन-रिस्क असलेल्या स्थितींमध्ये डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली याहून जास्त फ्लुइड टार्गेट लागू शकते.

वॉटर इनटेक vs युरिन आउटपुट: महत्त्वाचा फरक

३ लिटर पाणी प्यायलात म्हणजे ३ लिटर युरिन होईलच असे नाही.

घाम, श्वास, शौच, ताप, उलट्या, जुलाब, व्यायाम आणि गरम हवामान यांमुळे शरीरातील पाणी कमी होते. त्यामुळे दोन व्यक्तींना लागणारे वॉटर इनटेक वेगळे असू शकते.

हिवाळ्यात घरात किंवा ऑफिसमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तीला २.५ लिटर फ्लुइडमधून पुरेसे युरिन होऊ शकते. तर गरम हवामानात बाहेर काम करणारी व्यक्ती ३ लिटर पाणी पिऊनही गडद, कॉन्सन्ट्रेटेड युरिन करू शकते.

म्हणून अधिक योग्य प्रश्न असा आहे:

मी दिवसभर पुरेसे फिकट रंगाचे युरिन करत आहे का?

घरी सोपी तपासणी: युरिनचा रंग

युरिनचा रंग हा रोजच्या हायड्रेशनचा उपयोगी अंदाज देतो.

तुमचे युरिन साधारण खालीलप्रमाणे असेल तर तुम्ही पुरेसे फ्लुइड घेत असण्याची शक्यता आहे:

• फिकट पिवळे.
• गडद पिवळे नसणे.
• खूप तीव्र वास नसणे.
• दर काही तासांनी युरिन होणे.
• दुपारनंतर किंवा संध्याकाळी सतत गडद नसणे.

रात्री फ्लुइड न घेतल्यामुळे सकाळचे पहिले युरिन नैसर्गिकरित्या थोडे गडद असू शकते. पण दिवसभर युरिन गडदच राहत असेल तर फ्लुइड इनटेक कमी असू शकतो.

प्रॅक्टिकल डेली हायड्रेशन प्लॅन

किडनी स्टोन प्रतिबंधासाठी फ्लुइड दिवसभर विभागून घेणे अधिक उपयुक्त ठरते.

बहुतेक पाणी फक्त सकाळी पिऊ नका. तसेच रात्री अचानक खूप जास्त पाणी पिणे टाळा, विशेषतः त्यामुळे झोप बिघडत असेल किंवा वारंवार युरिन लागत असेल तर.

कधी जास्त पाणी प्यावे?

खालील परिस्थितीत अधिक फ्लुइडची गरज लागू शकते:

• उन्हाळ्यात.
• बाहेर काम करताना.
• जिम किंवा स्पोर्ट्स करताना.
• ताप.
• उलट्या किंवा जुलाब होत असताना.
• लांब प्रवासात.
• उपवासाच्या काळात, वैद्यकीयदृष्ट्या सुरक्षित असल्यास.
• किडनी स्टोन सर्जरीनंतर, डॉक्टरांनी तोंडाने फ्लुइड घेण्याची परवानगी दिल्यानंतर.
• ज्या दिवशी युरिन गडद पिवळे दिसते त्या दिवशी.

गरम हवामानात उन्हाळ्यात घामामुळे फ्लुइड लॉस लक्षणीय वाढू शकतो. अशा दिवशी निश्चित बाटल्यांची संख्या मोजण्यापेक्षा युरिनचा रंग आणि युरिन किती वेळा होते याकडे लक्ष देणे अधिक उपयोगी आहे.

फ्लुइडमध्ये काय काय मोजले जाते?

पाणी हे तुमचे मुख्य फ्लुइड असावे.

तुमच्या आरोग्यस्थितीनुसार खालील गोष्टीही फ्लुइड इनटेकचा भाग असू शकतात:

• जास्त साखर न घातलेले लिंबूपाणी.
• कमी मीठ असलेले साधे ताक.
• वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य असल्यास नारळपाणी.
• सूप.
• पाण्याचे प्रमाण जास्त असलेली फळे.
• डिहायड्रेशनमध्ये डॉक्टरांनी सांगितल्यास ओरल रिहायड्रेशन सोल्युशन.

नॅशनल किडनी फाउंडेशन स्टोन तयार होण्याची शक्यता कमी करण्यासाठी आणि वारंवार युरिन होण्यासाठी दररोज पुरेसे फ्लुइड घेण्याची शिफारस करते.

कमी करावयाची किंवा टाळावयाची पेये

खालील पेये मर्यादित ठेवा:

• कोला.
• साखरयुक्त सॉफ्ट ड्रिंक्स.
• पॅकेज्ड ज्यूस.
• एनर्जी ड्रिंक्स.
• लिंबूपाण्यात जास्त साखर.
• जास्त साखर असलेला चहा किंवा कॉफी.
• अल्कोहोल.
• खूप मीठ असलेले ताक किंवा पॅकेज्ड ड्रिंक्स.

स्टोन बाहेर काढण्यासाठी बीअर किंवा अल्कोहोल पिऊ नका. अल्कोहोलमुळे डिहायड्रेशन वाढू शकते आणि ते किडनी स्टोनचे ट्रीटमेंट नाही.

लिंबूपाणी किडनी स्टोन टाळण्यास मदत करते का?

लिंबामध्ये सिट्रेट असल्यामुळे काही रुग्णांना लिंबूपाणी उपयोगी पडू शकते. काही स्टोन-फॉर्मर्समध्ये सिट्रेट क्रिस्टल तयार होण्याची शक्यता कमी करू शकते. पण लिंबूपाणी हा क्युअर नाही.

लिंबूपाणी हे योग्य इव्हॅल्युएशनचा पर्याय नसून सपोर्टिव्ह सवय म्हणून वापरा. खूप साखर घालू नका. अॅसिडिटी, गॅस्ट्रायटिस किंवा दातांची सेन्सिटिव्हिटी असल्यास मर्यादित प्रमाणात घ्या.

पाण्याने किडनी स्टोन विरघळू शकतो का?

पाणी नवीन स्टोन होण्याचा धोका कमी करण्यास मदत करते आणि खूप छोटे स्टोन्स निघण्यास मदत करू शकते. पण बहुतेक किडनी स्टोन्स पाण्याने विश्वासार्हपणे विरघळत नाहीत.

काही युरिक अॅसिड स्टोन्स वैद्यकीय देखरेखीखाली युरिन अल्कलायझेशनच्या औषधांनी विरघळू शकतात. कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स साधारण पाणी किंवा लिंबूपाण्याने विरघळत नाहीत.

फक्त पाणी पुरेसे नसते तेव्हा

खालीलपैकी काही असल्यास फक्त जास्त पाणी पिऊन स्टोनची लक्षणे घरी मॅनेज करू नका:

• बाजूला किंवा पाठीत तीव्र दुखणे.
• ताप.
• उलट्या.
• युरिन कमी होणे.
• सिंगल फंक्शनिंग किडनी.
• प्रेग्नन्सी.
• मोठा स्टोन असल्याचे माहीत असणे.
• इन्फेक्शनसह स्टोन.
• स्टोन सर्जरी किंवा डीजे स्टेंटनंतर युरिन करताना तीव्र जळजळ.

अशा परिस्थितीत युरिन रुटीन, युरिन कल्चर, क्रिएटिनिन, अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी स्कॅनसारख्या टेस्ट्सची गरज लागू शकते. इन्फेक्टेड किंवा ऑब्स्ट्रक्टेड किडनीचे सुरक्षित ट्रीटमेंट फक्त पाणी पिऊन करता येत नाही.

वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय कोणांनी पाणी वाढवू नये?

खालीलपैकी काही असल्यास वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय अचानक वॉटर इनटेक वाढवू नका:

• क्रॉनिक किडनी डिसीज.
• हार्ट फेल्युअर.
• सूजेसह लिव्हर डिसीज.
• लो सोडियम.
• श्वास लागणे.
• पायांना सूज.
• डॉक्टरांनी सांगितलेले फ्लुइड रिस्ट्रिक्शन.
• अनेक वैद्यकीय समस्या असलेले वृद्ध वय.

विशेषतः किडनी फेल्युअर किंवा किडनीशी संबंधित समस्या असल्यास किती फ्लुइड घ्यावे याबाबत हेल्थकेअर प्रोफेशनलशी चर्चा करण्याचा NIDDK सल्ला देते.

२४-तास युरिन टेस्टची गरज आहे का?

खालील परिस्थितीत २४-तास युरिन टेस्टचा सल्ला दिला जाऊ शकतो:

• वारंवार होणारे किडनी स्टोन्स.
• दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स.
• मल्टिपल स्टोन्स.
• लहान वयात स्टोन होणे.
• कुटुंबात वारंवार स्टोन होण्याचा ठळक इतिहास.
• युरिक अॅसिड स्टोन्स.
• सिस्टीन स्टोन्स.
• चांगला वॉटर इनटेक असूनही स्टोन्स होणे.
• किडनी डिसीजसह किडनी स्टोन्स.

या टेस्टमध्ये युरिन व्हॉल्यूम, कॅल्शियम, ऑक्सलेट, सिट्रेट, युरिक अॅसिड, सोडियम आणि इतर रिस्क फॅक्टर्स तपासले जातात. त्यामुळे फक्त “जास्त पाणी प्या” असा सर्वसाधारण सल्ला न देता युरोलॉजिस्ट वैयक्तिक प्रिव्हेन्शन प्लॅन बनवू शकतो.

किडनी स्टोन प्रतिबंधासाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

वारंवार स्टोन्स, दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स, मोठा स्टोन, सर्जरीनंतर पुन्हा स्टोन किंवा कुटुंबात स्टोनचा इतिहास असल्यास युरोलॉजिस्ट कारण शोधून रीकरेन्स रिस्क कमी करण्यासाठी मदत करू शकतो.

पूर्वीचे स्कॅन्स, स्टोन रिपोर्ट्स आणि सर्जरी रेकॉर्ड्स घेऊन किडनी स्टोन इव्हॅल्युएशन, प्रिव्हेन्शन प्लॅनिंग आणि फॉलो-अपसाठी युरोलॉजी कन्सल्टेशन घेता येते.

सुचवलेली सर्व्हिस लिंक: किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट

कन्सल्टेशन चेकलिस्ट

कन्सल्टेशनला उपलब्ध असल्यास हे रिपोर्ट्स घेऊन या:

• यूएसजी केयूबी किंवा सीटी केयूबी.
• पूर्वीचा स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट, उपलब्ध असल्यास.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• सीरम कॅल्शियम आणि युरिक अॅसिड, केले असल्यास.
• २४-तास युरिन टेस्ट, केली असल्यास.
• यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा ईएसडब्ल्यूएलनंतरची डिस्चार्ज समरी.
• सध्या चालू औषधे आणि सप्लिमेंट्स.
• दररोजचे पाणी, डायट, कामाचे स्वरूप, घाम आणि व्यायाम यांची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोन टाळण्यासाठी काय खावे?
• किडनी स्टोन सर्जरीनंतर डायट: काय खावे, प्यावे आणि काय टाळावे
• कॅल्शियम ऑक्सलेट किडनी स्टोन प्रतिबंध
• किडनी स्टोनसाठी लिंबूपाणी: खरोखर मदत होते का?
• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट

रेफरन्सेस

• American Urological Association. Kidney Stones: Medical Management Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/kidney-stones-medical-mangement-guideline
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: Metabolic Evaluation and Recurrence Prevention https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/metabolic-evaluation-and-recurrence-prevention
• NIDDK. Eating, Diet, & Nutrition for Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/eating-diet-nutrition
• National Kidney Foundation. Kidney Stone Diet Plan and Prevention https://www.kidney.org/kidney-topics/kidney-stone-diet-plan-and-prevention
• Courbebaisse M, et al. Hydration for Adult Patients with Nephrolithiasis. 2023 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10708476/