सर्जरीनंतर कॅथेटरची काळजी
युरोलॉजी सर्जरीनंतर लावलेला लघवीचा कॅथेटर ही मऊ ट्यूब असते जी ब्लॅडरमधील लघवी पिशवीमध्ये सतत निचरा करते. घरी काळजी घेताना काही सोपे नियम सर्वात महत्त्वाचे आहेत: निचऱ्याची पिशवी नेहमी ब्लॅडरच्या पातळीपेक्षा खाली ठेवा, ट्यूबला वळण किंवा ताण येऊ देऊ नका, कॅथेटर किंवा पिशवी हाताळण्यापूर्वी आणि नंतर हात धुवा, कॅथेटर जिथून आत जातो तो भाग स्वच्छ ठेवा आणि लघवी पिशवीमध्ये येत राहते आहे याची खात्री करा. काही सर्जरीनंतर ब्लॅडरची जाणीव, अधूनमधून स्पॅझम्स किंवा लघवीत थोडे रक्त दिसू शकते. कॅथेटरमधून लघवी येणे थांबले आणि खालच्या पोटात वाढती वेदना, जास्त रक्तस्राव किंवा रक्ताच्या गाठी, जास्त ताप किंवा कॅथेटर चुकून निघून जाणे अशी समस्या झाली, तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
युरोलॉजी सर्जरीनंतर कॅथेटर का लावला जातो?
कॅथेटरची गरज पुढील कारणांसाठी पडू शकते:
- टिश्यू भरून येईपर्यंत ब्लॅडर रिकामा ठेवणे.
- युरेथ्रा किंवा ब्लॅडरची दुरुस्ती सुरक्षित ठेवणे.
- मोठ्या सर्जरीनंतर लघवीचे प्रमाण मोजणे.
- अॅनेस्थेशियानंतर तात्पुरती लघवी अडकू नये म्हणून निचरा ठेवणे.
- प्रोस्टेट किंवा ब्लॅडर सर्जरीनंतर रक्त किंवा लहान रक्ताच्या गाठी बाहेर येऊ देणे.
कॅथेटर किती दिवस ठेवायचा हे त्यामागच्या कारणावर ठरते. लहान प्रक्रियेनंतर तो काही तासांत किंवा दिवसांत काढला जाऊ शकतो; रिकन्स्ट्रक्टिव्ह किंवा प्रोस्टेट सर्जरीनंतर अधिक दिवस राहू शकतो.
निचऱ्याची यंत्रणा मोकळी ठेवा
लघवी गुरुत्वाकर्षणाने खाली येण्यासाठी पिशवी ब्लॅडरच्या पातळीपेक्षा खाली असावी. पिशवी जमिनीवर ठेवू नका. ट्यूब पायाखाली अडकली नाही, वळलेली नाही, कपड्यांनी दाबली गेलेली नाही किंवा ताणली गेलेली नाही याची तपासणी करा.
झोपताना रात्रीची मोठी लघवीची पिशवी अशी ठेवा की ती ब्लॅडरपेक्षा खाली राहील आणि कॅथेटरवर ताण येणार नाही.
कॅथेटरभोवती स्वच्छता कशी करावी?
कॅथेटर किंवा निचऱ्याच्या पिशवीला हात लावण्यापूर्वी आणि नंतर हात धुवा. विशेष सूचना दिलेल्या नसतील, तर जननेंद्रियांच्या आसपास साबण आणि पाण्याने हलके धुणे बहुतेक वेळा पुरेसे असते. डॉक्टरांनी सांगितल्याशिवाय जोरात घासणे, अँटिसेप्टिक द्रावण किंवा पावडर वापरणे टाळा.
गरज नसताना कॅथेटर वारंवार निचरा यंत्रणेपासून वेगळा करू नका; अनावश्यकपणे जोडणी तोडल्यामुळे जंतुसंसर्गाचा धोका वाढू शकतो.
पिशवी किती वेळाने रिकामी करावी?
ती खूप भरून जड होण्यापूर्वी रिकामी करा. पिशवी रिकामी करण्याची झडप वापरताना तिचे टोक स्वच्छतागृह किंवा भांड्याला लागू देऊ नका. नंतर झडप नीट बंद करा आणि हात धुवा.
पायाला लावायची लघवीची पिशवी आणि रात्रीची मोठी लघवीची पिशवी यांमध्ये कधी बदल करायचा याबाबत नर्स वेगळ्या सूचना देऊ शकते.
कोणती लक्षणे सामान्य असू शकतात?
सर्जरीनुसार पुढील अनुभव येऊ शकतात:
- युरेथ्रामध्ये कॅथेटर असल्याची जाणीव.
- ट्यूब हलल्यास थोडा ओढल्यासारखा त्रास.
- अधूनमधून ब्लॅडर स्पॅझम्स किंवा जोराची लघवी लागल्यासारखे वाटणे.
- लघवीत थोडे रक्त किंवा डेब्रीस दिसणे.
- जोराच्या ब्लॅडर स्पॅझमदरम्यान कॅथेटरभोवती थोडी लघवीची गळती होणे.
ही लक्षणे साधारण सहन करण्यासारखी असावीत आणि वेळेनुसार वाढत जाऊ नयेत.
कॅथेटरभोवती लघवीची गळती होत असेल तर?
ब्लॅडर स्पॅझम्स, बद्धकोष्ठता, वाकलेली ट्यूब, भरलेली पिशवी, साचलेला गाळ किंवा रक्ताच्या गाठीमुळे अडथळा किंवा कॅथेटरमधून नीट निचरा न होणे यामुळे गळती होऊ शकते. प्रथम ट्यूब आणि पिशवीची स्थिती तपासा.
पिशवीत लघवी येत नसेल आणि खालच्या पोटात त्रास वाढत असेल, तर शस्त्रक्रिया करणाऱ्या पथकाशी तातडीने संपर्क करा. तुम्हाला खास प्रशिक्षण आणि सूचना दिलेल्या नसतील, तर कॅथेटर आत ढकलण्याचा किंवा फ्लश करण्याचा प्रयत्न करू नका.
लघवीत रक्त दिसले तर?
अनेक युरोलॉजी सर्जरीनंतर फिकट गुलाबी लघवी अपेक्षित असू शकते. हालचाल केल्यानंतर काही वेळ ती अधिक गडद दिसू शकते. मात्र गडद लाल आणि घट्ट लघवी, वारंवार रक्ताच्या गाठी, कॅथेटरमधून लघवी थांबणे, चक्कर किंवा वेदना वाढणे अशी स्थिती घरी स्वतः सांभाळू नका.
सर्जनच्या सूचनेनुसार पाणी प्या; काही रुग्णांना हृदय किंवा किडनीच्या आजारामुळे द्रवपदार्थ मर्यादित ठेवावे लागतात.
कॅथेटर ओढला जाणे किंवा चुकून निघणे टाळा
कॅथेटर स्थिर ठेवण्यासाठी दिलेले उपकरण किंवा पट्टा वापरा. जिथे कॅथेटर स्थिर केला आहे ती जागा आणि युरेथ्रा यांच्यामध्ये इतकी सैल जागा ठेवा की चालताना ट्यूबवर ताण येणार नाही.
डॉक्टरांनी घरी स्वतः काढण्यासाठी स्पष्ट प्रशिक्षण दिले नसेल, तर कॅथेटर कापू नका किंवा बलूनमधील द्रव स्वतः काढण्याचा प्रयत्न करू नका.
बद्धकोष्ठतामुळे कॅथेटरचा त्रास वाढू शकतो
जोर लावणे आणि रेक्टममध्ये मल साचणे यामुळे ब्लॅडर स्पॅझम्स व अस्वस्थता वाढू शकते. रुग्णालयातून सुट्टीच्या वेळी सांगितलेल्या आहार, पाणी आणि लिहून दिल्यास लॅक्सेटिव्ह्सच्या सूचनांचे पालन करा. ओपिऑइड वेदनाशामक औषधांमुळे बद्धकोष्ठता वाढणे सामान्य आहे.
काय घरी सांभाळता येते आणि काय नाही?
| स्थिती | साधारण घरी सांभाळता येते | युरोलॉजी पथकाशी तातडीने संपर्क करा |
|---|---|---|
| लघवीचा रंग | काही प्रक्रियेनंतर स्वच्छ ते फिकट गुलाबी | सतत गडद लाल लघवी, वारंवार रक्ताच्या गाठी किंवा रक्तस्राव झपाट्याने वाढणे |
| ब्लॅडरची जाणीव | हलकी लघवीची तीव्र घाई किंवा अधूनमधून स्पॅझम | निचरा कमी असताना वारंवार तीव्र स्पॅझम्स किंवा खालच्या पोटात वाढती वेदना |
| कॅथेटरभोवती गळती | स्पॅझमदरम्यान थोडी गळती होऊ शकते | पिशवीत फार कमी किंवा अजिबात लघवी जात नसताना सतत जास्त गळती |
| निचरा | पिशवीत सतत किंवा अधूनमधून लघवी येणे | स्पष्ट वाकलेली ट्यूब व पिशवीची स्थिती दुरुस्त करूनही पिशवीत लघवी न येणे |
| एकूण लक्षणे | कॅथेटर असल्याची हलकी जाणीव | ताप, थंडी वाजणे, तीव्र वेदना, कॅथेटर पडून जाणे किंवा अचानक खूप अस्वस्थ वाटणे |
डॉक्टरांना तातडीने कधी संपर्क करावा?
पुढील लक्षणांसाठी त्वरित सल्ला घ्या:
- पिशवीत लघवी येत नाही आणि खालच्या पोटात वेदना वाढत आहेत.
- कॅथेटर पडून जाणे किंवा ओढून निघणे.
- गडद रक्त किंवा रक्ताच्या गाठींमुळे निचरा कमी होणे.
- जास्त ताप, थंडी वाजणे किंवा तब्येत खूप खराब वाटणे.
- नवीन तीव्र कंबरेच्या बाजूला वेदना.
- कॅथेटरच्या जागी वाढती लालसरता, पू किंवा खूप सूज.
- कॅथेटर बंद वाटत असताना सतत जास्त गळती होणे.
कॅथेटर काढणे आणि पुढील तपासणी
कॅथेटर घरी काढायचा आहे, दवाखान्यात की ट्रायल विदाउट कॅथेटरदरम्यान हे आधीच माहिती ठेवा. दुरुस्तीचा भाग सुरक्षित ठेवण्यासाठी कॅथेटर लावला असेल, तर तो त्रासदायक वाटला तरी वेळेपूर्वी काढू नका.
कॅथेटर काढल्यानंतर काही काळ हलकी जळजळ आणि वारंवार लघवी लागू शकते. लघवी होत नसेल आणि त्रास वाढत असेल, तर तपासणी आवश्यक आहे.
रुग्णालयातून सुट्टी देण्यापूर्वी कॅथेटरच्या काळजीसाठी महत्त्वाची संक्षिप्त यादी
- मला कॅथेटर का लावला आहे?
- तो किती दिवस ठेवायचा?
- दिवसा/रात्री कोणती पिशवी वापरायची?
- मी आंघोळ करू शकतो का?
- लघवीचा कोणता रंग अपेक्षित आहे?
- कॅथेटरमधून लघवी येणे थांबले तर काय करायचे?
- कॅथेटर काढण्याची ठरलेली भेट आहे का?
- रुग्णालयाच्या वेळेबाहेर कोणत्या क्रमांकावर संपर्क साधायचा?
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
कॅथेटरसह बाजूला झोपू शकतो का?
सामान्यतः हो, ट्यूब वाकत किंवा ओढली जात नसेल आणि निचऱ्याची पिशवी ब्लॅडरच्या पातळीपेक्षा खाली राहत असेल तर.
कॅथेटरसह चालू शकतो का?
सामान्यतः हो आणि लवकर चालण्यास अनेकदा प्रोत्साहन दिले जाते. ट्यूब आणि पायाला लावायची लघवीची पिशवी नीट स्थिर करा, म्हणजे ओढ बसणार नाही.
कॅथेटर मोकळा राहण्यासाठी जास्त पाणी प्यावे का?
अनेक रुग्णांना पुरेसे पाणी पिण्याचा सल्ला दिला जातो; पण सर्वांसाठी ठराविक प्रमाण नाही. विशेषतः हृदय किंवा किडनीचा आजार असल्यास सर्जनच्या सूचनांचे पालन करा.
कॅथेटरभोवती थोडी लघवी गळणे सामान्य आहे का?
ब्लॅडर स्पॅझमदरम्यान असे होऊ शकते. सतत गळती होणे, वेदना किंवा निचरा कमी असणे यासाठी अडथळा किंवा कॅथेटरची समस्या तपासावी लागते.
संबंधित वाचन
- लघवीचा कॅथेटर म्हणजे काय?
- युरोलॉजी सर्जरीनंतर लघवीत रक्त
- युरोलॉजी सर्जरीनंतर ताप
- युरोलॉजी सर्जरीनंतर चालणे
- युरोलॉजी सर्जरीनंतर डॉक्टरांशी कधी संपर्क साधावा?
- युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन
संदर्भ
- British Association of Urological Surgeons (BAUS). Management of a urethral catheter https://www.baus.org.uk/patients/information_leaflets/7/management_of_a_urethral_catheter
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Surgical site infections: prevention and treatment (NG125). Published 2019; updated 2020 https://www.nice.org.uk/guidance/ng125