सीमेन अॅनालिसिसमध्ये इजॅक्युलेटचे अनेक घटक मोजले जातात—सीमेनचे प्रमाण, स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन, एकूण स्पर्म संख्या, मोटिलिटी आणि मॉर्फॉलॉजी. यापैकी एकही आकडा एकट्याने पुरुष प्रजननक्षम आहे की नाही हे ठरवत नाही. अहवाल समजून घेताना नमुना कसा गोळा केला, वीर्यस्खलन टाळण्याचा कालावधी किती होता, अलीकडे ताप किंवा आजार झाला होता का, कोणती औषधे चालू आहेत आणि जोडप्याचा अपत्यप्राप्तीचा इतिहास काय आहे हे सर्व पाहिले जाते. मोठे निर्णय घेण्यापूर्वी असामान्य अहवाल योग्य अंतराने पुन्हा करावा लागू शकतो. मात्र अझूस्पर्मिया असल्यास तज्ज्ञांकडून लवकर तपासणी करून सेंट्रिफ्यूज केलेल्या सीमेन पॅलेटमध्येही स्पर्म नाहीत याची खात्री करणे आवश्यक असते.

सीमेन अॅनालिसिसमध्ये काय मोजले जाते?

सीमेन अॅनालिसिस ही पुरुषांच्या प्रजननाशी संबंधित कार्याची मूलभूत प्रयोगशाळा तपासणी आहे. त्यात सीमेनमधील द्रव भाग आणि स्पर्म पेशी दोन्ही तपासल्या जातात. प्रयोगशाळेची पद्धत महत्त्वाची असते. चांगल्या दर्जाचा अहवाल मान्यताप्राप्त WHO पद्धतीनुसार असावा आणि नमुना गोळा करण्याची माहिती नोंदवलेली असावी. नमुना अपूर्ण गोळा होणे, प्रयोगशाळेत पोहोचायला उशीर होणे किंवा नेहमीपेक्षा खूप कमी किंवा जास्त काळ वीर्यस्खलन टाळणे यामुळे निष्कर्ष बदलू शकतात.

हे आकडे प्रजननक्षमतेचे सरळ ““चांगले” किंवा “वाईट”” गुणांकन नाहीत. त्या प्रजननक्षम पुरुषांच्या माहितीवरून ठरवलेल्या खालच्या संदर्भ मर्यादा आहेत. संदर्भ मूल्यापेक्षा कमी आकडे असतानाही गर्भधारणा होऊ शकते, आणि त्यापेक्षा जास्त आकडे असूनही काही जोडप्यांना अडचण येऊ शकते.

स्पर्म काउंट कसा वाचावा?

स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन आणि एकूण स्पर्म संख्या एकमेकांशी संबंधित आहेत, पण ते एकच नसतात. 1 mL नमुन्यात 20 दशलक्ष/mL कॉन्सन्ट्रेशन असल्यास एकूण स्पर्म 20 दशलक्ष असतात; पण त्याच कॉन्सन्ट्रेशनचा नमुना 3 mL असेल तर एकूण स्पर्म 60 दशलक्ष होतात. म्हणून फक्त कॉन्सन्ट्रेशनकडे पाहणे दिशाभूल करू शकते.

खूप कमी स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन असल्यास सौम्यरीत्या कमी अहवालापेक्षा अधिक तपासणी आवश्यक असते. गंभीर ओलिगोझूस्पर्मिया आनुवंशिक किंवा टेस्टिक्युलर कारणांशी संबंधित असू शकतो; तर मर्यादेच्या जवळचा एकटाच असामान्य अहवाल पुन्हा तपासल्यावर लक्षणीय बदलू शकतो.

मोटिलिटी कशी वाचावी?

मोटिलिटी म्हणजे स्पर्मची हालचाल. स्पर्म फक्त हलतो आहे की नाही यापेक्षा तो पुढे सरकत आहे का—म्हणजे पुढे सरकणाऱ्या स्पर्मची मोटिलिटी—हे वैद्यकीयदृष्ट्या अधिक उपयुक्त असते. व्हेरिकोसील, अलीकडचा ताप, खूप दिवस वीर्यस्खलन टाळणे, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस, संसर्ग किंवा दाह, नमुना तपासायला उशीर किंवा स्पर्ममधील प्राथमिक बिघाड यामुळे मोटिलिटी कमी असू शकते. नमुना योग्यरीत्या हाताळला नसेल तर मोटिलिटी प्रत्यक्षापेक्षा कमी दिसू शकते.

मॉर्फॉलॉजी कशी वाचावी?

मॉर्फॉलॉजीमध्ये ठरावीक कठोर आकारमानाच्या निकषांमध्ये बसणाऱ्या स्पर्मचे प्रमाण पाहिले जाते. तपासणीचे निकष मुद्दाम कडक असल्यामुळे संदर्भ मूल्य कमी आहे. मॉर्फॉलॉजी 2% आली म्हणजे उरलेले 98% स्पर्म आनुवंशिकदृष्ट्या असामान्य आहेत किंवा नैसर्गिक गर्भधारणा अशक्य आहे असा अर्थ होत नाही. मॉर्फॉलॉजी ही निरीक्षकानुसार काही प्रमाणात बदलू शकणारी चाचणी असल्यामुळे ती एकटी न पाहता स्पर्म काउंट आणि मोटिलिटीसोबत समजून घ्यावी.

अहवालातील इतर महत्त्वाचे शब्द

दोन सीमेन अहवाल वेगळे का येऊ शकतात?

सीमेनचे आकडे नैसर्गिकरित्या बदलत राहतात. नमुना देण्यापूर्वी किती दिवस वीर्यस्खलन टाळले होते, नमुना पूर्ण गोळा झाला होता का, अलीकडे ताप किंवा आजार झाला होता का, कोणती औषधे चालू आहेत आणि नमुना प्रयोगशाळेत पोहोचण्यास किती वेळ लागला—या सर्व बाबींमुळे निष्कर्ष बदलू शकतात. एक किंवा अधिक सीमेन मोजमापे WHO संदर्भ मर्यादेच्या बाहेर असतील तर WHO 2025 इन्फर्टिलिटी मार्गदर्शक तत्त्वे साधारण किमान 11 आठवड्यांनंतर सीमेन अॅनालिसिस पुन्हा करण्याचा सल्ला देतात. त्यामुळे स्पर्म तयार होण्याचे एक पूर्ण चक्र पूर्ण होऊ शकते आणि तात्पुरत्या बदलाला कायम समस्या समजण्याचा धोका कमी होतो.

असामान्य अहवालानंतर पुढील तपासण्या कधी आवश्यक असतात?

• अझूस्पर्मिया किंवा क्रिप्टोझूस्पर्मिया.
• गंभीर ओलिगोझूस्पर्मिया, विशेषतः तो पुन्हा पुन्हा दिसत असल्यास.
• कमी स्पर्म काउंटसोबत टेस्टिस लहान असणे, FSH जास्त असणे किंवा टेस्टिसची कार्यक्षमता कमी असल्याची इतर चिन्हे.
• सीमेनचे प्रमाण कमी असलेल्या अझूस्पर्मियामध्ये किंवा तपासणीत व्हॅस डिफरेन्स न जाणवणे.
• तपासणीत हाताला जाणवणाऱ्या व्हेरिकोसीलसोबत सतत असामान्य सीमेन मोजमापे.
• नमुना योग्यरीत्या गोळा करून आणि ताप किंवा आजारानंतर पुरेसा वेळ गेल्यावरही वारंवार असामान्य अहवाल येणे.
• वारंवार गर्भपात किंवा सहाय्यक प्रजनन उपचार वारंवार अपयशी ठरत असतील आणि इन्फर्टिलिटी कायम असेल, तर निवडक विशेष तपासण्यांची चर्चा केली जाऊ शकते.

अहवाल मिळाल्यानंतर पुढे काय करावे?

सर्वप्रथम नमुना पूर्णपणे आणि योग्य वेळेत गोळा झाला होता का ते तपासा. त्यानंतर फक्त एका ठळक आकड्याकडे न पाहता संपूर्ण अहवालाचे एकूण स्वरूप पहा. अहवाल असामान्य असल्यास त्याची तीव्रता पाहून सीमेन अॅनालिसिस पुन्हा करणे, शारीरिक तपासणी, हार्मोन तपासण्या किंवा आनुवंशिक तपासणी अशी पुढील पायरी असू शकते. अहवालात अझूस्पर्मिया असल्यास महिनोनमहिने थांबू नका; त्याची खात्री आणि प्रकार ठरवण्याची प्रक्रिया लवकर सुरू करावी.

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• तारीख आणि प्रयोगशाळेचे नाव असलेला सीमेन अहवाल.
• तुलनेसाठी आधीचे सीमेन अहवाल.
• प्रत्येक नमुन्यापूर्वी किती दिवस वीर्यस्खलन टाळले होते आणि संपूर्ण नमुना गोळा झाला होता का याची माहिती.
• मागील 3 महिन्यांत ताप आला होता का याची माहिती.
• सध्या चालू असलेली औषधे, पूरक पदार्थ, टेस्टोस्टेरॉन किंवा अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स.
• हार्मोन तपासण्यांचे, स्क्रोटल अल्ट्रासाऊंडचे किंवा अपत्यप्राप्तीसाठी यापूर्वी घेतलेल्या उपचारांचे उपलब्ध अहवाल आणि नोंदी.
• उपलब्ध असल्यास जोडीदाराची प्राथमिक अपत्यप्राप्तीशी संबंधित माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• सीमेन अॅनालिसिस पुन्हा का करावा?
• सीमेन तपासणीपूर्वी वीर्यस्खलन टाळण्याचा कालावधी किती असावा?
• कमी स्पर्म काउंट: कारणे आणि उपचार
• कमी स्पर्म मोटिलिटी: कारणे आणि उपचार
• खराब स्पर्म मॉर्फॉलॉजी: याचा अर्थ काय?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th ed https://www.who.int/publications/i/item/9789240030787
• World Health Organization. Guideline for the prevention, diagnosis and treatment of infertility. 2025 https://www.who.int/publications/i/item/9789240115774
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf