तरुण वयातही इरेक्टाइल डिसफंक्शन होऊ शकतो. ही समस्या बहुतेक वेळा उपचार करता येण्यासारखी असते, पण योग्य तपासणी आवश्यक असते. तरुण पुरुषांमध्ये लैंगिक कामगिरीबाबतची चिंता, ताण आणि परिस्थितीनुसार बदलणारे घटक सामान्य असतात; मात्र समस्या फक्त मानसिक आहे असे गृहीत धरू नये. धूम्रपान, स्थूलता, मधुमेह, वाढलेले कोलेस्टेरॉल, झोपेच्या समस्या, काही औषधे, कमी टेस्टोस्टेरोन, अमली पदार्थ, अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स, श्रोणीला झालेली दुखापत आणि लिंगाशी संबंधित काही आजार यांमुळेही ईडी होऊ शकतो. तपासणीची सुरुवात ताठरतेचा नमुना, सकाळची नैसर्गिक ताठरता, लैंगिक इच्छा, औषधे आणि जीवनशैली यांची माहिती घेऊन होते. त्यानंतर शारीरिक तपासणी आणि आवश्यक रक्ततपासण्या केल्या जातात. रक्तवाहिन्यांचा आजार किंवा दुखापतीचा संशय नसेल तर बहुतांश तरुण पुरुषांना पेनाइल डॉप्लरची गरज नसते.

तरुण वयातील इरेक्टाइल डिसफंक्शन म्हणजे काय?

ईडी म्हणजे समाधानकारक लैंगिक संबंधासाठी पुरेशी ताठरता वारंवार मिळण्यात किंवा टिकवण्यात अडचण येणे. ताण, थकवा, नवीन नातेसंबंध किंवा जास्त मद्यपानामुळे काही वेळा अपयश आले म्हणजे लगेच आजार आहे असे नाही. समस्या सतत राहते, वारंवार होते किंवा भीती आणि टाळाटाळ यांचे चक्र निर्माण करते तेव्हा निदान अधिक महत्त्वाचे ठरते.

तरुण पुरुषांमध्ये इरेक्टाइल डिसफंक्शनची सामान्य कारणे

तरुण वयातील ईडी बहुतेक वेळा मानसिक असतो का?

तरुण पुरुषांमध्ये मानसिक आणि परिस्थितीनुसार बदलणारे घटक सामान्य असतात; पण “मानसिक” म्हणजे समस्या काल्पनिक आहे असे नाही. चिंतेमुळे शरीरातील ताणाची प्रतिक्रिया वाढते, लैंगिक उत्तेजनेवर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते आणि नैसर्गिक ताठरतेत अडथळा येऊ शकतो. एक-दोन वेळा ताठरता न जमल्यानंतर पुरुष उत्तेजन अनुभवण्याऐवजी ताठरता किती कडक आहे हे सतत तपासू लागतो आणि त्यामुळे समस्या टिकून राहणारे चक्र तयार होऊ शकते.

हस्तमैथुन किंवा पोर्नोग्राफीमुळे ईडी होतो का?

हस्तमैथुनामुळे साधारणपणे कायमचा इरेक्टाइल डिसफंक्शन होत नाही. काही पुरुषांमध्ये हस्तमैथुनाच्या वेळी ताठरता चांगली असते पण जोडीदारासोबत अडचण येते; असा नमुना लैंगिक कामगिरीबाबतची चिंता, उत्तेजनाच्या सवयी, नातेसंबंधातील परिस्थिती किंवा उत्तेजनेतील फरकांकडे इशारा करू शकतो. काही पुरुषांमध्ये अश्लील दृश्यांचा जास्त वापर आणि लैंगिक अडचणी एकत्र दिसू शकतात, पण त्याला एकच अंतिम निदान मानू नये. महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की लैंगिक उत्तेजनेचा नमुना, अपेक्षा आणि सवयी प्रत्यक्ष समस्येशी कशा जोडल्या आहेत.

तरुण पुरुषात कमी टेस्टोस्टेरोनमुळे ईडी होऊ शकतो का?

हो, पण प्रत्येक तरुण पुरुषातील ईडीचे सर्वात सामान्य कारण कमी टेस्टोस्टेरोन नसते. ताठरतेची अडचण कमी लैंगिक इच्छा, सकाळची नैसर्गिक ताठरता कमी होणे, थकवा, शरीरावरील केस कमी होणे, लहान वृषण, वंध्यत्व, आधीचा अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड वापर किंवा पिट्युटरी/वृषणाच्या आजारासोबत असेल तर टेस्टोस्टेरोनच्या कमतरतेची शक्यता वाढते. निदानासाठी योग्य वेळी केलेली सकाळची रक्ततपासणी आवश्यक असते. केवळ ईडी आहे म्हणून टेस्टोस्टेरोन घेणे शुक्राणू निर्मिती कमी करू शकते; त्यामुळे भविष्यात मूल होण्याची योजना असलेल्या पुरुषांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय टेस्टोस्टेरोन घेऊ नये.

तरुण पुरुषाने मूत्ररोगतज्ज्ञाला कधी भेटावे?

• ईडी सतत आहे किंवा वारंवार लैंगिक संबंधांवर परिणाम करतो.
• हस्तमैथुन किंवा झोपेतही कोणत्याच परिस्थितीत विश्वासार्ह लिंग ताठ होत नाही.
• लैंगिक इच्छा कमी आहे, सकाळची नैसर्गिक ताठरता कमी झाली आहे किंवा संप्रेरक कमतरतेची लक्षणे आहेत.
• मधुमेह, स्थूलता, उच्च रक्तदाब, असामान्य कोलेस्टेरॉल, धूम्रपानाचा इतिहास किंवा कुटुंबात कमी वयात हृदयविकाराचा ठळक इतिहास आहे.
• लिंगाचा वाकडेपणा, वेदना, लांबी कमी झाल्यासारखे वाटणे किंवा गाठ/कडक पट्टी आहे.
• श्रोणी किंवा पेरिनियमला झालेली दुखापत, मूत्रमार्गाशी संबंधित शस्त्रक्रिया किंवा श्रोणीतील इतर मोठ्या उपचारप्रक्रियेनंतर ईडी सुरू झाला.
• अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स, डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय टेस्टोस्टेरोन, ‘लैंगिक क्षमता’ पूरक उत्पादने किंवा इंटरनेटवरील ईडी औषधे वापरली आहेत.
• ताठरतेबद्दलची चिंता जवळीक टाळणे, नातेसंबंधातील तणाव किंवा स्वतःची ताठरता वारंवार तपासणे याला कारणीभूत ठरत आहे.

तरुण वयातील ताठरतेच्या समस्येसाठी तपासण्या

इतिहास आणि प्रश्नावली

सविस्तर लैंगिक इतिहास अनेकदा प्रतिमाधारित तपासण्यांपेक्षा अधिक उपयुक्त माहिती देतो. डॉक्टर समस्या आयुष्यभराची आहे की नंतर सुरू झाली, अचानक आली की हळूहळू, विशिष्ट परिस्थितीतच होते की सतत, तसेच लैंगिक इच्छा, स्खलन आणि चरमसुख सामान्य आहेत का हे विचारू शकतात. शिम/आयआयईएफ प्रश्नावलीने तीव्रता नोंदवता येते.

शारीरिक तपासणी

रक्तदाब, वजन किंवा कंबरेचा घेर तपासण्यासोबत जननेंद्रियांची शारीरिक तपासणी केली जाते. त्यातून स्थूलता, पेरोनीज डिसीज, लहान वृषण तसेच रक्तवाहिन्या किंवा संप्रेरकांशी संबंधित इतर चिन्हे ओळखता येऊ शकतात.

मूलभूत रक्ततपासण्या

प्रकरणानुसार उपाशीपोटी रक्तातील साखर किंवा एचबीए1सी, लिपिड प्रोफाइल आणि सकाळी लवकर टोटल टेस्टोस्टेरोन यांचा सामान्यतः समावेश होतो. प्रोलॅक्टिन, एलएच, थायरॉइड कार्य किंवा इतर अंतःस्रावी तपासण्या गरज असेल तेव्हाच जोडल्या जातात.

पेनाइल डॉप्लर कधी उपयोगी असतो?

ईडी असलेल्या प्रत्येक तरुण पुरुषासाठी पेनाइल डॉप्लर ही नियमित तपासणी नाही. श्रोणी किंवा पेरिनियमला दुखापत झाल्यानंतर, रक्तवाहिन्यांशी संबंधित समस्येचा ठोस संशय असेल, योग्य पद्धतीने तोंडावाटे औषधे वापरूनही प्रतिसाद कमी असेल किंवा डॉप्लरच्या निकालामुळे उपचारयोजना बदलणार असेल तर ही तपासणी अधिक उपयुक्त ठरते. EAU मार्गदर्शक सूचनांमध्ये श्रोणी किंवा पेरिनियमला दुखापत झालेल्या तरुण रुग्णांना विशेष गट मानले आहे, कारण निवडक धमनीच्या दुखापतींवर शस्त्रक्रियेद्वारे उपचार करता येऊ शकतात.

तरुण पुरुषांमधील ताठरतेच्या कार्यातील समस्येचे उपचार

1. चिंता-अपयशाचे चक्र तोडा

चिंता किंवा परिस्थितीनुसार घटक महत्त्वाचे असतील तर समस्येचे स्पष्टीकरण, कामगिरीचा दबाव कमी करणे आणि मानसिक व लैंगिक समुपदेशन किंवा कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी (सीबीटी) खूप उपयोगी ठरू शकते. योग्य वेळी जोडीदाराचा सहभागही मदत करू शकतो.

2. जीवनशैली आणि चयापचयाशी संबंधित धोका सुधारा

नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, धूम्रपान बंद करणे, अति मद्यपान टाळणे, अमली पदार्थ टाळणे आणि आरोग्यदायी वजनाकडे जाणे यामुळे ताठरतेची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आरोग्य दोन्ही सुधारू शकतात. वय कमी आहे म्हणून मधुमेह, बीपी किंवा कोलेस्टेरॉलकडे दुर्लक्ष करू नये; त्यांचे योग्य उपचार करावेत.

3. औषधे आणि संप्रेरकांचा आढावा घ्या

नैराश्यावरील औषध किंवा इतर डॉक्टरांनी लिहून दिलेले औषध स्वतःहून बंद करू नका. एखादे औषध सुरू केल्यानंतरच समस्या सुरू झाली असे ठळक वाटत असल्यास ते औषध लिहून देणारे डॉक्टर पर्याय विचारात घेऊ शकतात. टेस्टोस्टेरोन उपचार कमतरता निश्चित झाल्यावर आणि प्रजननक्षमतेच्या योजनेवर चर्चा झाल्यावरच योग्य ठरतात.

4. पीडीई5 इनहिबिटर गोळ्या

वापर टाळण्याचे कारण नसल्यास सिल्डेनाफिल, टॅडालाफिल आणि संबंधित औषधे अनेक पुरुषांमध्ये पहिल्या पसंतीचे पर्याय असतात. त्यांना लैंगिक उत्तेजनाची गरज असते. योग्य वेळ, पुरेसे प्रयत्न आणि वास्तववादी अपेक्षा महत्त्वाच्या आहेत. केवळ ‘लिंग काम करतो का’ हे तपासण्यासाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वारंवार औषध घेणे मूळ समस्या सोडवण्याऐवजी स्वतःच्या कामगिरीवर सतत लक्ष ठेवण्याची सवय वाढवू शकते.

5. टिकून राहणाऱ्या ईडीसाठी इतर पर्याय

गोळ्या योग्य नसतील किंवा परिणामकारक नसतील तर कारणानुसार व्हॅक्युम उपकरण, इंजेक्शन उपचारपद्धती, निवडक रुग्णांमध्ये लो-इंटेन्सिटी शॉकवेव्ह उपचार किंवा तरुण पुरुषात क्वचित पेनाइल प्रोस्थेसिस शस्त्रक्रियेचा विचार केला जाऊ शकतो. श्रोणी किंवा पेरिनियमला दुखापत झाल्यानंतर एखाद्या मर्यादित धमनीची स्पष्ट दुखापत सिद्ध झालेल्या अत्यंत निवडक तरुण रुग्णांसाठीच पेनाइल रिव्हॅस्क्युलरायझेशन राखीव असते.

डॉक्टरांच्या भेटीसाठी काय घेऊन यावे

• सध्या किंवा अलीकडे वापरलेली सर्व औषधे, पूरक उत्पादने, जिममध्ये वापरली जाणारी संप्रेरक औषधे किंवा अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्सची यादी.
• अलीकडील ग्लुकोज/एचबीए1सी, रक्तातील चरबी आणि टेस्टोस्टेरोन अहवाल.
• ईडी कधी सुरू झाला, तो परिस्थितीनुसार बदलतो का आणि सकाळची किंवा हस्तमैथुनातील ताठरता टिकून आहे का याची थोडक्यात माहिती.
• श्रोणीतील, पेरिनियल किंवा लिंगाला झालेली दुखापत आणि आधी झालेल्या मूत्रमार्गाशी संबंधित/श्रोणीतील शस्त्रक्रियेची माहिती.
• कोणताही संप्रेरक उपचार विचारात घेण्यापूर्वी प्रजननक्षमता योजनांची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• इरेक्टाइल डिसफंक्शन: कारणे, तपासण्या आणि उपचार
• तरुण पुरुषांमध्ये कमी टेस्टोस्टेरोन
• लैंगिक कामगिरीबाबतची चिंता आणि इरेक्टाइल डिसफंक्शन
• ताठरतेच्या समस्येसाठी पेनाइल डॉप्लर
• सिल्डेनाफिल आणि टॅडालाफिल
• अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स आणि पुरुषांचे लैंगिक आरोग्य
• अँड्रोलॉजी आणि पुरुषांचे आरोग्य
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Management of Erectile Dysfunction https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/management-of-erectile-dysfunction
• NIDDK. Erectile Dysfunction (ED) https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/erectile-dysfunction
• NIDDK. Diagnosis of Erectile Dysfunction https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/erectile-dysfunction/diagnosis
• NIDDK. Treatment for Erectile Dysfunction https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/erectile-dysfunction/treatment
• Kloner RA, et al. Princeton IV Consensus Guidelines: PDE5 inhibitors and cardiac health. Journal of Sexual Medicine. 2024.