अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स आणि पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी
अॅनाबॉलिक-अँड्रोजेनिक स्टेरॉइड्समुळे स्पर्म काउंट खूप कमी होऊ शकतो किंवा पूर्णपणे शून्यही होऊ शकतो. हे बाहेरून दिलेल्या शक्तिशाली अँड्रोजेन्सप्रमाणे काम करून LH आणि FSH दाबतात आणि स्पर्म निर्मितीसाठी आवश्यक असलेले टेस्टिसमधील टेस्टोस्टेरॉन कमी करतात. टेस्टिस लहान होऊ शकतात, स्टेरॉइड्सचा वापर थांबवल्यानंतरही शरीराची नैसर्गिक टेस्टोस्टेरॉन निर्मिती काही काळ दडपलेली राहू शकते आणि हार्मोन्स पूर्ववत झाल्यानंतरही सीमेन सुधारायला अधिक वेळ लागू शकतो. प्रजननक्षमता अनेकदा सुधारते; पण किती वेळ लागेल हे निश्चित सांगता येत नाही. 2024च्या पद्धतशीर आढाव्यानुसार काही पुरुषांमध्ये स्पर्म निर्मिती सामान्य होण्यासाठी एक वर्षापेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो. गर्भधारणा महत्त्वाची असेल तर स्वतःहून आणखी स्टेरॉइड चक्र घेणे किंवा स्टेरॉइड वापर थांबवल्यानंतर स्वतःहून औषधे घेणे टाळून सविस्तर प्रजननक्षमता तपासणी करणे हा सुरक्षित पुढचा टप्पा आहे.
अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स स्पर्म निर्मितीवर कसा परिणाम करतात?
मेंदू-पिट्यूटरी यंत्रणेतून LH आणि FSH स्रवण्यासाठी संकेत दिले जातात. LH टेस्टिसमध्ये टेस्टोस्टेरॉन निर्मितीस चालना देतो आणि FSH स्पर्मॅटोजेनेसिसला आधार देतो. अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्समुळे या हार्मोन नियंत्रण यंत्रणेवर तीव्र नकारात्मक अभिप्राय निर्माण होतो. त्यामुळे रक्तातील अँड्रोजेनची पातळी जास्त असली तरी LH आणि FSH कमी होतात. परिणामी टेस्टिसमधील टेस्टोस्टेरॉन कमी होऊन स्पर्म निर्मिती थांबू शकते.
प्रजननक्षमतेवर कोणते परिणाम होऊ शकतात?
- कमी स्पर्म काउंट किंवा पूर्ण अझूस्पर्मिया.
- सुधारणा सुरू असताना स्पर्म मोटिलिटी कमी राहणे आणि इतर सीमेन असामान्यता.
- हार्मोनशी संबंधित उत्तेजन कमी झाल्यामुळे टेस्टिस लहान होणे.
- स्टेरॉइड्स बंद केल्यानंतर शरीराचे स्वतःचे टेस्टोस्टेरॉन कमी राहणे—काही पुरुषांमध्ये थकवा, लिबिडो कमी होणे, इरेक्शनची अडचण किंवा मूड बदलांसह.
- अनेक प्रकारचे स्टेरॉइड्स, जास्त मात्रा किंवा दीर्घकाळ वापर असल्यास प्रजननक्षमता सुधारण्यासाठी लागणारा कालावधी अनिश्चित होऊ शकतो.
स्टेरॉइड्स बंद केल्यानंतर प्रजननक्षमता पुन्हा येते का?
बहुतेकदा प्रजननक्षमता परत येऊ शकते; पण त्यासाठी किती वेळ लागेल हे निश्चित सांगता येत नाही. स्टेरॉइड्स किती काळ आणि किती प्रमाणात वापरले, वय, आधीची प्रजननक्षमता आणि वापरापूर्वी टेस्टिक्युलर समस्या होती का यावर सुधारणा अवलंबून असते. काही पुरुषांमध्ये काही महिन्यांत स्पर्म परत येतात; इतरांना एक वर्षापेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो. 2024च्या पद्धतशीर आढाव्यात सुधारणा दीर्घकाळ चालू शकते असे दिसले; मात्र उपलब्ध उपचार-अभ्यासांमध्ये मोठी विविधता असून एकूण पुराव्याची गुणवत्ता मर्यादित आहे.
स्टेरॉइड वापर थांबवल्यानंतर स्वतःहून घेतले जाणारे उपचार (PCT) ही प्रजननक्षमतेची योग्य तपासणी का मानता येत नाही?
शरीरसौष्ठवाच्या क्षेत्रात स्टेरॉइड वापर थांबवल्यानंतर hCG, SERMs, अरोमाटेज इनहिबिटर्स किंवा इतर औषधांच्या विविध जोड्या स्वतःहून घेतल्या जातात; यांना अनेकदा PCT म्हटले जाते. यातील काही औषधे प्रजनन तज्ज्ञ योग्य रुग्णांमध्ये वैद्यकीय कारणासाठी वापरतात; पण त्यांचा उद्देश, मात्रा आणि देखरेख वेगळी असते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अशी औषधे घेतल्यास हार्मोन अहवालांचा अर्थ लावणे कठीण होऊ शकते, दुष्परिणाम होऊ शकतात आणि खऱ्या प्रजननक्षमता समस्येचे निदान उशिरा होऊ शकते.
PCTनंतर “टेस्टोस्टेरॉन सामान्य” आले म्हणजे प्रजननक्षमताही परत आली असे का मानता येत नाही?
हायपोथॅलॅमस-पिट्यूटरी-टेस्टिस हार्मोन नियंत्रण यंत्रणा आणि स्पर्मॅटोजेनेसिस एकाच वेगाने पूर्ववत होतीलच असे नाही. पुरुषाला बरे वाटू शकते आणि टेस्टोस्टेरॉन अहवाल संदर्भ मर्यादेत परत येऊ शकतो; तरी स्पर्म अजूनही गंभीरपणे दडपलेले असू शकतात. प्रजननक्षमतेतील सुधारणा निश्चित करणारी तपासणी सीमेन अॅनालिसिस आहे—फक्त लक्षणे किंवा सीरम टेस्टोस्टेरॉन नाही.
काय तपासावे?
- इंजेक्शन किंवा तोंडावाटे घेतलेले प्रत्येक स्टेरॉइड, टेस्टोस्टेरॉन एस्टर, SARM, प्रोहार्मोन किंवा प्रजननक्षमता औषध यांची सविस्तर यादी.
- सीमेन अॅनालिसिस; सुधारणा होण्यासाठी वेळ लागत असल्याने वैद्यकीय गरजेनुसार तपासणी पुन्हा करणे.
- सकाळचे टेस्टोस्टेरॉन, LH आणि FSH; गरज असल्यास इस्ट्राडिओल, प्रोलॅक्टिन किंवा इतर तपासण्या.
- सुधारणा उशिरा होत असेल तर टेस्टिक्युलर तपासणी आणि पुरुष इन्फर्टिलिटीच्या इतर कारणांचे मूल्यांकन.
- जोडप्याला अपत्यप्राप्तीसाठी उपलब्ध कालावधी—विशेषतः स्त्री जोडीदाराचे वय आणि अंडाशयातील अंड्यांचा साठा.
गर्भधारणेचा प्रयत्न करण्यापूर्वी अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स बंद करणे आवश्यक आहे का?
हो. EAU पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार इन्फर्टिलिटी असलेल्या पुरुषांनी अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स बंद करावेत. स्पर्मॅटोजेनेसिसचे एक चक्र साधारण 74 दिवसांचे असते आणि हार्मोनशी संबंधित सुधारणा यापेक्षा जास्त वेळ घेऊ शकते. त्यामुळे सीमेनच्या मोजमापांत सुधारणा आठवड्यांत नव्हे, महिन्यांत मोजावी. शेवटचे इंजेक्शन रक्तातून निघाले की स्पर्म लगेच परत येतील असे समजू नका.
औषधांनी सुधारणा जलद होऊ शकते का?
निवडक पुरुषांमध्ये तपासणीनंतर गोनॅडोट्रोपिन्स किंवा SERMsसारखे प्रजननक्षमता जपणारे हार्मोन उपचार उपयोगी ठरू शकतात. उपलब्ध पुराव्यानुसार AAS-संबंधित इन्फर्टिलिटीमध्ये काही पुरुषांना स्पर्मॅटोजेनेसिस पुन्हा सुरू होण्यासाठी या पद्धती मदत करू शकतात; पण सर्वांसाठी सिद्ध अशी एकच उपचारपद्धत नाही. इंटरनेटवर सापडलेली स्टेरॉइड वापरानंतरची योजना नक्कल करण्याऐवजी हार्मोन तपासण्यांचे निष्कर्ष आणि जोडप्याला अपत्यप्राप्तीसाठी उपलब्ध वेळ लक्षात घेऊन तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली उपचार ठरवावेत.
अझूस्पर्मिया कायम राहिल्यास काय?
सुधारणेसाठी पुरेसा कालावधी दिल्यानंतरही अझूस्पर्मिया टिकून राहिल्यास इतर कारणांची तपासणी आवश्यक आहे. स्टेरॉइड वापरापूर्वी कधीच स्पर्म तपासले नसल्यामुळे आधीपासून स्पर्म निर्मिती कमी असण्याची शक्यता असू शकते. हार्मोन नियंत्रण यंत्रणा पूर्ववत झाल्यानंतरही स्पर्म नसतील तर आनुवंशिक तपासणी आणि नॉन-ऑब्स्ट्रक्टिव्ह अझूस्पर्मियाची तपासणी योग्य ठरू शकते. शस्त्रक्रियेद्वारे स्पर्म रिट्रिव्हल फक्त निवडक पुरुषांमध्ये या मूल्यांकनानंतर विचारात घेतले जाते.
भविष्यातील स्टेरॉइड किंवा टेस्टोस्टेरॉन वापरापूर्वी प्रजननक्षमता जपता येते का?
भविष्यात जैविक पितृत्व महत्त्वाचे असेल तर वैद्यकीय कारणाशिवाय अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स न वापरणे हाच प्रजननक्षमता जपण्याचा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे. वैद्यकीय कारणासाठी दीर्घकाळ अँड्रोजेन उपचार आवश्यक असतील तर उपचार सुरू करण्यापूर्वी सीमेन अॅनालिसिस आणि स्पर्म गोठवून जतन करण्याबद्दल चर्चा करता येते.
सुधारणा किंवा निदान उशिरा करणाऱ्या सामान्य चुका
- स्पर्म काउंट सुधारेल अशी अपेक्षा ठेवून स्टेरॉइड्स वापरणे सुरू ठेवू नका.
- प्रजननक्षमता पूर्ववत होत असताना तज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय टेस्टोस्टेरॉन उपचार सुरू करू नका.
- फक्त जिममध्ये सांगितलेल्या उपचारपद्धतीवरून hCG, क्लोमिफीन, टॅमॉक्सिफेन किंवा अरोमाटेज इनहिबिटर्स स्वतःहून घेऊ नका.
- फक्त टेस्टोस्टेरॉन अहवालावरून सुधारणा झाली असे ठरवू नका; सीमेन अॅनालिसिस आवश्यक आहे.
- प्रजननक्षमता तज्ज्ञांच्या पथकापासून स्टेरॉइड वापर लपवू नका. नेमकी औषधे किंवा पदार्थ आणि त्यांचा वापर कधी व किती काळ केला याची माहिती अहवाल समजण्यासाठी महत्त्वाची असते.
पुरुष प्रजननक्षमता तज्ज्ञांना कधी भेटावे?
- तुम्ही अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स वापरले आहेत आणि आता किंवा पुढील वर्षात गर्भधारणेची योजना आहे.
- सीमेन अॅनालिसिसमध्ये गंभीर ऑलिगोझूस्पर्मिया किंवा अझूस्पर्मिया आहे.
- स्टेरॉइड्स बंद केले आहेत; पण टेस्टोस्टेरॉनचे नैसर्गिक उत्पादन, LH/FSH किंवा स्पर्म निर्मिती अजूनही दडपलेली आहे.
- टेस्टिस लहान झाले आहेत, स्टेरॉइड वापरण्यापूर्वीही इन्फर्टिलिटी होती किंवा अपत्यप्राप्तीसाठीचे उपचार वारंवार अपयशी ठरले आहेत.
तातडीची धोक्याची चिन्हे
स्टेरॉइड-संबंधित इन्फर्टिलिटी स्वतः आपत्कालीन स्थिती नाही. अचानक तीव्र टेस्टिक्युलर वेदना, स्क्रोटल सूज, छातीत वेदना, तीव्र श्वास लागणे किंवा इतर गंभीर लक्षणे असल्यास तातडीची वैद्यकीय मदत घ्या.
डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?
- संपूर्ण स्टेरॉइड वापराचा इतिहास लिहून आणा—औषधांची नावे, अंदाजे मात्रा, सुरू आणि बंद केल्याच्या तारखा आणि एकत्र वापरलेली औषधे.
- स्टेरॉइड वापर थांबवल्यानंतर स्वतःहून घेतलेली कोणतीही औषधे (PCT).
- स्टेरॉइड वापरापूर्वी, दरम्यान आणि नंतरचे सीमेन अॅनालिसिस आणि हार्मोन तपासणीचे अहवाल.
- पूर्वीच्या अपत्यप्राप्तीचा इतिहास आणि आधी झालेल्या गर्भधारणांची माहिती.
- जोडप्याला अपत्यप्राप्तीसाठी उपलब्ध कालावधी आणि उपलब्ध असल्यास जोडीदाराच्या प्रजननक्षमतेचे मूल्यांकन.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्समुळे स्पर्म काउंट शून्य होऊ शकतो का?
हो. LH आणि FSH इतके दाबले जाऊ शकतात की काही पुरुषांमध्ये अझूस्पर्मिया होऊ शकतो.
स्टेरॉइड्स बंद केल्यानंतर सीमेन कधी तपासावे?
सुरुवातीची स्थिती समजण्यासाठी लवकर तपासणी उपयुक्त ठरू शकते; पण अर्थपूर्ण सुधारणा साधारण महिन्यांमध्ये मोजली जाते. पुढील तपासणीची वेळ स्टेरॉइड्सचा वापर किती काळ झाला होता आणि जोडप्याला गर्भधारणेसाठी उपलब्ध असलेला कालावधी काय आहे यानुसार ठरवावी.
प्रजननक्षमता सुधारण्यासाठी एक वर्षापेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो का?
हो. जास्त किंवा दीर्घकाळ AAS वापरानंतर सुधारणा होण्यासाठी एक वर्षापेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो आणि काही पुरुषांना तज्ज्ञ उपचारांची गरज पडू शकते.
रक्तातील टेस्टोस्टेरॉन सामान्य झाले म्हणजे स्पर्मही परत आले का?
नाही. हार्मोन आणि स्पर्म बरे होण्याचा वेग वेगळा असू शकतो. खात्रीसाठी सीमेन अॅनालिसिस आवश्यक आहे.
SARMs प्रजननक्षमतेसाठी सुरक्षित आहेत का?
SARMs किंवा प्रोहार्मोन्स म्हणून विकली जाणारी उत्पादनेही हायपोथॅलॅमस-पिट्यूटरी-टेस्टिस हार्मोन नियंत्रण यंत्रणा दाबू शकतात. ती प्रजननक्षमता-सुरक्षित आहेत असे गृहित धरू नये.
संबंधित वाचन
- टेस्टोस्टेरॉन इंजेक्शन्स आणि पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी
- सीमेनमध्ये स्पर्म नाहीत: तरीही जैविक पितृत्व शक्य आहे का?
- पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीसाठी हार्मोन तपासण्या
- स्पर्म काउंट सुधारण्यासाठी जीवनशैलीतील बदल
- युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन
संदर्भ
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
- American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/male-infertility
- Rajmil O, Moreno-Sepulveda J. Recovery of spermatogenesis after androgenic anabolic steroids abuse in men: a systematic review of the literature. Actas Urol Esp (Engl Ed). 2024;48(2):116-124. doi:10.1016/j.acuroe.2023.07.007.
- Desai A, Yassin M, Cayetano A, Tharakan T, Jayasena CN, Minhas S. Understanding and managing the suppression of spermatogenesis caused by testosterone replacement therapy (TRT) and anabolic-androgenic steroids (AAS). Ther Adv Urol. 2022;14:17562872221105017. doi:10.1177/17562872221105017.