टेस्टोस्टेरॉन इंजेक्शन्समुळे रक्तातील टेस्टोस्टेरॉनची पातळी चांगली दिसू शकते; पण त्याच वेळी स्पर्म निर्मिती कमी होऊ शकते. बाहेरून दिलेले टेस्टोस्टेरॉन पिट्यूटरीकडून येणारे LH आणि FSH हे संकेत दाबते. टेस्टिसमध्ये स्पर्म निर्मिती सुरू ठेवण्यासाठी पुरेसे टेस्टोस्टेरॉन टिकवून ठेवण्यास हे संकेत आवश्यक असतात. परिणामी स्पर्म काउंट खूप कमी होऊ शकतो किंवा अझूस्पर्मिया होऊ शकतो. म्हणून दीर्घकाळ टेस्टोस्टेरॉन उपचार सुरू करण्यापूर्वी सध्याची आणि भविष्यातील प्रजननक्षमता याबद्दल चर्चा करणे आवश्यक आहे. अनेक पुरुषांमध्ये उपचार थांबवल्यानंतर स्पर्म पुन्हा तयार होतात; पण सुधारणा होण्यासाठी काही महिने, कधी एक वर्षापेक्षा जास्तही लागू शकते आणि पूर्वीच्या पातळीपर्यंत नक्की परत येईल अशी हमी देता येत नाही.

टेस्टोस्टेरॉनमुळे स्पर्म काउंट का कमी होतो?

सामान्य स्पर्म निर्मिती पिट्यूटरी ग्रंथीच्या संकेतावर अवलंबून असते. LH टेस्टिसमधील लेयडिग पेशींना टेस्टोस्टेरॉन तयार करण्यास प्रवृत्त करते आणि FSH स्पर्म विकसित होणाऱ्या सेमिनिफेरस ट्युब्युल्सना आधार देते. टेस्टोस्टेरॉन इंजेक्शन्स, जेल्स किंवा बाहेरून दिलेले इतर टेस्टोस्टेरॉन हायपोथॅलॅमस आणि पिट्यूटरीवर नकारात्मक अभिप्राय निर्माण करते. त्यामुळे LH आणि FSH कमी होतात, टेस्टिसमधील टेस्टोस्टेरॉन तीव्रपणे घटते आणि स्पर्मॅटोजेनेसिस मंदावू शकतो किंवा थांबू शकतो.

महत्त्वाचा विरोधाभास: रक्तातील टेस्टोस्टेरॉन जास्त असतानाही स्पर्म निर्मिती खराब असू शकते

सीरम टेस्टोस्टेरॉन अहवाल मुख्यतः रक्तात फिरणारे टेस्टोस्टेरॉन दाखवतो. स्पर्म निर्मितीसाठी मात्र LHच्या प्रभावाखाली टेस्टिसमध्ये तयार होणारी स्थानिक टेस्टोस्टेरॉनची पातळी रक्तातील पातळीपेक्षा खूप जास्त असणे आवश्यक असते. इंजेक्शन्स घेताना रक्तातील पातळी सामान्य किंवा जास्त असू शकते; पण LH आणि FSH दाबलेले आणि टेस्टिसमधील टेस्टोस्टेरॉन कमी असू शकते. म्हणून “टेस्टोस्टेरॉनचा आकडा चांगला आहे” याचा अर्थ प्रजननक्षमता सुरक्षित आहे असा होत नाही.

टेस्टोस्टेरॉन इंजेक्शन्समुळे अझूस्पर्मिया होऊ शकतो का?

हो. स्पर्म निर्मिती दडपण्याच्या क्षमतेमुळे टेस्टोस्टेरॉनचा पुरुषांसाठी हार्मोनल गर्भनिरोधकांच्या संशोधनातही अभ्यास करण्यात आला आहे. प्रत्येक पुरुषाला अझूस्पर्मिया होत नाही; पण काहींमध्ये उपचार चालू असताना सीमेनमध्ये स्पर्म पूर्णपणे गायब होण्याइतका परिणाम होऊ शकतो.

याचा अर्थ इन्फर्टिलिटी कायमची होते का?

बहुतेक वेळा नाही; पण सुधारणा नेमक्या किती काळात होईल याची हमी देता येत नाही. पुरुषांमध्ये हार्मोनल गर्भनिरोधकांवरील अभ्यासांमध्ये अँड्रोजन दमन थांबवल्यानंतर साधारण दोन-तृतीयांश पुरुष 6 महिन्यांत आणि सुमारे 90% पुरुष 12 महिन्यांत 20 दशलक्ष/mL स्पर्म कन्सन्ट्रेशनपर्यंत परतले. वैद्यकीय कारणासाठी टेस्टोस्टेरॉन उपचार घेणारे पुरुष संशोधनातील स्वयंसेवकांपेक्षा वेगळे असू शकतात—विशेषतः दीर्घकाळ वापर, जास्त वय, आधीची इन्फर्टिलिटी किंवा अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्ससोबत वापर असल्यास. काही पुरुषांना एक वर्षापेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो.

सुधारणा होण्यासाठी किती वेळ लागेल यावर काय परिणाम करते?

• टेस्टोस्टेरॉन किती काळ वापरले, त्याची मात्रा आणि औषधाचा प्रकार.
• वय आणि उपचारापूर्वीची टेस्टिक्युलर कार्यक्षमता.
• अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स किंवा इतर दडपणारी औषधेही वापरली होती का.
• उपचारापूर्वी स्पर्म निर्मिती सामान्य होते का.
• इन्फर्टिलिटीची आधीपासून असलेली पिट्यूटरी, टेस्टिक्युलर किंवा आनुवंशिक कारणे.

टेस्टोस्टेरॉन घेत असताना अपत्य हवे असल्यास काय करावे?

उपचारात स्वतःहून बदल करू नका. पुरुष प्रजननक्षमता तज्ज्ञांनी टेस्टोस्टेरॉन का सुरू केले, किती काळ वापरले, सध्याची लक्षणे, सीमेन अॅनालिसिस आणि हार्मोन्स यांचा आढावा घ्यावा. अनेक पुरुषांमध्ये बाहेरून दिलेले टेस्टोस्टेरॉन वैद्यकीय देखरेखीखाली थांबवले जाते. योजना करताना प्रजननक्षमता, कमी टेस्टोस्टेरॉनची लक्षणे आणि जोडप्याची प्रजननाची वेळ यांचा समतोल ठेवावा लागतो.

कोणत्या तपासण्या उपयुक्त आहेत?

• सीमेन अॅनालिसिस—स्पर्म आहेत का आणि सुरुवातीची स्थिती काय आहे हे जाणण्यासाठी.
• वैद्यकीय आढाव्यानंतर सकाळचे टेस्टोस्टेरॉन, LH आणि FSH.
• हार्मोन्सच्या स्वरूपानुसार गरज असल्यास प्रोलॅक्टिन, इस्ट्राडिओल किंवा इतर हार्मोन तपासण्या.
• अपेक्षेप्रमाणे स्पर्मच्या मोजमापांत सुधारणा न झाल्यास टेस्टिक्युलर तपासणी आणि पुरुष इन्फर्टिलिटीची पुढील तपासणी.

कमी टेस्टोस्टेरॉनच्या लक्षणांसाठी प्रजननक्षमता जपणारे पर्याय आहेत का?

टेस्टिस आणि पिट्यूटरी कार्यरत असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये बाहेरून टेस्टोस्टेरॉन देण्याऐवजी शरीराची स्वतःची हार्मोन निर्मिती उत्तेजित किंवा टिकवणारी औषधे वापरली जाऊ शकतात. AUA/ASRMनुसार कमी टेस्टोस्टेरॉन आणि इन्फर्टिलिटी असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये hCG, सिलेक्टिव्ह एस्ट्रोजेन रिसेप्टर मॉड्युलेटर्स (SERMs) आणि अरोमाटेज इनहिबिटर्स वापरता येऊ शकतात. हे तज्ज्ञांच्या देखरेखीतील उपचार आहेत; नेहमीच्या TRTचे सरळ पर्याय नाहीत.

टेस्टोस्टेरॉन उपचार सुरू करण्यापूर्वी स्पर्म गोठवून जतन करता येतात का?

हो. भविष्यात जैविक मूल हवे असण्याची शक्यता असेल तर दीर्घकाळ टेस्टोस्टेरॉन सुरू करण्यापूर्वी प्रजननक्षमतेची चर्चा करावी. सुरुवातीच्या सीमेन अॅनालिसिसने स्पर्म आहेत का हे कळते आणि निवडक पुरुषांमध्ये उपचारापूर्वी स्पर्म गोठवून जतन करणे योग्य ठरू शकते—विशेषतः भविष्यातील अपत्यप्राप्ती महत्त्वाची आणि सुधारणेबाबत अनिश्चितता असेल तर.

टेस्टोस्टेरॉन बंद केल्यानंतरही स्पर्म परत आले नाहीत तर?

अझूस्पर्मिया टिकून राहिल्यास फक्त पुन्हा पुन्हा वाट पाहण्याऐवजी योग्य इन्फर्टिलिटी तपासणी आवश्यक आहे. गोनॅडोट्रोपिन्स अजूनही दाबलेले आहेत का, आधीपासून टेस्टिक्युलर समस्या होती का आणि अतिरिक्त उपचारांची गरज आहे का हे डॉक्टर तपासतील. नुकतेच टेस्टोस्टेरॉन बंद केले असून हार्मोनल दमन पूर्ववत होण्याची शक्यता दिसत असेल तर शस्त्रक्रियेद्वारे स्पर्म रिट्रिव्हल हा पहिला पर्याय नसतो.

पुरुष प्रजननक्षमता तज्ज्ञांना कधी भेटावे?

• तुम्ही टेस्टोस्टेरॉन घेत आहात आणि आता किंवा पुढील वर्षात गर्भधारणेची योजना आहे.
• टेस्टोस्टेरॉन उपचारादरम्यान किंवा नंतर सीमेन अॅनालिसिसमध्ये गंभीर ऑलिगोझूस्पर्मिया किंवा अझूस्पर्मिया आहे.
• टेस्टोस्टेरॉन बंद केले आहे; पण अपेक्षित कालावधीत स्पर्म परत आलेले नाहीत.
• टेस्टोस्टेरॉन सुरू करण्यापूर्वीच प्रजननक्षमतेची समस्या होती.

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

• वापरलेल्या सर्व टेस्टोस्टेरॉन उत्पादनांचे नाव, मात्रा, औषधाचा प्रकार आणि किती काळ वापरले याची माहिती.
• त्याच काळात वापरलेले अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स, शरीरसौष्ठवासाठी औषधे किंवा पूरक पदार्थ.
• उपलब्ध असल्यास टेस्टोस्टेरॉन उपचारापूर्वी, दरम्यान किंवा नंतरचे सीमेन अॅनालिसिस.
• सकाळचे टेस्टोस्टेरॉन, LH, FSH आणि इतर हार्मोन अहवाल.
• जोडप्याला अपत्यप्राप्तीसाठी उपलब्ध कालावधी आणि उपलब्ध असल्यास स्त्री जोडीदाराचे प्राथमिक प्रजननक्षमतेचे मूल्यांकन.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स आणि पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी
• सीमेनमध्ये स्पर्म नाहीत: तरीही जैविक पितृत्व शक्य आहे का?
• पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीसाठी हार्मोन तपासण्या
• सीमेन अॅनालिसिस अहवाल समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/male-infertility
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• Liu PY, Swerdloff RS, Christenson PD, et al. Rate, extent, and modifiers of spermatogenic recovery after hormonal male contraception: an integrated analysis. Lancet. 2006;367(9520):1412-1420. doi:10.1016/S0140-6736(06)68614-5.
• Brannigan RE, Hermanson L, Kaczmarek J, et al. Updates to Male Infertility: AUA/ASRM Guideline (2024). J Urol. 2024;212(6):789-799. doi:10.1097/JU.0000000000004180.