भारतामध्ये प्रत्येक पुरुषासाठी नियमित, लोकसंख्या-आधारित PSA स्क्रीनिंगची शिफारस नाही. मात्र प्रोस्टेट कॅन्सर लवकर शोधल्याचा फायदा होण्याची शक्यता असलेल्या आणि टेस्टचे फायदे-मर्यादा समजून घेतलेल्या पुरुषात PSA बद्दल वैयक्तिक धोका पाहून चर्चा करता येते. सध्याच्या EAU मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार सरासरी धोका असलेल्या पुरुषांत साधारण 50 वर्षांपासून, प्रोस्टेट कॅन्सरचा मजबूत कौटुंबिक इतिहास असल्यास साधारण 45 वर्षांपासून आणि BRCA2 म्युटेशन असल्याचे माहित असल्यास साधारण 40 वर्षांपासून चर्चा सुरू केली जाते. AUA/SUO मार्गदर्शक तत्त्वांमध्येही सरासरी धोका असलेल्या पुरुषांसाठी साधारण 45-50 वर्षांच्या आसपास सुरुवातीच्या PSA संदर्भमूल्याचा विचार आणि वाढीव धोका असल्यास त्यापूर्वी चर्चा सुचवली आहे. लघवीची लक्षणे असताना केलेला PSA हा ‘स्क्रीनिंग’ नसतो; अशा वेळी निकालामुळे पुढील उपचारयोजना बदलणार असेल तर तो निदानाच्या तपासणीचा भाग असू शकतो.

सर्वसामान्य प्रसंग: हेल्थ चेकअपमध्ये PSA वाढलेला आला. मला कॅन्सर आहे का?

अनेक भारतीय पुरुषांना PSAची पहिली माहिती नियमित हेल्थ चेकअपमध्ये मिळते. रिपोर्टमध्ये PSA 4.8, 6.2 किंवा 8.5 दिसतो. इंटरनेटवर शोध घेतल्यावर ‘कॅन्सर’ हा शब्द दिसतो आणि घाबरायला होते.

वाढलेल्या PSAकडे गांभीर्याने पाहा, पण घाबरू नका.

PSA हा कॅन्सरचा अंतिम निदान करणारा रिपोर्ट नाही. तो प्रोस्टेटबद्दल एक संकेत देतो. पुढे प्रोस्टेटचे व्यवस्थित मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे एवढे तो सांगतो. पूर्ण परिस्थितीनुसार पुढचे पाऊल PSA पुन्हा तपासणे, युरिन टेस्ट, अल्ट्रासाऊंड, प्रोस्टेट तपासणी, एमआरआय किंवा बायोप्सी असू शकते.

PSA म्हणजे काय?

PSA म्हणजे प्रोस्टेट-स्पेसिफिक अँटिजेन. हे प्रोस्टेट ग्रंथी तयार करणारे प्रोटीन आहे. PSA टेस्ट ही रक्ताची चाचणी असून प्रोस्टेट कॅन्सरचा धोका आणि काही प्रोस्टेट-संबंधित परिस्थितींचे मूल्यमापन करण्यासाठी वापरली जाते.

PSA खालील कारणांनी वाढू शकतो:

• वाढलेला प्रोस्टेट, म्हणजे बीपीएच.
• युरिन इन्फेक्शन.
• प्रोस्टॅटायटिस, म्हणजे प्रोस्टेटमध्ये दाह/सूज.
• अचानक युरिनरी रिटेन्शन किंवा कठीण/ट्रॉमॅटिक युरिनरी इन्स्ट्रुमेंटेशन.
• अलीकडील प्रोस्टेट बायोप्सी किंवा प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया.
• अलीकडील इजॅक्युलेशन; काही पुरुषांत दीर्घकाळ सायकलिंगमुळेही PSA थोड्या काळासाठी किंचित वाढू शकतो.
• प्रोस्टेट कॅन्सर.

सौम्य आजार आणि कॅन्सर यांच्यात परिपूर्ण फरक करणारा एकच PSA आकडा नाही. प्रोस्टेटचा आकार, दाह, रिटेन्शन, औषधे आणि अलीकडील इजॅक्युलेशन यामुळे PSA बदलू शकतो; त्यामुळे रिपोर्ट नेहमी संदर्भासह समजावा.

भारतीय पुरुषांसाठी PSA टेस्ट: कोणाला आणि कधी?

AUA/SUO मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार सरासरी धोका असलेल्या पुरुषांत साधारण 45-50 वर्षांच्या आसपास सुरुवातीच्या PSA संदर्भमूल्याचा विचार करता येतो; वाढीव धोका असल्यास 40-45 वर्षांपासून चर्चा होऊ शकते. EAU मार्गदर्शक तत्त्वे माहितीपूर्ण निर्णय घेणाऱ्या पुरुषांत सरासरी धोका असल्यास 50 वर्षांपासून, प्रोस्टेट कॅन्सरचा कौटुंबिक इतिहास असल्यास 45 वर्षांपासून आणि BRCA2 म्युटेशन असल्यास 40 वर्षांपासून लवकर PSA टेस्टचा विचार सुचवतात.

प्रत्येक भारतीय पुरुषासाठी PSA स्क्रीनिंग का नाही?

भारतामध्ये सर्व पुरुषांसाठी लोकसंख्या-आधारित PSA स्क्रीनिंगची शिफारस नाही. उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे भारतीय लोकसंख्येत सर्वांसाठी नियमित PSA स्क्रीनिंग सुचवता येत नाही, अशी ICMRची भूमिका आहे.

मात्र टेस्ट वैयक्तिक धोका पाहून केली आणि निकालामुळे पुढील वैद्यकीय निर्णय बदलणार असेल तर PSA उपयुक्त आहे.

मजबूत कौटुंबिक इतिहास असलेला 52 वर्षांचा पुरुष आणि सरासरी धोका असलेला 42 वर्षांचा पुरुष हे एकसारखे स्क्रीनिंगचे प्रसंग नाहीत. त्याचप्रमाणे, चांगली तब्येत आणि दीर्घ आयुर्मान अपेक्षित असलेल्या वयोवृद्ध पुरुषाला धोका समजून PSAचा विचार करता येतो; गंभीर आजार आणि मर्यादित आयुर्मान असलेल्या पुरुषात मात्र टेस्टनंतर होणाऱ्या अनावश्यक तपासण्या व प्रक्रियांमुळे फायदा कमी आणि त्रास जास्त होऊ शकतो.

उद्देश प्रत्येक छोटासा कॅन्सर शोधणे नाही. क्लिनिकली सिग्निफिकंट प्रोस्टेट कॅन्सर लवकर शोधणे आणि निरुपद्रवी आजारासाठी अनावश्यक बायोप्सी व उपचार टाळणे हा खरा उद्देश आहे.

लघवीची लक्षणे असल्यास PSA कधी आवश्यक असू शकतो?

स्क्रीनिंग म्हणजे कोणतीही लक्षणे नसलेल्या व्यक्तीची तपासणी. लघवीची लक्षणे असलेल्या प्रत्येक पुरुषाला PSA आवश्यक असे नाही; मात्र प्रोस्टेट कॅन्सरचे मूल्यमापन योग्य असेल किंवा वाढलेल्या प्रोस्टेटच्या उपचाराचा निर्णय PSAमुळे बदलू शकत असेल तर ही टेस्ट सुचवली जाऊ शकते.

खालील लक्षणे असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा:

• लघवीचा प्रवाह कमकुवत असणे.
• वारंवार लघवी होणे, विशेषतः रात्री.
• लघवी सुरू होण्यास वेळ लागणे.
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे.
• लघवी केल्यानंतर मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे.
• लघवीत रक्त.
• वीर्यात रक्त.
• नवीन पेल्विक किंवा पाठदुखी.
• कारण न समजता वजन कमी होणे.
• कणा, कंबर किंवा बरगड्यांमध्ये हाडदुखी.
• लघवी अजिबात न होणे.

लघवीची बहुतेक लक्षणे बीपीएच, इन्फेक्शन किंवा मूत्राशयाच्या समस्यांमुळे असतात; कॅन्सरमुळेच असतात असे नाही. पण प्रोस्टेट कॅन्सर सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे न देता वाढू शकतो. EAU मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार स्थानिक प्रोस्टेट कॅन्सर अनेकदा लक्षणविरहित असतो, तर पुढच्या टप्प्यातील आजारात लघवीची लक्षणे, लघवी किंवा वीर्यात रक्त, युरिनरी रिटेन्शन, वेदना किंवा हाडांची लक्षणे दिसू शकतात.

PSA वाढला तर घाबरण्यापूर्वी या पाच गोष्टी तपासा

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइडमुळे PSA साधारण 50% कमी होऊ शकतो. त्यामुळे ही औषधे घेत असलेल्या पुरुषाचा PSA वेगळ्या पद्धतीने समजावा लागतो.

PSA टेस्ट कधी पुढे ढकलावी?

अलीकडे खालीलपैकी काही झाले असेल तर PSA टेस्ट काही काळ पुढे ढकलण्याचा सल्ला मिळू शकतो:

• युरिन इन्फेक्शन.
• लघवीत जळजळीसोबत ताप.
• अचानक युरिनरी रिटेन्शन.
• कठीण किंवा ट्रॉमॅटिक कॅथेटरायझेशन, विशेषतः रिटेन्शन किंवा इन्फेक्शनसोबत.
• प्रोस्टेटशी संबंधित युरिनरी इन्स्ट्रुमेंटेशन किंवा मॅनिप्युलेशन, आणि युरोलॉजिस्टने टेस्ट पुन्हा करण्यापूर्वी वेळ द्यायला सांगितला असेल.
• प्रोस्टेट बायोप्सी.
• प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया.
• मागील 48 तासांत इजॅक्युलेशन.
• PSA किंचित वाढलेला असल्यास आणि स्वच्छ परिस्थितीत PSA पुन्हा तपासायचा असल्यास दीर्घकाळ सायकलिंग किंवा पेरिनियमवर जास्त दाब.

कोणतीही लक्षणे नसलेल्या पुरुषात PSA नव्याने आणि मध्यम प्रमाणात वाढलेला असेल व डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशन संशयास्पद नसेल, तर सध्याच्या EAU मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार साधारण चार आठवड्यांनी PSA पुन्हा तपासण्याचा विचार करता येतो. तापासह UTI, प्रोस्टॅटायटिस, अचानक रिटेन्शन किंवा प्रोस्टेटवरील प्रक्रियेनंतर यापेक्षा अधिक वेळ थांबावे लागू शकते. शक्यतो तीच लॅब आणि प्रमाणित परिस्थिती ठेवून PSA पुन्हा तपासणे चांगले.

PSA किती असला तर ‘सामान्य’ म्हणायचा?

प्रत्येक पुरुषासाठी एकच परिपूर्ण ‘सामान्य PSA’ आकडा नाही.

कॅन्सर निश्चित करणारी किंवा पूर्णपणे नाकारणारी सार्वत्रिक PSA मर्यादा नाही. 4 ng/mL पेक्षा जास्त PSA म्हणजे आपोआप कॅन्सर नाही; आणि त्यापेक्षा कमी PSA असला तरी कॅन्सर अशक्य होत नाही. फक्त वयानुसार ठरावीक मर्यादा वापरण्याऐवजी वय, प्रोस्टेटचा आकार, पीएसए डेन्सिटी, कालानुक्रमिक बदल, तपासणी, एमआरआय आणि वैयक्तिक धोका यांचा एकत्र विचार करावा.

युरोलॉजिस्ट PSA समजताना खालील गोष्टी पाहतो:

• वय.
• प्रोस्टेटचा आकार.
• डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशन.
• युरिन इन्फेक्शन आहे का.
• कालांतराने PSA कसा बदलला आहे.
• फ्री PSA टक्केवारी.
• पीएसए डेन्सिटी.
• प्रोस्टेट एमआरआय निष्कर्ष.
• कौटुंबिक इतिहास.
• फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइडचा वापर.

एकच PSA रिपोर्ट क्वचितच पूर्ण चित्र सांगतो.

PSA वाढलेला असेल तर पुढे काय होते?

वाढलेल्या PSAनंतर नियोजनबद्ध तपासणी आवश्यक असते.

सामान्य पुढील पायऱ्या:

1. वाढ नवी किंवा अनपेक्षित असेल तर PSA पुन्हा तपासणे.

2. इन्फेक्शनची शक्यता असेल तर युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.

3. डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशन.

4. प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल पाहण्यासाठी अल्ट्रासाऊंड.

5. निवडक रुग्णांत फ्री PSA किंवा पीएसए डेन्सिटी.

6. कॅन्सरचा धोका महत्त्वाचा वाटत राहिल्यास प्रोस्टेट एमआरआय.

7. धोका अद्याप लक्षणीय असेल तरच प्रोस्टेट बायोप्सी.

AUA/SUO मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार नव्याने वाढलेला PSA दिसल्यास सेकंडरी बायोमार्कर्स, इमेजिंग किंवा बायोप्सीपूर्वी तो पुन्हा तपासणे योग्य आहे. EAU मार्गदर्शक तत्त्वेही कोणतीही लक्षणे नसलेल्या आणि PSA 3 ते 10 ng/mL दरम्यान असलेल्या पुरुषांत पुढील तपासण्यांपूर्वी PSA पुन्हा तपासण्याचा सल्ला देतात.

बायोप्सीपूर्वी एमआरआय का केली जाऊ शकते?

अवयवापुरता मर्यादित प्रोस्टेट कॅन्सरची शंका असलेल्या बहुतांश पुरुषांत—एमआरआय उपलब्ध आणि योग्य असेल तर—बायोप्सीपूर्वी प्रोस्टेट एमआरआय करण्याची सध्याची शिफारस आहे. एमआरआय संशयास्पद भाग ओळखण्यास, टार्गेटेड बायोप्सीला मार्गदर्शन करण्यास आणि काही कमी-धोका असलेल्या पुरुषांत तातडीची बायोप्सी टाळण्यास मदत करू शकते.

एमआरआयमुळे:

• प्रोस्टेटमधील संशयास्पद भाग ओळखता येतात.
• काही पुरुषांत अनावश्यक बायोप्सी टाळता येते.
• गरज असल्यास संशयास्पद भागाची टार्गेटेड बायोप्सी करता येते.
• अतिशय लहान, कमी-धोका कॅन्सर अनावश्यकपणे शोधले जाण्याचे प्रमाण कमी होऊ शकते.

EAUनुसार एमआरआय-आधारित मार्गामुळे क्लिनिकली सिग्निफिकंट प्रोस्टेट कॅन्सर शोधण्याची क्षमता राखून अनावश्यक बायोप्सी आणि ओव्हरडायग्नोसिस कमी करता येऊ शकते.

PSA टेस्टचा फायदा कधी कमी असू शकतो?

एखाद्या पुरुषाचे अपेक्षित आयुर्मान मर्यादित असेल किंवा कॅन्सर सापडल्यास तो क्युरेटिव्ह उपचार घेणारच नसेल तर PSA स्क्रीनिंगचा संभाव्य फायदा कमी होतो. सध्याच्या EAU मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार साधारण 15 वर्षांपेक्षा कमी अपेक्षित आयुर्मान असलेल्या पुरुषांना लवकर निदानासाठी PSA टेस्टचा फायदा होण्याची शक्यता कमी असते. एकच वयाचा आकडा ठरवण्यापेक्षा शारीरिक क्षमता, इतर गंभीर आजार आणि रुग्णाची प्राधान्ये महत्त्वाची असतात.

खालील परिस्थितीत PSA स्क्रीनिंगचा फायदा कमी असू शकतो:

• गंभीर इतर आजार किंवा फ्रेल्टीमुळे आयुर्मान लक्षणीयरीत्या कमी असेल.
• आयुर्मान इतके मर्यादित असेल की कॅन्सर लवकर शोधल्याने अर्थपूर्ण फायदा होण्याची शक्यता कमी असेल.
• कॅन्सर सापडला तरी रुग्ण उपचारासाठी वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य नसेल.
• कोणतीही समुपदेशन चर्चा न करता केवळ हेल्थ पॅकेजचा भाग म्हणून टेस्ट केली जात असेल.

विविध आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांतील नेमक्या वयोमर्यादा थोड्या वेगळ्या असू शकतात. भारतीय व्यवहारात अधिक उपयुक्त तत्त्व म्हणजे फक्त वयावर आधारित दरवर्षी PSA करण्याऐवजी माहितीपूर्ण, वैयक्तिक धोका पाहून टेस्ट करणे—हे लोकसंख्येतील सर्व पुरुषांसाठी स्क्रीनिंग न करण्याच्या ICMR भूमिकेशी सुसंगत आहे.

भारतीय पुरुषांसाठी व्यवहार्य PSA निर्णय मार्गदर्शक

सल्लामसलतीसाठी काय घेऊन यावे?

युरोलॉजी भेटीला शक्य असल्यास खालील रिपोर्ट आणा:

• तारखांसह सर्व PSA रिपोर्ट.
• केले असल्यास फ्री PSA रिपोर्ट.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.
• पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअलसह अल्ट्रासाऊंड KUB/प्रोस्टेट रिपोर्ट.
• केले असल्यास युरोफ्लोमेट्री रिपोर्ट.
• केले असल्यास प्रोस्टेट एमआरआय रिपोर्ट आणि फिल्म्स.
• सध्या सुरू असलेली औषधे, विशेषतः फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइड.
• कॅथेटर लावल्याची कागदपत्रे असल्यास.
• पूर्वीच्या प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेचे रिपोर्ट.
• कुटुंबात प्रोस्टेट, ब्रेस्ट, ओव्हेरियन किंवा पॅन्क्रियाटिक कॅन्सरचा इतिहास असल्यास त्याची माहिती.
• आधी बायोप्सी केली असल्यास बायोप्सी/HPE रिपोर्ट.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• PSA टेस्ट समजून घ्या
• PSA वाढला म्हणजे नेहमी कॅन्सर असतो का?
• फ्री PSA विरुद्ध टोटल PSA
• युरिन इन्फेक्शननंतर PSA टेस्ट
• कॅथेटरनंतर PSA टेस्ट
• प्रोस्टेट एमआरआय समजून घ्या
• PI-RADS स्कोअर समजून घ्या
• प्रोस्टेट बायोप्सी समजून घ्या
• प्रोस्टेट कॅन्सर: निदान आणि उपचार
• वाढलेला प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• American Urological Association/Society of Urologic Oncology. Early Detection of Prostate Cancer Guideline, amended 2026 https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/early-detection-of-prostate-cancer
• Wei JT, Barocas D, Carlsson S, et al. Early Detection of Prostate Cancer: AUA/SUO Guideline Part I. Journal of Urology. 2023 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37096582/
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Prostate Cancer: Diagnostic Evaluation and Individual Early Detection, 2026 https://uroweb.org/guidelines/prostate-cancer/chapter/diagnostic-evaluation
• National Cancer Institute. Prostate-Specific Antigen (PSA) Test Fact Sheet https://www.cancer.gov/types/prostate/psa-fact-sheet
• U.S. Preventive Services Task Force. Prostate Cancer: Screening https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/prostate-cancer-screening
• ICMR/NICPR Cancer India. Prostate Cancer https://cancerindia.org.in/prostate-cancer/
• Mittal RD. Reference range of serum prostate-specific antigen levels in Indian men. Indian Journal of Medical Research https://ijmr.org.in/reference-range-of-serum-prostate-specific-antigen-levels-in-indian-men/