लघवी करताना जळजळ म्हणजे लघवीच्या वेळी वेदना, टोचल्यासारखे वाटणे, उष्णता किंवा अस्वस्थता. युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन हे सामान्य कारण आहे; पण स्टोन, युरेथ्रायटिस, प्रोस्टेटायटिस, STI, योनीशी संबंधित कारणे आणि रासायनिक जळजळ यामुळेही अशीच लक्षणे होऊ शकतात. दाट लघवीमुळे जळजळ वाढू शकते; पण सततची लक्षणे फक्त त्यावर ढकलू नयेत. जळजळ तीव्र असेल, टिकत असेल, पुन्हा-पुन्हा होत असेल किंवा ताप, लघवीत रक्त, कंबरेच्या बाजूला वेदना, उलट्या, गर्भधारणा, स्राव, लघवीची कमी धार किंवा लघवी अजिबात न होणे यांसोबत असेल तर तपासणी आवश्यक आहे. योग्य तपासणी न करता वारंवार अँटिबायोटिक घेणे निदान उशिरा होण्यास कारणीभूत ठरू शकते.

थोडक्यात: काळजी कधी करावी?

सौम्य जळजळ थोड्या वेळासाठी असेल आणि योग्य द्रवपदार्थ घेतल्यावर पटकन कमी झाली तर ती सहसा धोकादायक नसते. पण जळजळ पुन्हा-पुन्हा होते, तीव्र आहे किंवा चेतावणीच्या लक्षणांसोबत आहे तर तपासणी आवश्यक आहे. लक्षणांचा नमुना कारणाचा पहिला संकेत देतो.

लघवी करताना जळजळ म्हणजे काय?

लघवी करताना जळजळ याला वैद्यकीय भाषेत डिस्युरिया म्हणतात. हे एक लक्षण आहे, अंतिम निदान नाही. रुग्ण “जळजळ”, “टोचणे”, “कापल्यासारखी वेदना”, “गरम लघवी” किंवा लघवीच्या सुरुवातीला/शेवटी वेदना अशा वेगवेगळ्या शब्दांत सांगू शकतात.

जळजळसोबत वारंवार आणि अचानक लघवी लागणे ब्लॅडर इन्फेक्शन किंवा जळजळ दर्शवू शकते. कंबरेच्या बाजूला वेदना असल्यास स्टोनची शक्यता असते. ताप, कापरे, पाठदुखी, मळमळ किंवा उलट्यांसोबत जळजळ असल्यास इन्फेक्शन किडनीपर्यंत गेले असण्याची शक्यता असते. पेनिस किंवा योनीतून स्राव असल्यास युरेथ्रायटिस किंवा STIचा विचार करावा.

लघवी करताना जळजळ: सामान्य कारणे

1. युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन

यूटीआय युरेथ्रा, ब्लॅडर किंवा किडनीवर परिणाम करू शकतो. सामान्य लक्षणे म्हणजे जळजळ, वारंवार लघवी, अचानक तीव्र लघवी लागणे, खालच्या पोटात अस्वस्थता, ढगाळ किंवा तीव्र वासाची लघवी आणि कधी लघवीत रक्त.

महिलांमध्ये साधा ब्लॅडर इन्फेक्शन सामान्य आहे. पुरुषांमध्ये जळजळ अधिक काळजीपूर्वक तपासावी लागते, कारण वाढलेला प्रोस्टेट, प्रोस्टेट इन्फेक्शन, स्टोन, लघवीचा अडथळा किंवा STI यांचा संबंध असू शकतो.

2. किडनी स्टोन किंवा युरेटर स्टोन

किडनी स्टोन युरिनरी ट्रॅक्टला जळजळ करू शकतो किंवा लघवीचा प्रवाह अडवू शकतो. तीव्र कंबरेच्या बाजूला वेदना, पाठीकडून जांघेकडे जाणारी वेदना, लघवीत रक्त, मळमळ, उलट्या किंवा वारंवार लघवी लागणे यांसोबत जळजळ होऊ शकते.

स्टोनसोबत ताप ही तातडीची स्थिती आहे. ब्लॉक झालेल्या किडनीमागे इन्फेक्शन साचले असण्याची शक्यता असते आणि तातडीचे उपचार आवश्यक असतात.

3. पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट इन्फेक्शन किंवा वाढलेला प्रोस्टेट

पुरुषांमध्ये प्रोस्टेटायटिस, वाढलेला प्रोस्टेट किंवा ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होणे यामुळे जळजळ होऊ शकते. प्रोस्टेटायटिसमध्ये वेदनादायक व वारंवार लघवी, पेल्विक वेदना, ताप, कापरे, लघवीत रक्त किंवा लघवी करण्यात अडचण होऊ शकते.

वयस्क पुरुषांमध्ये वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळे ब्लॅडर आउटलेट अडथळा असल्यास कमी धार, जोर लावावा लागणे, ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे आणि रात्री लघवी यांसोबत वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन होऊ शकते.

4. सेक्सुअली ट्रान्समिटेड इन्फेक्शन

लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय व्यक्तींमध्ये युरेथ्रायटिसमुळे जळजळ होऊ शकते. पेनाइल किंवा योनीतील स्राव, जननेंद्रियावर जखम/फोड, लघवीच्या नळीमध्ये खाज, असुरक्षित सेक्सनंतर वेदना किंवा जोडीदाराला लक्षणे असणे हे संकेत आहेत.

यासाठी योग्य तपासणी आणि विशिष्ट उपचार आवश्यक आहेत. तपासणी आणि उपचाराविषयीचा सल्ला पूर्ण होईपर्यंत लैंगिक संपर्क टाळणे महत्त्वाचे असते.

5. योनीतील इन्फेक्शन, कोरडेपणा किंवा स्थानिक जळजळ

महिलांमध्ये जळजळ नेहमी युरिन इन्फेक्शनमुळेच नसते. योनीतील इन्फेक्शन, मेनोपॉजनंतरचा कोरडेपणा, स्थानिक दाह, सेक्समुळे घर्षण, घट्ट सिंथेटिक कपडे, परफ्यूमयुक्त साबण, व्हॅजायनल वॉश, स्पर्मिसाइड किंवा डिओडरंट स्प्रे यामुळे युरिनरी ओपनिंगभोवती जळजळ होऊ शकते.

युरिन रुटीन सामान्य असूनही लक्षणे सुरू राहिल्यास लक्षणांनुसार गायनॅकॉलॉजी किंवा युरोलॉजी तपासणी आवश्यक असू शकते.

6. दाट लघवी आणि तात्पुरती जळजळ

कमी द्रवपदार्थ, उष्ण हवामान, लांब प्रवास, घाम किंवा उपवासामुळे लघवी दाट होते. त्यामुळे आधीपासून असलेली युरेथ्रल किंवा व्हल्व्हल जळजळ अधिक जाणवू शकते; पण सतत डिस्युरियाचे कारण फक्त हेच आहे असे गृहीत धरू नये. जळजळ पुन्हा होते किंवा तीव्र आहे, किंवा ताप, लघवीत रक्त, स्राव किंवा वेदना आहेत तर दुसरे कारण शोधणे आवश्यक आहे.

पुरुषांमध्ये लघवीची जळजळ

पुरुषांनी विशेषतः वारंवार होणारी जळजळ दुर्लक्षित करू नये. महत्त्वाची कारणे:

• वाढलेल्या प्रोस्टेटशी संबंधित यूटीआय.
• प्रोस्टेटायटिस.
• युरेथ्रायटिस किंवा STI.
• किडनी किंवा युरेटर स्टोन.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर — लघवीची नळी अरुंद होणे.
• कॅथेटर, डीजे स्टेंट किंवा अलीकडील युरोलॉजी प्रक्रिया.

जळजळसोबत कमी धार, जोर लावावा लागणे, ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे, ताप, पेल्विक वेदना, स्राव, लघवीत रक्त किंवा वारंवार एपिसोड असतील तर युरोलॉजिस्टला भेटा.

महिलांमध्ये लघवीची जळजळ

महिलांमध्ये ब्लॅडर इन्फेक्शन हे सामान्य कारण आहे; पण योनीतील इन्फेक्शन, लैंगिक घर्षण, गर्भधारणेशी संबंधित यूटीआय, मेनोपॉजनंतरचा कोरडेपणा, रासायनिक जळजळ आणि वारंवार सिस्टायटिस ही इतर कारणे आहेत.

रिकरंट सिस्टायटिस म्हणजे ब्लॅडर इन्फेक्शनसारखी लक्षणे पुन्हा-पुन्हा होणे. काही महिलांमध्ये इन्फेक्शन नसतानाही सिस्टायटिससारखी लक्षणे असू शकतात, त्यामुळे लक्षणे वारंवार होत असल्यास युरिन कल्चर आणि वैद्यकीय तपासणी महत्त्वाची ठरते.

डॉक्टरांना कधी भेटावे?

जळजळ खालीलप्रमाणे असेल तर डॉक्टरांना भेटा:

• 24-48 तासांपेक्षा जास्त टिकते.
• पुन्हा-पुन्हा होते.
• ताप, कापरे, मळमळ किंवा उलट्यांसोबत आहे.
• पाठ, कंबरेच्या बाजूला किंवा जांघेत वेदना आहेत.
• लघवीत रक्त आहे.
• गर्भधारणेत होते.
• पुरुषांमध्ये होते — विशेषतः वारंवार.
• डायबेटीस, किडनीचा आजार किंवा रोगप्रतिकारशक्ती कमी असताना होते.
• कॅथेटर, डीजे स्टेंट किंवा सर्जरीनंतर होते.
• पेनाइल किंवा योनीतील स्रावासोबत आहे.
• कमी धार किंवा लघवी करण्यात अडचणीसोबत आहे.

ब्लॅडर इन्फेक्शनमध्ये जळजळ, वारंवार लघवीची तीव्र इच्छा, खालच्या पोटात अस्वस्थता, ढगाळ किंवा रक्ताळलेली लघवी आणि तीव्र वास दिसू शकतो. इन्फेक्शन किडनीपर्यंत गेल्यास ताप, कापरे, पाठ/कंबरदुखी, मळमळ आणि उलट्या होऊ शकतात.

अँटिबायोटिक्स स्वतःहून घेऊ नका

अनेक रुग्ण योग्य तपासणी किंवा तपासणी न करता अँटिबायोटिक्स सुरू करतात किंवा उरलेल्या गोळ्या घेतात. यामुळे धोका वाढू शकतो आणि अँटिबायोटिक रेझिस्टन्स निर्माण होऊ शकतो.

लघवीची जळजळ नेहमी बॅक्टेरियल यूटीआय नसते. स्टोन, STI, प्रोस्टेटायटिस, योनीतील इन्फेक्शन, रासायनिक जळजळ किंवा ब्लॅडर पेन सिंड्रोम कारणीभूत असू शकतात. चुकीच्या अँटिबायोटिकमुळे लक्षणे तात्पुरती कमी होऊ शकतात, युरिन कल्चरचा निकाल बिघडू शकतो आणि अँटिबायोटिक रेझिस्टन्स वाढते.

विशेषतः लक्षणे वारंवार असतील, पुरुष, गर्भधारणा, ताप, डायबेटीस, किडनीचा आजार, कॅथेटर/स्टेंट किंवा पूर्वीचे उपचार अपयशी ठरले असतील तर अँटिबायोटिक सुरू करण्यापूर्वी युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर अधिक उपयोगी असतात.

जळजळीचे निदान कसे केले जाते?

डॉक्टर ताप, वेदनेचे ठिकाण, वारंवार लघवी, लैंगिक संपर्काचा इतिहास, गर्भधारणा, डायबेटीस, पूर्वीचे स्टोन, प्रोस्टेटची लक्षणे, अलीकडील कॅथेटर/स्टेंट, चालू औषधे आणि आधी घेतलेल्या अँटिबायोटिक्सबद्दल विचारू शकतात.

सामान्य तपासण्या:

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

पस सेल्स, लाल रक्तपेशी, क्रिस्टल्स, साखर आणि इन्फेक्शनची चिन्हे पाहते.

युरिन कल्चर

बॅक्टेरिया ओळखते आणि योग्य अँटिबायोटिक निवडण्यास मदत करते. वारंवार इन्फेक्शन, पुरुष, गर्भधारणा, डायबेटीस, ताप, किडनी इन्फेक्शन, कॅथेटर-संबंधित इन्फेक्शन किंवा आधीचे उपचार अपयशी ठरले असल्यास विशेष उपयोगी.

रक्त तपासण्या

ताप, किडनीचा सहभाग किंवा कॉम्प्लिकेटेड इन्फेक्शनची शंका असल्यास CBC, क्रिएटिनिन, रक्तातील साखर किंवा इन्फेक्शन मार्कर्स.

अल्ट्रासाऊंड KUB

किडनी, ब्लॅडर, प्रोस्टेटचा आकार, लघवी केल्यानंतर उरलेली लघवी, किडनीची सूज आणि काही स्टोन पाहता येतात.

सीटी KUB

स्टोनची शंका असल्यास — विशेषतः तीव्र कोलिकी वेदना किंवा अल्ट्रासाऊंड अस्पष्ट असल्यास — सुचवला जाऊ शकतो.

STI तपासणी

स्राव, जननेंद्रियांची लक्षणे किंवा लैंगिक संपर्काचा धोका असल्यास युरिन NAAT किंवा स्वॅब तपासणी केली जाऊ शकते.

उपचार कारणावर अवलंबून असतात

खात्री झालेला किंवा जोरदार संशय असलेला यूटीआय असल्यास अँटिबायोटिक्स, युरेटर स्टोनसाठी वेदना नियंत्रण आणि स्टोन उपचार, प्रोस्टेट अडथळ्यासाठी प्रोस्टेटची औषधे, STIसाठी विशिष्ट उपचार किंवा स्थानिक/योनीतील कारण असल्यास त्या कारणाचे उपचार केले जातात.

वारंवार जळजळ होत असल्यास फक्त तात्पुरता आराम मिळवणे हा उद्देश नसतो; ती पुन्हा का होते आहे हे शोधणे महत्त्वाचे आहे.

डॉक्टरांच्या भेटीसाठी काय घेऊन यावे?

• युरिन रुटीन अहवाल.
• युरिन कल्चर अहवाल.
• अल्ट्रासाऊंड KUB किंवा सीटी KUB.
• डायबेटीस असल्यास रक्तातील साखर/HbA1c.
• क्रिएटिनिन अहवाल.
• पूर्वीची औषधाची जुनी चिठ्ठी आणि घेतलेल्या अँटिबायोटिक्सची नावे.
• किडनी स्टोन, प्रोस्टेट उपचार, कॅथेटर, डीजे स्टेंट किंवा सर्जरीचा इतिहास.
• महिलांसाठी: लागू असल्यास गर्भधारणा, योनीची लक्षणे आणि मासिक पाळीचा इतिहास.
• पुरुषांसाठी: लघवीच्या धारेची लक्षणे, प्रोस्टेट अहवाल आणि केले असल्यास PSA.
• STIची शक्यता असल्यास: स्राव, संभाव्य संपर्क आणि जोडीदाराची लक्षणे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन: लक्षणे, तपासण्या आणि उपचार
• लघवीत रक्त: कारणे आणि काळजी कधी करावी?
• किडनी स्टोन: लक्षणे आणि उपचार
• वाढलेला प्रोस्टेट: लक्षणे आणि उपचार
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर: लक्षणे आणि उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• 1. Urology Care Foundation. Urinary Tract Infections in Adults https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/u/urinary-tract-infections-in-adults
• 2. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Bladder Infection in Adults: Symptoms & Causes https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/bladder-infection-uti-in-adults/symptoms-causes
• 3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Kidney Stones: Symptoms & Causes https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/symptoms-causes
• 4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Prostatitis / Inflammation of the Prostate https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/prostate-problems/prostatitis-inflammation-prostate
• 5. Centers for Disease Control and Prevention. Urethritis and Cervicitis: STI Treatment Guidelines https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/urethritis-and-cervicitis.htm
• 6. NICE Guideline NG109. Urinary tract infection (lower): antimicrobial prescribing https://www.nice.org.uk/guidance/ng109
• 7. BAUS. Urinary Infection in Adults https://www.baus.org.uk/patients/conditions/14/urinary_infection_a/
• 8. EAU Guidelines on Urological Infections https://uroweb.org/guidelines/urological-infections