पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी असणे म्हणजे धार मंद, बारीक किंवा तुटक असणे, किंवा लघवीसाठी जोर लावावा लागणे. वयानुसार प्रोस्टेट वाढणे हे एक सामान्य कारण आहे; पण प्रत्येक कमकुवत धार ही प्रोस्टेटमुळेच असते असे नाही. युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, इन्फेक्शन, प्रोस्टेटायटिस, ब्लॅडर स्टोन, काही औषधे किंवा ब्लॅडरच्या स्नायूंची आकुंचनशक्ती कमी असणे यामुळेही धार कमी होऊ शकते. उपचार कारणावर ठरतात. त्यामुळे औषध किंवा सर्जरी ठरवण्यापूर्वी निवडक रुग्णांमध्ये युरोफ्लोमेट्री, पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल, इमेजिंग किंवा सिस्टोस्कोपी केली जाऊ शकते.

पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी असणे: थोडक्यात उत्तर

कमकुवत लघवीची धार हे एक लक्षण आहे, निदान नाही. वयस्क पुरुषांमध्ये ती बिनाइन प्रोस्टेट वाढणे—BPH—याच्याशी संबंधित असते. तर तरुण किंवा मध्यमवयीन पुरुषांमध्ये युरेथ्रल स्ट्रिक्चर हे महत्त्वाचे कारण असू शकते. यात चट्ट्यामुळे लघवीची नळी अरुंद होते.

धार सतत कमी असेल, हळूहळू अधिक बिघडत असेल, जोर लावावा लागत असेल, ब्लॅडर पूर्ण रिकामा होत नसेल, वारंवार इन्फेक्शन होत असेल, लघवीत रक्त असेल किंवा पूर्वी कॅथेटर घातला असेल तर युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या.

कारण निश्चित न करता पुन्हा-पुन्हा प्रोस्टेटची औषधे किंवा अँटिबायोटिक घेत राहिल्यास युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, ब्लॅडर स्टोन, जास्त रेसिड्युअल युरिन किंवा ब्लॅडरची कमजोरी यांचे निदान उशिरा होऊ शकते.

लघवीची धार कमी असल्यास काय जाणवते?

पुरुष पुढील प्रकारे वर्णन करू शकतात:

• लघवीची धार मंद असणे.
• धार खूप बारीक असणे.
• लघवी करण्यास जास्त वेळ लागणे.
• लघवी सुरू करण्यासाठी जोर लावावा लागणे.
• धार थांबणे आणि पुन्हा सुरू होणे.
• लघवीची धार फवारल्यासारखी होणे.
• शेवटी थेंब-थेंब लघवी होणे.
• लघवी केल्यानंतरही आत लघवी उरल्यासारखे वाटणे.
• लघवी करून झाल्यानंतर थोड्याच वेळात पुन्हा लघवी लागणे.

डॉक्टर या लक्षणांना वॉइडिंग सिम्प्टम्स म्हणतात. ती लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट सिम्प्टम्स—LUTS—चा भाग आहेत. LUTS प्रोस्टेट, ब्लॅडर, युरेथ्रा, नसा किंवा औषधांमुळे होऊ शकतात; त्यामुळे तपासणी फक्त प्रोस्टेटच्या आकाराभोवती मर्यादित नसावी.

लघवीची धार कमी म्हणजे नेहमीच प्रोस्टेट वाढलेले असते का?

नाही.

50 वर्षांनंतर अनेक पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट वाढल्यामुळे धार कमी होते. मात्र प्रत्येक कमकुवत धार BPH मुळेच नसते. तरुण पुरुषात खूप बारीक किंवा फवारल्यासारखी धार युरेथ्रल स्ट्रिक्चरमुळे असू शकते. ताप आणि जळजळ असल्यास इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टेटायटिस असू शकतो. दीर्घकाळ डायबेटीस असलेल्या पुरुषांमध्ये ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर असू शकतो.

म्हणून लक्षणावरच उपचार करण्याऐवजी कारण शोधणे महत्त्वाचे आहे.

सामान्य लघवीचा प्रवाह कसा असतो?

सामान्यतः लघवी सहज सुरू होते, धार पुरेशी जोरदार असते आणि मध्ये न थांबता चालू राहते.

क्लिनिकमध्ये युरोफ्लोमेट्रीने लघवीचा प्रवाह मोजता येतो. विशेष उपकरणात लघवी केल्यावर ते धारेचा वेग आणि तिचे स्वरूप नोंदवते. कमी फ्लो रेट अडथळ्याचा संकेत देऊ शकतो, पण तो एकट्याने कारण निश्चित करत नाही.

फ्लो कमी असण्याची कारणे:

• प्रोस्टेट वाढणे.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर.
• ब्लॅडरचे आकुंचन कमजोर असणे.
• तपासणीच्या वेळी लघवीचे प्रमाण कमी असणे.
• तपासणी करताना वेदना, ताण किंवा नेहमीसारखी लघवी न होणे.

म्हणून युरोफ्लोमेट्रीचा अर्थ लक्षणे, अल्ट्रासाऊंड, पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल आणि युरिन तपासणीसोबत लावला जातो.

पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होण्याची सामान्य कारणे

प्रोस्टेट वाढणे/BPH

प्रोस्टेट ब्लॅडरच्या खाली असते आणि लघवीच्या मार्गाच्या सुरुवातीच्या भागाभोवती असते. वयानुसार प्रोस्टेट वाढल्यास ब्लॅडरचा आउटलेट अरुंद होऊ शकतो.

लक्षणांमध्ये पुढील गोष्टी असू शकतात:

• धार कमी.
• वारंवार लघवी.
• रात्री लघवी.
• अचानक तीव्र लघवीची भावना.
• जोर लावावा लागणे.
• ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होणे.
• थेंब-थेंब लघवी.
• युरिनरी रिटेन्शन.

BPH शी संबंधित LUTS बाबत AUA मार्गदर्शक तत्त्वे योग्य तपासणी आणि पुराव्यावर आधारित उपचार सुचवतात. निवडक रुग्णांमध्ये औषधे, मिनिमली इन्व्हेसिव्ह प्रक्रिया तसेच TURP, HoLEP आणि इतर लेझर प्रक्रियाचा विचार केला जाऊ शकतो.

युरेथ्रल स्ट्रिक्चर

युरेथ्रल स्ट्रिक्चर म्हणजे चट्ट्यामुळे लघवीची नळी अरुंद होणे. ते पुढील कारणांनंतर होऊ शकते:

• पूर्वी कॅथेटर घातलेला असणे.
• युरेथ्रल इन्स्ट्रुमेंटेशन.
• पेल्विक इजा किंवा रस्ता अपघात.
• इन्फेक्शन.
• पूर्वीची एंडोस्कोपिक सर्जरी.
• वारंवार डायलेशन.
• निवडक रुग्णांमध्ये लाइकेन स्क्लेरोसस.

खूप बारीक धार, लघवी फवारणे, जोर लावावा लागणे, वारंवार इन्फेक्शन आणि ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होणे ही सामान्य लक्षणे आहेत. EAU युरेथ्रल स्ट्रिक्चर मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार तपासणीत वैद्यकीय इतिहास, शारीरिक तपासणी, युरिन तपासणी, PVR सह युरोफ्लोमेट्री, इमेजिंग आणि एंडोस्कोपीचा समावेश लागू शकतो.

इन्फेक्शन, प्रोस्टेटायटिस किंवा ब्लॅडर स्टोन

युरिनरी इन्फेक्शन आणि प्रोस्टेटायटिसमध्ये वेदना, सूज आणि जळजळीमुळे लघवीचा प्रवाह कमी होऊ शकतो.

लक्षणांमध्ये:

• लघवी करताना जळजळ.
• ताप किंवा थंडी वाजणे.
• पोटाच्या खालच्या भागात दुखणे.
• पेल्विक किंवा पेरिनियल वेदना.
• ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त लघवी.
• इजॅक्युलेशनच्या वेळी वेदना.
• वारंवार लघवी.

ब्लॅडर स्टोनमुळे धार मध्येच थांबणे, जळजळ, वेदना, लघवीत रक्त किंवा अचानक प्रवाह थांबणे होऊ शकते. पुरुषांमध्ये ब्लॅडर स्टोन अनेकदा दीर्घकाळचा अडथळा किंवा ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होण्याशी संबंधित असतो.

ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर असणे

कधी लघवीच्या मार्गात अडथळा नसतो, पण ब्लॅडरच्या स्नायूची ताकद कमी असते. हे पुढील कारणांमुळे होऊ शकते:

• दीर्घकाळचा डायबेटीस.
• न्यूरोलॉजिकल आजार.
• स्पाइनची समस्या.
• वयानुसार ब्लॅडरची कमजोरी.
• दीर्घकाळ ब्लॅडर अतिशय ताणला जाणे.
• दीर्घकाळचा लघवीचा अडथळा.

अशा रुग्णांमध्ये कमकुवत धारसोबत रेसिड्युअल युरिन जास्त असू शकते. याचे उपचार साध्या प्रोस्टेट अडथळ्यापेक्षा वेगळे आहेत, म्हणून योग्य निदान महत्त्वाचे आहे.

लघवीची धार बिघडवू शकणारी औषधे

आधीच ब्लॅडर आउटलेट अरुंद असलेल्या पुरुषांमध्ये काही औषधांमुळे लघवी करणे अधिक कठीण होऊ शकते.

यामध्ये काही पुढील औषधे येतात:

• सर्दी आणि अ‍ॅलर्जीची औषधे.
• डिकॉन्जेस्टंट्स.
• अँटिडिप्रेसंट्स.
• अँटिकोलिनर्जिक औषधे.
• ओपिऑइड वेदनाशामक औषधे.
• सेडेटिव्ह्ज.

डॉक्टरांनी दिलेली औषधे स्वतःहून बंद करू नका. नवीन औषध सुरू केल्यानंतर धार कमी झाल्याचे लक्षात आले तर डॉक्टरांना सांगा.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

लघवीची धार सतत कमी असेल, बिघडत असेल, ब्लॅडर पूर्ण रिकामा होत नसेल, वारंवार इन्फेक्शन किंवा लघवीत रक्त असेल किंवा पूर्वी कॅथेटर घातला असेल तर युरोलॉजी तपासणी करा.

खालील त्रास असल्यासही सल्ला घ्या:

• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे.
• रात्री वारंवार लघवी.
• पुन्हा-पुन्हा लघवीची गरज.
• थेंब-थेंब लघवी.
• जळजळ किंवा ताप.
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन.
• दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम होणे.
• योग्य तपासणीशिवाय वारंवार प्रोस्टेटची औषधे घ्यावी लागत असणे.

पुरुषांमध्ये कमी धारसाठी कोणत्या तपासण्या होतात?

प्रत्येक रुग्णाला प्रत्येक तपासणी आवश्यक नसते. वय, लक्षणे, शारीरिक तपासणी आणि संशयित कारणानुसार युरोलॉजिस्ट तपासणी निवडतात.

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

यातून पू पेशी, रक्त, बॅक्टेरिया, साखर, प्रोटीन आणि इन्फेक्शनची चिन्हे तपासता येतात. जळजळ, ताप किंवा वारंवार इन्फेक्शन असल्यास युरिन कल्चर विशेष उपयोगी आहे.

युरोफ्लोमेट्री तपासणी

युरोफ्लोमेट्रीमध्ये मॅक्सिमम फ्लो रेट, अ‍ॅव्हरेज फ्लो रेट, वॉइडेड व्हॉल्यूम आणि प्रवाहाचे स्वरूप मोजले जातात. ही वेदनारहित आणि नॉन-इन्व्हेसिव्ह तपासणी आहे.

सपाट किंवा लांबट फ्लो कर्व अडथळा किंवा ब्लॅडरची कमजोरी सूचित करू शकतो; पण निकालाचा अर्थ इतर तपासण्यांसोबत लावावा लागतो.

PVR सह USG KUB

अल्ट्रासाऊंडमध्ये पुढील गोष्टी पाहता येतात:

• किडनीला सूज आहे का.
• ब्लॅडरची भिंत जाड झाली आहे का.
• ब्लॅडर स्टोन.
• प्रोस्टेटचा आकार.
• पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन.
• अडथळ्यामुळे झालेले बदल.

पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल म्हणजे लघवी केल्यानंतर ब्लॅडरमध्ये किती लघवी उरते ते.

सीरम क्रिएटिनिन

ही रक्त तपासणी किडनीचे कार्य पाहते. लक्षणे जुनी असतील, रेसिड्युअल युरिन जास्त असेल, किडनीला सूज असेल किंवा युरिनरी रिटेन्शन झाले असेल तर ती विशेष महत्त्वाची असते.

PSA रक्त तपासणी

निवडक पुरुषांमध्ये—विशेषतः वाढते वय, प्रोस्टेटची तपासणी असामान्य असणे, प्रोस्टेट कॅन्सरचा कौटुंबिक इतिहास किंवा चिंताजनक लक्षणे—PSA सुचवला जाऊ शकतो. इन्फेक्शन, अलीकडील कॅथेटरायझेशन आणि प्रोस्टेटचा आकार PSA वर परिणाम करू शकतात, त्यामुळे निकाल काळजीपूर्वक समजावून घ्यावा.

सिस्टोस्कोपी किंवा RGU/MCU

सिस्टोस्कोपीमध्ये कॅमेराद्वारे युरेथ्रा, प्रोस्टेटमधील चॅनेल आणि ब्लॅडर आतून पाहता येतो.

RGU आणि MCU या एक्स-रे तपासण्या युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचे ठिकाण आणि लांबी मॅप करण्यासाठी वापरल्या जातात. उपचार नियोजनात याचा उपयोग होतो.

पुरुषांमध्ये कमी धारचे उपचार

उपचार कारणावर अवलंबून असतात. लघवीचा प्रवाह सुधारणे, लक्षणे कमी करणे, रिटेन्शन टाळणे आणि ब्लॅडर-किडनीचे संरक्षण करणे हे उद्दिष्ट असते.

सौम्य लक्षणांसाठी दैनंदिन सवयींमध्ये बदल

लक्षणे सौम्य असतील तर पुढील गोष्टी मदत करू शकतात:

• चहा, कॉफी आणि अल्कोहोलचे अतिप्रमाण कमी करा.
• झोपण्याच्या अगदी आधी खूप पाणी पिणे टाळा.
• बद्धकोष्ठतेवर उपचार करा.
• खूप वेळ लघवी रोखून धरू नका.
• डायबेटीस नियंत्रित ठेवा.
• लघवी बिघडवू शकणाऱ्या औषधांचा डॉक्टरांशी आढावा घ्या.
• सर्दीची औषधे स्वतःहून घेणे टाळा.

दैनंदिन बदलांमुळे लक्षणे कमी होऊ शकतात; पण मोठा अडथळा असल्यास तो याने दूर होत नाही.

प्रोस्टेटमुळे धार कमी असल्यास औषधे

BPH कारण असल्यास औषधांमध्ये पुढील पर्याय असू शकतात:

• अल्फा-ब्लॉकर्स: प्रोस्टेट आणि ब्लॅडर नेकचे स्नायू सैल करून प्रवाह सुधारण्यास मदत करतात.
• 5-अल्फा-रिडक्टेस इनहिबिटर्स: निवडक मोठ्या प्रोस्टेटमध्ये कालांतराने आकार कमी करण्यास मदत करू शकतात.
• कॉम्बिनेशन थेरपी: लक्षणांमध्ये आराम आणि प्रोस्टेटचा आकार कमी करणे दोन्ही आवश्यक असल्यास.
• ब्लॅडरची औषधे: अर्जन्सी/फ्रिक्वेन्सी जास्त असल्यास, सहसा रेसिड्युअल युरिन तपासल्यानंतर काळजीपूर्वक वापरली जातात.

युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचे उपचार

उपचार स्ट्रिक्चरचे ठिकाण, लांबी आणि ते पुन्हा झाले आहे का यावर ठरतात.

पर्याय:

• युरेथ्रल डायलेशन.
• ऑप्टिकल इंटरनल युरेथ्रोटोमी.
• युरेथ्रोप्लास्टी.

निवडक छोट्या स्ट्रिक्चरमध्ये डायलेशन किंवा एंडोस्कोपिक कटिंग उपयोगी ठरू शकते; पण वारंवार केल्यास आराम तात्पुरता राहू शकतो. लांब किंवा पुन्हा-पुन्हा होणाऱ्या स्ट्रिक्चरमध्ये दीर्घकालीन चांगल्या परिणामासाठी युरेथ्रोप्लास्टी लागू शकते.

इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टेटायटिसचे उपचार

युरिन कल्चरनुसार अँटिबायोटिक, वेदनांवर उपचार, योग्य पाणीपान आणि इन्फेक्शन वारंवार होत असल्यास रेसिड्युअल युरिन, स्टोन किंवा अडथळ्याची तपासणी लागू शकते.

शक्य असल्यास युरिन तपासणीशिवाय अनियमित अँटिबायोटिक घेणे टाळावे; यामुळे इन्फेक्शनचे चित्र बदलू शकते आणि अँटिबायोटिक रेजिस्टन्स वाढू शकतो.

ब्लॅडर कमजोर असल्यास उपचार

ब्लॅडरची आकुंचनशक्ती कमी असल्यास डायबेटीस नियंत्रण, ठरावीक वेळेने लघवी, डबल वॉइडिंग, संबंधित अडथळ्याचे उपचार, निवडक रुग्णांमध्ये कॅथेटरद्वारे ब्लॅडर रिकामा करणे किंवा कॉम्प्लेक्स प्रकरणांत युरोडायनॅमिक तपासणी लागू शकते.

मुख्य समस्या ब्लॅडरचे आकुंचन कमजोर असणे असल्यास फक्त प्रोस्टेट सर्जरीनंतर धार पूर्णपणे सुधारेलच असे नाही.

प्रोस्टेटच्या अडथळ्यासाठी सर्जरी

औषधांचा फायदा न झाल्यास किंवा गुंतागुंत झाल्यास सर्जरी सुचवली जाऊ शकते.

सामान्य पर्याय:

• TURP.
• बायपोलर TURP.
• HoLEP किंवा लेझर एन्यूक्लिएशन.
• निवडक रुग्णांमध्ये लेझर व्हेपोरायझेशन.
• अतिशय मोठ्या प्रोस्टेटमध्ये निवडक रुग्णांसाठी ओपन/सिंपल प्रोस्टेटेक्टोमी.

वारंवार युरिनरी रिटेन्शन, पुन्हा-पुन्हा इन्फेक्शन, ब्लॅडर स्टोन, किडनीला सूज, जास्त रेसिड्युअल युरिन, प्रोस्टेटमधून रक्तस्राव किंवा औषधांनंतरही दैनंदिन आयुष्यावर मोठा परिणाम असल्यास सर्जरीचा विचार होऊ शकतो.

कमी लघवीच्या धारेमुळे किडनीचे नुकसान होऊ शकते का?

काही रुग्णांमध्ये होऊ शकते. दीर्घकाळचा अडथळा जास्त रेसिड्युअल युरिन, वारंवार इन्फेक्शन, ब्लॅडर स्टोन, युरिनरी रिटेन्शन, किडनीला सूज आणि किडनीचे कार्य कमी होण्यास कारणीभूत ठरू शकतो.

कमी धार असलेल्या प्रत्येक पुरुषाला असे होईलच असे नाही. पण सतत किंवा वाढती लक्षणे दुर्लक्ष न करता तपासणे योग्य आहे.

सर्जरीशिवाय कमी धारवर उपचार होऊ शकतात का?

अनेकदा हो. औषधे, दैनंदिन सवयींमध्ये बदल किंवा इन्फेक्शनचे उपचार याने अनेक पुरुषांना फायदा होतो.

पण लक्षणीय अडथळा, वारंवार रिटेन्शन, ब्लॅडर स्टोन, किडनीला सूज किंवा युरेथ्रल स्ट्रिक्चर असल्यास प्रक्रिया किंवा सर्जरी लागू शकते. योग्य उपचार कारणावर ठरतात.

तपासणीसाठी येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास पुढील कागदपत्रे आणा:

• USG KUB/प्रोस्टेट/PVR अहवाल.
• युरोफ्लोमेट्री अहवाल.
• युरिन रुटीन अहवाल.
• युरिन कल्चर अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• केले असल्यास PSA अहवाल.
• पूर्वीच्या कॅथेटरायझेशनची माहिती.
• पूर्वीची डिस्चार्ज समरी.
• पूर्वीच्या सिस्टोस्कोपी, TURP, VIU, युरेथ्रोप्लास्टी किंवा स्टोन सर्जरीची कागदपत्रे.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• डायबेटीस आणि BP अहवाल.
• लघवीत रक्त असल्यास शक्य असल्यास लघवीच्या रंगाचा फोटो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• प्रोस्टेट वाढणे/BPH: लक्षणे आणि उपचार
• युरोफ्लोमेट्री तपासणी: अहवालाचा अर्थ
• रात्री वारंवार लघवी: कारणे आणि उपचार
• लघवी करण्यास अडचण: कारणे आणि उपचार
• लघवी करताना जळजळ: कारणे आणि डॉक्टरांना कधी भेटावे?
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर: लक्षणे, तपासण्या आणि उपचार
• फेसाळ लघवी: काळजी कधी करावी?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. Guidelines on Management of Non-neurogenic Male Lower Urinary Tract Symptoms https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/diagnostic-evaluation
• American Urological Association. Benign Prostatic Hyperplasia Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/bph-guideline
• Sandhu JS, et al. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia: AUA Guideline Amendment 2023. Journal of Urology. 2024 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37706750/
• European Association of Urology. Guidelines on Urethral Strictures: Diagnostic Evaluation https://uroweb.org/guidelines/urethral-strictures/chapter/diagnostic-evaluation
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Urinary Retention https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/symptoms-causes