लघवी करण्यास अडचण म्हणजे लघवी सुरू होण्यास वेळ लागणे, धार कमी असणे, जोर लावावा लागणे, धार थांबणे-चालू होणे, शेवटी थेंब येणे किंवा ब्लॅडर पूर्ण रिकामा झाला नाही असे वाटणे. प्रोस्टेट वाढणे, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, युरिनरी इन्फेक्शन, स्टोन, काही औषधे, डायबेटीसमुळे ब्लॅडर कमजोर होणे किंवा नसांशी संबंधित समस्या अशी कारणे असू शकतात. लघवी अजिबात होत नसेल—विशेषतः पोटाच्या खालच्या भागात वेदना किंवा फुगलेपणा असेल—तर ही युरोलॉजीतील तातडीची स्थिती आहे. अ‍ॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शनमध्ये तीव्र वेदना आणि लघवी पूर्ण बंद होऊ शकते.

लघवी करण्यास अडचण म्हणजे नेमके काय?

रुग्ण हीच समस्या वेगवेगळ्या प्रकारे सांगू शकतात:

• लघवी सुरू होण्यास वेळ लागतो.
• धार कमी किंवा बारीक आहे.
• लघवीसाठी जोर लावावा लागतो.
• लघवी थांबते आणि पुन्हा सुरू होते.
• फक्त थेंब-थेंब लघवी होते.
• लघवी आत उरली आहे असे वाटते.
• लघवी करून लगेच पुन्हा जावे लागते.
• दाब असूनही लघवी होत नाही.

डॉक्टर यांना लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट सिम्प्टम्स म्हणतात. लघवीच्या मार्गातील अडथळा, ब्लॅडरचे आकुंचन कमी असणे, इन्फेक्शन, जळजळ, स्टोन किंवा नसांशी संबंधित ब्लॅडरची समस्या यामुळे ही लक्षणे होऊ शकतात.

सामान्य लक्षणांचे स्वरूप आणि त्यामागची शक्य कारणे

हा तक्ता फक्त मार्गदर्शक आहे. एकाच लक्षणामागे वेगवेगळी कारणे असू शकतात, त्यामुळे अनेकदा तपासणी आवश्यक असते.

लघवी करण्यास अडचण होण्याची मुख्य कारणे

1. प्रोस्टेट वाढणे—BPH

पुरुषांमध्ये, विशेषतः वयानुसार, बिनाइन प्रोस्टेटिक हायपरप्लासिया (BPH) हे लघवी करण्यास अडचणीचे सामान्य कारण आहे. प्रोस्टेट ब्लॅडरच्या खाली युरेथ्राभोवती असते. ते वाढल्यास लघवीच्या प्रवाहाला प्रतिकार वाढतो.

BPH मध्ये धार कमी होणे, रात्री लघवी, वारंवार लघवी, अर्जन्सी, जोर लावावा लागणे, शेवटी थेंब येणे किंवा ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे अशी लक्षणे असू शकतात. तपासणी आणि उपचार लक्षणांची तीव्रता, प्रोस्टेटशी संबंधित घटक आणि रुग्णाच्या प्राधान्यांवर ठरतात.

2. युरेथ्रल स्ट्रिक्चर

युरेथ्रल स्ट्रिक्चर म्हणजे चट्ट्यामुळे लघवीची नळी अरुंद होणे. कॅथेटरायझेशन, इजा, इन्फेक्शन, पूर्वीची एंडोस्कोपिक सर्जरी किंवा सूज यानंतर ते होऊ शकते.

यामुळे धार मंद होणे, फवारल्यासारखी लघवी, जोर लावावा लागणे, वारंवार इन्फेक्शन आणि कधी युरिनरी रिटेन्शन होऊ शकते. लक्षणे इतर युरिनरी समस्यांसारखी दिसू शकतात, म्हणून खास तपासणी न केल्यास निदान उशिरा होऊ शकते.

3. युरिनरी इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टेटायटिस

युरिनरी इन्फेक्शनमध्ये जळजळ, अर्जन्सी, वारंवार लघवी, पोटाच्या खालच्या भागात वेदना आणि ताप होऊ शकतो. पुरुषांमध्ये प्रोस्टेटच्या इन्फेक्शन/सूजेमुळे पेल्विक त्रास, लघवी करताना वेदना, इजॅक्युलेशनच्या वेळी वेदना किंवा लघवी करण्यास अडचण होऊ शकते.

लघवीची अडचण आणि ताप एकत्र असल्यास, विशेषतः अडथळ्याची शक्यता असेल तर दुर्लक्ष करू नका.

4. ब्लॅडर स्टोन किंवा युरेथ्रल स्टोन

ब्लॅडर किंवा लघवीच्या नळीतील स्टोन प्रवाह अडवू शकतो. काही रुग्णांमध्ये लघवी सुरू होते, अचानक थांबते आणि शरीराची स्थिती बदलल्यावर पुन्हा सुरू होते. वेदना, जळजळ, लघवीत रक्त किंवा अचानक युरिनरी रिटेन्शन होऊ शकते.

5. ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर असणे

कधी लघवीचा मार्ग खुला असतो, पण ब्लॅडरचा स्नायू पुरेशा ताकदीने लघवी बाहेर ढकलू शकत नाही. दीर्घकाळचा डायबेटीस, वाढते वय, स्पाइनचे आजार, नसांची समस्या, पूर्वीची पेल्विक सर्जरी किंवा दीर्घकाळ उपचार न केलेला अडथळा यामुळे असे होऊ शकते.

अशा रुग्णांमध्ये फक्त प्रोस्टेटची औषधे पुरेशी ठरत नाहीत. ब्लॅडरचे कार्यही तपासावे लागू शकते.

6. औषधे

काही औषधांमुळे युरिनरी रिटेन्शन वाढू शकते—विशेषतः वयस्क पुरुष किंवा आधीच प्रोस्टेट वाढलेले/ब्लॅडर कमजोर असलेले रुग्ण. काही सर्दी-खोकल्याची औषधे, अ‍ॅलर्जीची औषधे, अँटिडिप्रेसंट्स, सेडेटिव्ह्ज, काही वेदनाशामक औषधे आणि अँटिकोलिनर्जिक प्रभाव असलेली औषधे यामध्ये येऊ शकतात.

डॉक्टरांनी दिलेली औषधे अचानक बंद करू नका. तपासणीला जाताना औषधांची यादी सोबत ठेवा.

7. नसा किंवा स्पाइनशी संबंधित समस्या

लघवीच्या अडचणीसोबत तीव्र पाठदुखी, पायांची नवीन कमजोरी, गुप्तांगाभोवती बधिरपणा, शौचावरील ताबा जाणे किंवा अचानक लैंगिक/युरिनरी बदल असतील तर गंभीर नसांशी संबंधित समस्या असू शकते. त्वरित वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.

पुरुष आणि महिलांमध्ये कारणांतील फरक

पुरुषांमधील सामान्य कारणे

• प्रोस्टेट वाढणे.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर.
• प्रोस्टेटायटिस.
• ब्लॅडर नेक ऑब्स्ट्रक्शन.
• स्टोन्स.
• डायबेटीसमुळे ब्लॅडर कमजोर होणे.
• औषधे.
• न्यूरोलॉजिकल आजार.

महिलांमधील सामान्य कारणे

• युरिनरी इन्फेक्शन.
• पेल्विक ऑर्गन प्रोलॅप्स—पेल्विक आधार कमजोर होणे.
• प्रसूतीनंतर पेल्विक फ्लोअर कमजोर होणे.
• पूर्वीची पेल्विक सर्जरी.
• युरेथ्रा अरुंद होणे.
• ब्लॅडर स्टोन.
• औषधे.
• नसांशी संबंधित ब्लॅडरचे कार्य बिघडणे.
• ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर असणे.

महिलांनाही युरिनरी रिटेन्शन किंवा ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होण्याची समस्या होऊ शकते. पुरुष आणि महिलांमध्ये तपासणी वेगळी असते, म्हणून उपचार नेमक्या कारणावर आधारित असावेत.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

पुढील परिस्थितींमध्ये युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या:

• लघवीची अडचण काही दिवसांपेक्षा जास्त टिकत असेल.
• लघवीची धार हळूहळू अधिक कमी होत असेल.
• रात्री अनेकदा लघवीसाठी उठावे लागत असेल.
• लघवी केल्यानंतरही आत लघवी उरल्यासारखे वाटत असेल.
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन होत असेल.
• लघवीत रक्त असेल.
• पूर्वी कॅथेटरायझेशन, युरेथ्रल सर्जरी, प्रोस्टेटचा आजार किंवा स्टोनचा इतिहास असेल.
• वारंवार कॅथेटर घालावा लागला असेल.
• लघवी न होत असल्यामुळे कायम कॅथेटरसह राहावे लागत असेल.
• औषधे घेत असूनही लक्षणे सुधारत नसतील.

दीर्घकाळ ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा राहिल्यास काही रुग्णांमध्ये वारंवार इन्फेक्शन, ब्लॅडर स्टोन, किडनीला सूज किंवा किडनीचे कार्य कमी होऊ शकते. वेळेवर तपासणी केल्याने अचानक रिटेन्शन आणि टाळता येणारे दीर्घकाळचे कॅथेटर अवलंबित्व कमी करता येऊ शकते.

लघवी करण्यास अडचण असल्यास कोणत्या तपासण्या होतात?

वय, लक्षणे, तपासणी आणि जोखीम घटकांनुसार युरोलॉजिस्ट तपासणी सुचवू शकतात.

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

या तपासण्यांतून इन्फेक्शन, पू पेशी, रक्त आणि इतर असामान्यता तपासल्या जातात.

रक्त तपासण्या

क्रिएटिनिन किडनीचे कार्य पाहण्यासाठी उपयोगी आहे. डायबेटीसमुळे ब्लॅडर कमजोर झाल्याची शंका असल्यास रक्तातील साखर तपासली जाऊ शकते. निवडक पुरुषांमध्ये प्रोस्टेटची तपासणी आवश्यक असल्यास PSA सुचवला जाऊ शकतो.

PVR सह USG KUB

अल्ट्रासाऊंडमधून किडनी, ब्लॅडर, प्रोस्टेटचा आकार, स्टोन, किडनीला सूज आणि लघवी केल्यानंतर ब्लॅडरमध्ये उरलेली लघवी पाहता येते.

युरोफ्लोमेट्री

युरोफ्लोमेट्री ही साधी युरिन फ्लो तपासणी आहे. विशेष उपकरणात लघवी केल्यावर ते प्रवाहाचा वेग आणि त्याचे स्वरूप मोजते. यामुळे धार कमी असल्याची वस्तुनिष्ठ नोंद मिळते.

सिस्टोस्कोपी

सिस्टोस्कोपी ही कॅमेरा तपासणी आहे ज्यातून युरेथ्रा, प्रोस्टेटचा भाग आणि ब्लॅडर आतून पाहता येतो. युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, ब्लॅडर स्टोन, रक्तस्राव, ट्यूमर किंवा जटिल अडथळ्याची शंका असल्यास ती लागू शकते.

युरोडायनॅमिक स्टडी

युरोडायनॅमिक स्टडीमध्ये ब्लॅडरचा दाब, लघवी साठवण्याची क्षमता आणि रिकामा होण्याचे कार्य तपासले जाते. ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर किंवा न्यूरोजेनिक ब्लॅडरची शंका असल्यास ती उपयोगी आहे.

लघवी करण्यास अडचणीचे उपचार

उपचार कारणावर ठरतात. एकाच लक्षणामागे वेगवेगळी कारणे असल्यामुळे उपचारही वेगळे असतात.

तातडीचे उपचार

लघवी अजिबात होत नसेल तर पहिली पायरी सहसा कॅथेटरद्वारे ब्लॅडर रिकामा करणे असते. वेदना कमी झाल्यावर डॉक्टर युरिनरी इन्फेक्शन, किडनीचे कार्य आणि अडथळ्याचे कारण तपासू शकतात.

औषधे

प्रोस्टेट वाढणे, इन्फेक्शन, सूज किंवा ब्लॅडर ओव्हरअ‍ॅक्टिव्हिटीमध्ये औषधे मदत करू शकतात. BPH मध्ये प्रोस्टेट/ब्लॅडर नेकचे स्नायू सैल करणारी किंवा निवडक रुग्णांमध्ये प्रोस्टेटचा आकार कमी करणारी औषधे वापरली जाऊ शकतात.

अँटिबायोटिक फक्त इन्फेक्शनची शंका किंवा पुरावा असल्यास वापरावेत. तपासणीशिवाय अँटिबायोटिक, प्रोस्टेटच्या गोळ्या किंवा हर्बल उत्पादने स्वतःहून घेणे टाळा.

युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचे उपचार

डायलेशन, ऑप्टिकल इंटरनल युरेथ्रोटोमी किंवा युरेथ्रोप्लास्टी हे पर्याय असू शकतात. स्ट्रिक्चरची लांबी, ठिकाण आणि तो पुन्हा झाला आहे का यावर सर्वोत्तम पर्याय ठरतो. काही स्ट्रिक्चरमध्ये वारंवार तात्पुरत्या प्रक्रियांपेक्षा निश्चित उपचार अधिक योग्य असू शकतो.

स्टोनचे उपचार

ब्लॅडर किंवा युरेथ्रल स्टोन एंडोस्कोपिक पद्धतीने काढावा लागू शकतो. किडनी/युरेटर स्टोनचे उपचार आकार, ठिकाण, वेदना, इन्फेक्शन, किडनीची सूज आणि किडनीचे कार्य यावर ठरतात.

प्रोस्टेट प्रक्रिया

प्रोस्टेटच्या औषधांचा फायदा नसेल किंवा गुंतागुंत झाली असेल तर TURP, HoLEP किंवा इतर प्रोस्टेट सर्जरीबद्दल चर्चा होऊ शकते. रिटेन्शन, वारंवार इन्फेक्शन, ब्लॅडर स्टोन, किडनीला सूज, तीव्र लक्षणे किंवा औषधांना खराब प्रतिसाद असल्यास सर्जरीचा विचार केला जाऊ शकतो.

ब्लॅडर कमजोर असल्यास उपचार

ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर असल्यास ठरावीक वेळेने लघवी, डबल वॉइडिंग, कॅथेटर-आधारित उपाय, डायबेटीस नियंत्रण, औषधांचा आढावा आणि ब्लॅडरच्या कार्याचे निरीक्षण लागू शकते. काही रुग्णांमध्ये ब्लॅडर फार कमजोर झालेला असेल तर अडथळा दूर केल्यानंतरही त्याची ताकद पूर्ण परत येईलच असे नाही.

घरी काय करता येईल?

तपासणी होईपर्यंत पुढील उपाय काही प्रमाणात मदत करू शकतात:

• खूप वेळ लघवी रोखून धरू नका.
• बद्धकोष्ठतेवर उपचार करा.
• चहा, कॉफी आणि अल्कोहोलमुळे लक्षणे वाढत असतील तर त्यांचे अतिप्रमाण कमी करा.
• आधीच प्रोस्टेटची लक्षणे असतील तर डॉक्टरांना न विचारता सर्दी/खोकल्याची औषधे घेऊ नका.
• बराच वेळ खूप जोर लावून लघवी करण्याचा प्रयत्न करू नका.
• लघवीची वारंवारता, रात्रीची लघवी आणि धारेतील बदल नोंदवा.
• जुने अहवाल आणि औषधांची यादी तयार ठेवा.

लक्षणे तीव्र, वाढती किंवा धोक्याच्या चिन्हांसोबत असतील तर घरगुती उपायांमुळे वैद्यकीय मदतीला उशीर होऊ देऊ नका.

तपासणीसाठी काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास पुढील अहवाल सोबत आणा:

• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.
• USG KUB/प्रोस्टेट/PVR अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• रक्तातील साखर/HbA1c.
• केले असल्यास PSA अहवाल.
• केले असल्यास युरोफ्लोमेट्री अहवाल.
• पूर्वीच्या कॅथेटरायझेशनची माहिती.
• डिस्चार्ज समरी किंवा ऑपरेशन नोट्स.
• पूर्वीच्या सिस्टोस्कोपी, RGU/MCU किंवा स्ट्रिक्चरचे अहवाल.
• सध्या घेत असलेल्या औषधांची यादी.
• स्टोन, प्रोस्टेट किंवा युरेथ्रल सर्जरीची कागदपत्रे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी: कारणे आणि उपचार
• युरिनरी रिटेन्शन: तातडीची लक्षणे आणि उपचार
• युरोफ्लोमेट्री तपासणी समजून घ्या
• लघवी करताना जळजळ: कारणे आणि डॉक्टरांना कधी भेटावे?
• युरिन कल्चर तपासणी समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कोणते आजार पाहतात?
• युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• युरोलॉजिस्ट आणि नेफ्रोलॉजिस्टमध्ये काय फरक आहे?
• किडनी स्टोनची दुर्लक्ष न करावीत अशी लक्षणे
• वारंवार लघवी: कारणे आणि उपचार
• प्रोस्टेट वाढणे: लक्षणे, तपासण्या आणि उपचार
• सिस्टोस्कोपी: काय अपेक्षित असते?
• ब्लॅडर कॅन्सर: लक्षणे, निदान आणि उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• 1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Urinary Retention: Symptoms, Causes and Treatment https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/symptoms-causes
• 2. American Urological Association. Benign Prostatic Hyperplasia (BPH) Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/bph-guideline
• 3. American Urological Association. Urethral Stricture Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/urethral-stricture-guideline
• 4. NICE Guideline CG97. Lower Urinary Tract Symptoms in Men: Management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97
• 5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Definition and Facts of Urinary Retention https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/definition-facts