युरोलॉजिस्ट पुरुष, स्त्रिया आणि मुलांमधील युरिनरी ट्रॅक्टचे आजार तसेच पुरुषांच्या प्रजनन संस्थेशी संबंधित समस्या तपासतो आणि उपचार करतो. किडनी किंवा युरेटर स्टोन, वाढलेला प्रोस्टेट, लघवीत रक्त, वारंवार युरिन इन्फेक्शन, लघवीची धार कमी होणे, युरिनरी रिटेन्शन, लघवी गळणे, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, टेस्टिसचे आजार, पुरुष वंध्यत्व, इरेक्शन किंवा इजॅक्युलेशनच्या समस्या आणि युरिनरी ट्रॅक्ट किंवा पुरुष जननेंद्रियांचे कॅन्सर ही युरोलॉजिस्टकडे जाण्याची सामान्य कारणे आहेत.

युरोलॉजी ही शस्त्रक्रियाविषयक तज्ज्ञ शाखा असली तरी युरोलॉजिस्टकडे गेलात म्हणजे सर्जरी लागेलच असे नाही. अनेक समस्या औषधे, निरीक्षण, दैनंदिन सवयींतील बदल, कॅथेटरची देखभाल किंवा ओपीडीमध्ये होणाऱ्या तपासण्यांनी हाताळता येतात. निदान, लक्षणांची तीव्रता आणि उपचारांचे फायदे-तोटे पाहून आवश्यक तेव्हाच सर्जरी किंवा एन्डोस्कोपिक प्रक्रिया सुचवली जाते.

अनुक्रमणिका

• युरोलॉजिस्ट म्हणजे कोण?
• युरोलॉजिस्ट कोणते आजार उपचार करतो?
• युरोलॉजिस्ट विरुद्ध नेफ्रोलॉजिस्ट विरुद्ध अँड्रोलॉजिस्ट
• कोणती लक्षणे तपासून घ्यावीत?
• पुरुष, स्त्रिया आणि मुलांमधील युरोलॉजी उपचार
• तपासण्या आणि उपचार
• तातडीची धोक्याची चिन्हे
• डॉक्टरांच्या भेटीसाठी तपासणी यादी
• वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

युरोलॉजिस्ट म्हणजे कोण?

युरोलॉजिस्ट हा युरिनरी सिस्टीम आणि पुरुष प्रजनन संस्थेचे आजार निदान व उपचार करण्यासाठी प्रशिक्षित डॉक्टर असतो. युरिनरी सिस्टीममध्ये किडनी, युरेटर्स — म्हणजे किडनीतून लघवी ब्लॅडरपर्यंत नेणाऱ्या नळ्या — युरिनरी ब्लॅडर आणि युरेथ्रा — म्हणजे लघवीची नळी — यांचा समावेश होतो. पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट, पेनिस, टेस्टिस, स्क्रोटम आणि अनेक पुरुष वंध्यत्व व लैंगिक आरोग्याच्या समस्या देखील युरोलॉजीच्या कार्यक्षेत्रात येतात.

युरोलॉजिस्ट औषधोपचारांसोबत सिस्टोस्कोपी, युरेटेरोस्कोपी, स्टोन सर्जरी, प्रोस्टेट सर्जरी, रिकन्स्ट्रक्टिव्ह सर्जरी आणि मिनिमली इन्व्हेसिव्ह कॅन्सर सर्जरी यांसारख्या प्रक्रिया करतात. समस्या एकापेक्षा अधिक तज्ज्ञ शाखांशी संबंधित असेल तर ते नेफ्रोलॉजिस्ट, फिजिशियन, गायनॅकॉलॉजिस्ट, ऑन्कॉलॉजिस्ट, रेडिओलॉजिस्ट आणि फर्टिलिटी तज्ज्ञांसोबतही काम करतात.

युरोलॉजिस्ट कोणते आजार उपचार करतो?

प्रत्येक किडनीची समस्या युरोलॉजीचीच असते असे नाही. किडनीची गाळण्याची क्षमता मुख्यतः कमी करणारे आजार — जसे डायबेटीस किंवा उच्च रक्तदाबमुळे होणारा क्रॉनिक किडनी डिसीज, लघवीत सतत प्रोटीन जाणे आणि डायालिसिसशी संबंधित समस्या — सामान्यतः नेफ्रोलॉजिस्ट पाहतात. स्टोन, लघवीच्या मार्गातील अडथळा, लघवीचा निचरा बिघडणे आणि किडनीतील अनेक गाठी यांसारख्या रचनात्मक समस्यांची तपासणी प्रामुख्याने युरोलॉजिस्ट करतो.

युरोलॉजिस्ट विरुद्ध नेफ्रोलॉजिस्ट विरुद्ध अँड्रोलॉजिस्ट

काही रुग्णांमध्ये या तज्ज्ञ शाखांचे काम एकमेकांशी जोडलेले असते. उदाहरणार्थ, लघवीच्या मार्गातील अडथळ्यामुळे क्रिएटिनिन वाढले असेल तर प्रथम युरोलॉजिस्टने लघवीचा निचरा सुरू करणे आवश्यक असू शकते; त्यानंतरही किडनीचे कार्य खराब राहिल्यास नेफ्रोलॉजिस्टची मदत लागू शकते.

युरोलॉजिस्टकडे तपासून घ्यावीत अशी लक्षणे

लक्षणे सतत राहतात, पुन्हा-पुन्हा होतात, कारण स्पष्ट होत नाही किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करतात तर युरोलॉजी तपासणी योग्य ठरते. महत्त्वाची लक्षणे:

• लघवीत प्रत्यक्ष रक्त दिसणे — एकदाच झाले तरी.
• योग्य पद्धतीने घेतलेल्या नमुन्यात पुन्हा-पुन्हा मायक्रोस्कोपिक रक्त (RBCs) दिसणे.
• स्टोनची शक्यता वाटावी अशी कंबरेच्या बाजूला किंवा पाठीत तीव्र वेदना.
• लघवी करताना जळजळ किंवा वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन.
• लघवीची धार कमी, जोर लावावा लागणे, लघवी सुरू होण्यास वेळ लागणे किंवा ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न झाल्यासारखे वाटणे.
• अचानक लघवी अजिबात न होणे.
• अचानक लघवीची तीव्र इच्छा, वारंवार लघवी, रात्री उठून लघवी किंवा लघवी गळणे.
• टेस्टिसमध्ये वेदना, सूज किंवा नवीन गाठ.
• फोरस्किन घट्ट असणे, वारंवार फोरस्किनला सूज/इन्फेक्शन होणे किंवा फोरस्किन ग्लॅन्सच्या मागे अडकणे.
• सीमन अ‍ॅनालिसिसमध्ये बदल, वंध्यत्व किंवा सतत लैंगिक आरोग्याच्या तक्रारी.
• अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटीमध्ये हायड्रोनेफ्रोसिस, युरिनरी स्टोन, ब्लॅडरमधील बदल, रीनल मास किंवा इतर युरोलॉजीशी संबंधित निष्कर्ष.

पुरुष, स्त्रिया आणि मुलांमधील युरोलॉजी उपचार

पुरुष

पुरुष युरोलॉजिस्टकडे प्रामुख्याने प्रोस्टेटची लक्षणे, स्टोन, युरिनरी इन्फेक्शन, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, टेस्टिस किंवा पेनिसच्या समस्या, पुरुष वंध्यत्व आणि लैंगिक कार्यातील अडचणींसाठी येतात. मात्र प्रत्येक लघवीच्या तक्रारीचे कारण प्रोस्टेट आहे असे गृहीत धरू नये; ब्लॅडर, युरेथ्रा, काही औषधे, डायबेटीस आणि नर्व्हशी संबंधित समस्या यामुळेही अशीच लक्षणे होऊ शकतात.

स्त्रिया

स्त्रियांना स्टोन, वारंवार किंवा गुंतागुंतीचा यूटीआय, लघवीत रक्त, लघवी गळणे, ओव्हरअ‍ॅक्टिव्ह ब्लॅडर, ब्लॅडर रिकामा करण्यात अडचण आणि युरिनरी ट्रॅक्ट ट्यूमर यांसाठी युरोलॉजी उपचार लागू शकतात. काही पेल्विक तक्रारींमध्ये युरोलॉजी आणि गायनॅकॉलॉजी दोन्ही तज्ज्ञांची संयुक्त तपासणी योग्य ठरते.

मुले

मुलांमध्ये न उतरलेला टेस्टिस, जन्मजात युरिनरी ट्रॅक्ट विकृती, हायड्रोनेफ्रोसिस, वारंवार तापासह यूटीआय, व्हेसिकोयुरेटेरल रिफ्लक्स, लघवीची असामान्य धार किंवा जननेंद्रियांच्या जन्मजात समस्या यासाठी पेडियाट्रिक युरोलॉजीचा सल्ला लागतो. मुलांचे आजार अनेकदा प्रौढांच्या उपचारपद्धतीने हाताळता येत नाहीत; वयानुसार वेगळी तपासणी आवश्यक असते.

युरोलॉजिस्ट कोणत्या तपासण्या सुचवू शकतो?

योग्य तपासणी ही नेमका कोणता प्रश्न सोडवायचा आहे यावर ठरते. प्रत्येक रुग्णाला स्कॅन, सिस्टोस्कोपी किंवा इन्व्हेसिव्ह तपासणी लागत नाही. सामान्य तपासण्या:

• इन्फेक्शन किंवा लघवीत रक्ताची शंका असल्यास युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी आणि युरिन कल्चर.
• किडनीच्या कार्याच्या तपासण्यासाठी क्रिएटिनिनसारख्या रक्त तपासण्या; आणि योग्य समुपदेशनानंतर निवडक पुरुषांमध्ये PSA.
• किडनी आणि ब्लॅडरचा अल्ट्रासाऊंड; अनेकदा पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल (PVR) मोजण्यासह.
• लघवीच्या तक्रारी असलेल्या निवडक रुग्णांमध्ये धार मोजण्यासाठी युरोफ्लोमेट्री.
• स्टोन, अडथळा, गाठ किंवा विशिष्ट रचनात्मक समस्या अधिक स्पष्ट पाहण्यासाठी सीटी किंवा एमआरआय.
• गरज असल्यास युरेथ्रा आणि ब्लॅडर आतून पाहण्यासाठी सिस्टोस्कोपी.
• निवडक वंध्यत्व किंवा टेस्टिसच्या समस्यांसाठी सीमन अ‍ॅनालिसिस, हार्मोन तपासणी किंवा स्क्रोटल अल्ट्रासाऊंड.

पहिल्या युरोलॉजी भेटीत काय होते?

पहिल्या भेटीत साधारणपणे लक्षणांचा नेमका इतिहास घेतला जातो — लघवीची पद्धत, वेदना, पूर्वीचे स्टोन किंवा इन्फेक्शन, सर्जरी, चालू औषधे आणि संबंधित आजार. नंतर युरोलॉजिस्ट उपलब्ध अहवाल पाहतो आणि समस्येनुसार पोट, जननेंद्रिये, प्रोस्टेट किंवा पेल्विक तपासणी करू शकतो. अनेक रुग्णांमध्ये युरिन तपासणी, रक्त तपासणी, अल्ट्रासाऊंड किंवा आधीच्या स्कॅनचे पुनरावलोकन एवढ्याने पुढची योजना ठरू शकते. सिस्टोस्कोपी, कॅथेटरायझेशन किंवा इतर इन्व्हेसिव्ह तपासण्या प्रत्येक पहिल्या भेटीत नियमितपणे केल्या जात नाहीत. वंध्यत्व किंवा लैंगिक आरोग्याचा प्रश्न असल्यास चर्चा गोपनीय, आदरपूर्वक आणि प्रत्यक्ष लक्षणांवर आधारित असावी.

युरोलॉजीच्या समस्यांवर उपचार कसे केले जातात?

उपचार फक्त लक्षणावर नव्हे तर निदानावर ठरतात. निरीक्षण, द्रवपदार्थ किंवा ब्लॅडरच्या सवयींमध्ये बदल, पेल्विक फ्लोअर थेरपी, औषधे, कॅथेटरायझेशन, एन्डोस्कोपिक प्रक्रिया, लेझर उपचार, स्टोन सर्जरी, प्रोस्टेट सर्जरी, युरेथ्रल रिकन्स्ट्रक्शन, लॅप्रोस्कोपी, रोबोटिक सर्जरी किंवा ओपन सर्जरी असे पर्याय असू शकतात. कॅन्सरमध्ये अ‍ॅक्टिव्ह सर्व्हेलन्स, रेडिएशन, मेडिकल ऑन्कॉलॉजी किंवा मल्टिडिसिप्लिनरी उपचारही लागू शकतात.

चांगल्या उपचारयोजनेत कोणत्या समस्येवर उपचार केला जात आहे, उपचार न करता निरीक्षण केल्यास काय होऊ शकते, उपचाराचा अपेक्षित फायदा, महत्त्वाचे धोके आणि त्या रुग्णासाठी कोणते पर्याय योग्य आहेत हे स्पष्ट केले पाहिजे.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

युरोलॉजी भेटीसाठी काय घेऊन यावे?

• सध्या घेत असलेली औषधे — रक्त पातळ करणारी औषधे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेतली जाणारी युरिनरी किंवा लैंगिक आरोग्याची उत्पादनेही.
• युरिन रुटीन आणि कल्चर अहवाल.
• आधी केले असल्यास क्रिएटिनिन, PSA किंवा इतर संबंधित रक्त तपासण्यांचे अहवाल.
• अल्ट्रासाऊंड, सीटी, एमआरआय किंवा एक्स-रे अहवाल — आणि उपलब्ध असल्यास प्रत्यक्ष प्रतिमा किंवा डिजिटल प्रतिमा.
• डिस्चार्ज समरी, ऑपरेशन नोट्स, बायोप्सी अहवाल, कॅथेटर/स्टेंटची माहिती आणि पूर्वीच्या औषधाची जुनी चिठ्ठी.
• लक्षणे कधी सुरू झाली, ती वाढत आहेत का आणि कोणते उपचार आधी करून पाहिले याची थोडक्यात नोंद.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• युरोलॉजिस्ट विरुद्ध नेफ्रोलॉजिस्ट: फरक काय?
• दुर्लक्ष करू नयेत अशी 10 लघवीची लक्षणे
• लघवीत रक्त: कारणे, तपासण्या आणि उपचार
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी: कारणे आणि उपचार
• युरिनरी रिटेन्शन: तातडीची लक्षणे आणि उपचार
• युरोफ्लोमेट्री तपासणी समजून घ्या
• सिस्टोस्कोपी तपासणी: का केली जाते आणि काय अपेक्षित असते?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• Urology Care Foundation. What is Urology? https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/what-is-urology
• Urology Care Foundation. The Urinary Tract System https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/the-urinary-tract-system
• European Association of Urology. EAU Guidelines https://uroweb.org/guidelines
• European Association of Urology. Patient Information https://patients.uroweb.org/
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Urologic Diseases https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases
• British Association of Urological Surgeons. Patient Information https://www.baus.org.uk/patients/