युरिनरी रिटेन्शन म्हणजे ब्लॅडर नीट रिकामा न होणे. अचानक लघवी अजिबात होत नसेल, पोटाच्या खालच्या भागात तीव्र वेदना असतील, ब्लॅडर भरल्यामुळे दुखत असेल किंवा नाभीखाली फुगलेपणा असेल तर ही युरोलॉजीतील तातडीची स्थिती असू शकते. घरी थांबू नका. पहिला उपचार सहसा युरिनरी कॅथेटरद्वारे तातडीने ब्लॅडर रिकामा करणे हा असतो. वेदना कमी झाल्यानंतर युरोलॉजिस्ट मूळ कारण तपासतात—प्रोस्टेट वाढणे, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, स्टोन, रक्ताची गुठळी, इन्फेक्शन, औषधांचा दुष्परिणाम किंवा नसांशी संबंधित ब्लॅडर कमजोरी ही सामान्य कारणे आहेत. अ‍ॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शनला तातडीची वैद्यकीय मदत आवश्यक आहे.

लघवी अजिबात होत नाही: हॉस्पिटलमध्ये कधी जावे?

पुढीलपैकी काही असल्यास आपत्कालीन विभागात जा किंवा तातडीने युरोलॉजिस्टशी संपर्क करा:

• अचानक लघवी अजिबात होत नाही.
• पोटाच्या खालच्या भागात तीव्र वेदना आहेत.
• नाभीखाली दुखरा फुगलेपणा किंवा ताण जाणवतो.
• लघवीची तीव्र भावना असूनही फक्त काही थेंब येतात.
• लघवी बंद होण्यासोबत ताप, थंडी वाजणे किंवा जळजळ आहे.
• लघवीत रक्ताच्या गुठळ्या आहेत आणि लघवी बाहेर येत नाही.
• खूप अशक्तपणा, गोंधळ, झोपाळूपणा किंवा खूप आजारी वाटत आहे.
• अलीकडे सर्जरी, स्पाइनल अ‍ॅनेस्थेशिया किंवा कॅथेटर काढल्यानंतर लघवी होत नाही.

अ‍ॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शन म्हणजे ब्लॅडर भरलेला असूनही लघवी करता न येणे. यात अनेकदा तीव्र वेदना होतात आणि ब्लॅडर तातडीने रिकामा करावा लागतो.

युरिनरी रिटेन्शन म्हणजे काय?

युरिनरी रिटेन्शन म्हणजे लघवी पूर्णपणे किंवा अजिबात बाहेर न पडल्यामुळे ती ब्लॅडरमध्ये उरणे.

याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:

अ‍ॅक्यूट रिटेन्शनमध्ये रुग्णाला सहसा खूप त्रास होतो आणि तातडीने ड्रेनेज आवश्यक असते. क्रॉनिक रिटेन्शनमध्ये लघवी होत असली तरी प्रत्येक वेळी मोठ्या प्रमाणात लघवी ब्लॅडरमध्ये उरू शकते.

युरिनरी रिटेन्शन धोकादायक आहे का?

हो, काही परिस्थितींमध्ये ते धोकादायक असू शकते.

अचानक वेदनादायक रिटेन्शनमध्ये ब्लॅडर अतिशय भरलेला असतो आणि लघवी बाहेर पडत नाही. कॅथेटरद्वारे ब्लॅडर रिकामा केल्याने वेदना कमी होतात आणि ब्लॅडर व किडनीचे नुकसान टाळण्यास मदत होते.

क्रॉनिक रिटेन्शन दुर्लक्ष केल्यास वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन, ओव्हरफ्लोमुळे लघवी गळणे, ब्लॅडर स्टोन, किडनीला सूज किंवा किडनीचे कार्य कमी होऊ शकते. काही रुग्णांना फारशी लक्षणे नसू शकतात; म्हणून ब्लॅडर नीट रिकामा होत नसल्याची शंका असल्यास तपासणी महत्त्वाची आहे.

अ‍ॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शनची लक्षणे

सामान्य लक्षणे:

• तीव्र भावना असूनही लघवी न होणे.
• पोटाच्या खालच्या भागात तीव्र वेदना.
• पुन्हा-पुन्हा प्रयत्न करूनही लघवी न होणे.
• नाभीखाली फुगलेपणा किंवा ताण.
• वेदनांमुळे अस्वस्थपणा, घाम येणे किंवा बेचैनी.
• ब्लॅडर भरलेला असूनही फक्त थेंब येणे.

हे साध्या जळजळी किंवा वारंवार लघवीपेक्षा वेगळे आहे. अ‍ॅक्यूट रिटेन्शनमध्ये मुख्य समस्या म्हणजे लघवी अडलेली आहे किंवा बाहेर निघत नाही.

क्रॉनिक युरिनरी रिटेन्शनची लक्षणे

सुरुवातीला क्रॉनिक रिटेन्शन शांतपणे वाढू शकते. लक्षणे:

• लघवीची धार कमी.
• लघवी सुरू करण्यात अडचण.
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे.
• लघवी केल्यानंतरही आत उरल्यासारखे वाटणे.
• कमी प्रमाणात पण वारंवार लघवी.
• रात्री वारंवार लघवी.
• कधी ओव्हरफ्लोमुळे नकळत लघवी गळणे.
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन.
• पोटाच्या खालच्या भागात जडपणा.
• क्रिएटिनिन वाढणे किंवा अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीला सूज.

काही लघवी बाहेर पडत असल्यामुळे रुग्णाला ब्लॅडर व्यवस्थित रिकामा होत आहे असे वाटू शकते; प्रत्यक्षात मोठ्या प्रमाणात लघवी आत उरलेली असू शकते.

युरिनरी रिटेन्शनची सामान्य कारणे

रिटेन्शन सहसा लघवीच्या मार्गातील अडथळा किंवा ब्लॅडरचे आकुंचन कमजोर असल्यामुळे होते. अडथळा ब्लॅडर आउटलेट किंवा युरेथ्रामध्ये असू शकतो; तर नसा किंवा स्नायूंच्या समस्येमुळे ब्लॅडर कमजोर होऊ शकतो.

1. प्रोस्टेट वाढणे

वयस्क पुरुषांमध्ये बिनाइन प्रोस्टेट वाढणे हे सामान्य कारण आहे. प्रोस्टेट लघवीच्या मार्गाभोवती असल्यामुळे ते वाढल्यास मार्ग दाबला जाऊन प्रवाह कमी होऊ शकतो.

रिटेन्शन होण्यापूर्वी धार कमी, वारंवार लघवी, रात्री लघवी, अर्जन्सी, जोर लावावा लागणे आणि ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे अशी चेतावणीची लक्षणे असू शकतात.

2. युरेथ्रल स्ट्रिक्चर

युरेथ्रल स्ट्रिक्चर म्हणजे चट्ट्यामुळे लघवीची नळी अरुंद होणे. इन्फेक्शन, इजा, पूर्वीचे कॅथेटरायझेशन, एंडोस्कोपिक प्रक्रिया किंवा दुखापतीनंतर ते होऊ शकते.

खूप मंद धार, लघवी फवारणे, जोर लावणे, वारंवार इन्फेक्शन, पूर्वी कॅथेटर घालण्यात अडचण किंवा युरेथ्रल प्रक्रियेचा इतिहास हे संकेत असू शकतात.

3. स्टोन, रक्ताची गुठळी किंवा ट्यूमर

ब्लॅडर स्टोन, युरेथ्रल स्टोन, रक्ताची गुठळी किंवा ट्यूमर लघवीचा प्रवाह अडवू शकतात. लघवीत प्रत्यक्ष रक्त दिसत असताना रिटेन्शन झाल्यास दुर्लक्ष करू नका; तातडीची तपासणी लागू शकते.

4. युरिनरी इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टेटायटिस

युरिनरी इन्फेक्शनमध्ये सूज, वेदना आणि लघवी करण्यास अडचण होऊ शकते. पुरुषांमध्ये अ‍ॅक्यूट प्रोस्टेटायटिसमुळे ताप, जळजळ, पेल्विक वेदना आणि युरिनरी रिटेन्शन होऊ शकते.

तापासोबत रिटेन्शन असल्यास तातडीची वैद्यकीय मदत घ्या.

5. औषधांचे दुष्परिणाम

काही औषधे रिटेन्शन सुरू करू शकतात किंवा वाढवू शकतात, विशेषतः प्रोस्टेट वाढलेल्या पुरुषांमध्ये. काही सर्दीची औषधे, अ‍ॅलर्जीची औषधे, डिकॉन्जेस्टंट्स, अँटिडिप्रेसंट्स, अँटिसायकॉटिक्स, ओपिऑइड्स आणि मसल रिलॅक्संट्स यामध्ये येऊ शकतात.

औषधांचा आढावा महत्त्वाचा आहे. NICE नुसार पुरुषांमध्ये युरिनरी लक्षणांची तपासणी करताना औषधाची जुनी चिठ्ठी, हर्बल आणि ओव्हर-द-काउंटर औषधे विचारात घ्यावीत.

6. नसांशी संबंधित ब्लॅडर कमजोरी

ब्लॅडर आकुंचन करून रिकामा होण्यासाठी योग्य नर्व्ह सिग्नल आवश्यक असतात. डायबेटीस, स्पाइनचे आजार/इजा, स्ट्रोक, पार्किन्सन्स, मल्टिपल स्क्लेरोसिस, पेल्विक सर्जरी आणि इतर न्यूरोलॉजिकल स्थिती ब्लॅडर रिकामा होण्यावर परिणाम करू शकतात.

अशा परिस्थितीत उपचार फक्त अडथळा काढण्यापुरते नसतात; ब्लॅडरच्या स्नायूचे कार्यही तपासावे लागू शकते.

7. सर्जरी किंवा अ‍ॅनेस्थेशियानंतर

सर्जरी, स्पाइनल किंवा जनरल अ‍ॅनेस्थेशिया, वेदनाशामक औषधे किंवा दीर्घकाळ बेडरेस्टनंतर रिटेन्शन होऊ शकते. हे तात्पुरते असू शकते; पण पुन्हा-पुन्हा किंवा सतत रिटेन्शन असल्यास युरोलॉजी तपासणी आवश्यक आहे.

युरिनरी रिटेन्शनचे उपचार: सर्वप्रथम काय केले जाते?

वेदनादायक अ‍ॅक्यूट रिटेन्शनमध्ये पहिला उपचार सहसा तातडीने ब्लॅडर ड्रेनेज असतो.

युरिनरी कॅथेटर

युरिनरी कॅथेटर नावाची मऊ नळी लघवीच्या मार्गातून ब्लॅडरमध्ये घातली जाते. त्यामुळे लघवी बाहेर येते आणि वेदनांमध्ये सहसा पटकन आराम मिळतो.

अ‍ॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शनमध्ये वेदना कमी करण्यासाठी आणि ब्लॅडर-किडनीचे नुकसान टाळण्यासाठी तातडीने कॅथेटरद्वारे ड्रेनेज करण्याची शिफारस केली जाते. NICE देखील पुरुषांमध्ये अ‍ॅक्यूट रिटेन्शनसाठी तातडीचे कॅथेटरायझेशन सुचवते.

सुप्राप्युबिक कॅथेटर

कधी लघवीच्या मार्गातून कॅथेटर सुरक्षितपणे घालता येत नाही. गंभीर युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, युरेथ्रल ट्रॉमा, फॉल्स पॅसेज किंवा कठीण अ‍ॅनाटॉमीमध्ये असे होऊ शकते.

अशा वेळी पोटाच्या खालच्या भागातून थेट ब्लॅडरमध्ये सुप्राप्युबिक कॅथेटर घालावा लागू शकतो. EAU नर्सिंग मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार युरेथ्रल कॅथेटरने योग्य ड्रेनेज होत नसलेले अ‍ॅक्यूट किंवा क्रॉनिक रिटेन्शन हे सुप्राप्युबिक कॅथेटरायझेशनचे एक कारण आहे.

कॅथेटरसह घरी जाणे

काही रुग्ण काही दिवस कॅथेटरसह घरी जातात आणि नंतर पुन्हा तपासणी केली जाते. ब्लॉकेज, इन्फेक्शन आणि कॅथेटर चुकून ओढला जाणे टाळण्यासाठी योग्य कॅथेटर काळजी महत्त्वाची आहे.

कॅथेटर कधी काढता येतो?

कॅथेटर काढण्याची वेळ रिटेन्शनच्या कारणावर ठरते.

प्रोस्टेटमुळे रिटेन्शन झाल्यास युरोलॉजिस्ट औषधे सुरू करून काही दिवसांनी ट्रायल विदाऊट कॅथेटर नियोजित करू शकतात. यात डॉक्टरांच्या सल्ल्याने कॅथेटर काढून रुग्ण व्यवस्थित लघवी करू शकतो का ते पाहिले जाते.

कॅथेटर काढल्यानंतर पुन्हा लघवी न होण्याची शक्यता पुढील परिस्थितींमध्ये जास्त असू शकते:

• प्रोस्टेटचा अडथळा खूप जास्त असणे.
• ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर असणे.
• सक्रिय इन्फेक्शन.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर असणे.
• रेसिड्युअल युरिन खूप जास्त असणे.
• रक्ताची गुठळी, स्टोन किंवा ट्यूमर असणे.

रिटेन्शन पुन्हा झाल्यास पुढील उपचार किंवा सर्जरी लागू शकते.

रिटेन्शन कमी झाल्यानंतर कोणत्या तपासण्या होतात?

तातडीची स्थिती नियंत्रित झाल्यानंतर महत्त्वाचा प्रश्न असतो: रिटेन्शन का झाले?

तपासण्यांमध्ये पुढील गोष्टी असू शकतात:

• इन्फेक्शनसाठी युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.
• किडनीच्या कार्याच्या तपासण्यासाठी सीरम क्रिएटिनिन/eGFR.
• किडनी, ब्लॅडर, प्रोस्टेटचा आकार आणि उरलेली लघवी पाहण्यासाठी प्रोस्टेट व PVR सह USG KUB.
• लघवीचा वेग आणि स्वरूप मोजण्यासाठी युरोफ्लोमेट्री.
• पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट तपासण्यासाठी डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशन.
• योग्य असल्यास PSA.
• युरेथ्रा, प्रोस्टेट चॅनेल आणि ब्लॅडर आतून पाहण्यासाठी सिस्टोस्कोपी.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चरची शंका असल्यास RGU/MCU.
• ब्लॅडर कमजोरी किंवा न्यूरोजेनिक ब्लॅडरची शंका असल्यास युरोडायनॅमिक स्टडी.

NICE नुसार रिटेन्शन, वारंवार/सतत UTI, किडनीच्या कार्यात बिघाडाची शंका किंवा युरोलॉजिकल कॅन्सरची शंका असलेल्या पुरुषांना तज्ज्ञांकडून तपासणी आवश्यक आहे. तज्ज्ञांकडून तपासणीत फ्लो रेट आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल मोजण्याचीही शिफारस केली जाते.

कॅथेटर ड्रेनेजनंतर पुढील उपचार

उपचार कारणानुसार ठरतात.

प्रोस्टेट वाढणे कारण असल्यास

उपचारात पुढील पर्याय असू शकतात:

• प्रोस्टेटची औषधे.
• ट्रायल विदाऊट कॅथेटर.
• लघवीचा प्रवाह आणि रेसिड्युअल युरिनचे निरीक्षण.
• रिटेन्शन पुन्हा झाल्यास किंवा औषधे अपुरी ठरल्यास सर्जरी.

प्रोस्टेटचा आकार, रुग्णाची तब्येत आणि उपलब्ध सुविधा यानुसार TURP, बायपोलर TURP, लेझर प्रोस्टेट सर्जरी किंवा HoLEP हे पर्याय असू शकतात.

युरेथ्रल स्ट्रिक्चर कारण असल्यास

उपचारात पुढील पर्याय असू शकतात:

• तात्पुरता युरेथ्रल किंवा सुप्राप्युबिक कॅथेटर.
• निवडक लहान स्ट्रिक्चरमध्ये डायलेशन किंवा DVIU.
• पुन्हा झालेल्या, लांब किंवा जटिल स्ट्रिक्चरमध्ये युरेथ्रोप्लास्टी.

वारंवार डायलेशन हा नेहमीच सर्वोत्तम दीर्घकालीन उपाय नसतो. योग्य स्ट्रिक्चर तपासणी केल्याने योग्य उपचार निवडता येतात.

इन्फेक्शन कारण असल्यास

युरिन कल्चर योग्य अँटिबायोटिक निवडण्यास मदत करते. रिटेन्शनसोबत ताप असल्यास इन्फेक्शन पसरू शकते, म्हणून तातडीची मदत आवश्यक आहे.

औषधामुळे रिटेन्शन झाल्यास

डॉक्टर संबंधित औषध बंद, बदल किंवा डोस/वेळेत बदल करू शकतात. हृदय, BP, मानसिक आरोग्य, डायबेटीस किंवा वेदनांची महत्त्वाची औषधे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय बंद करू नका.

ब्लॅडर कमजोरी कारण असल्यास

काही रुग्णांना इंटरमिटंट सेल्फ-कॅथेटरायझेशन, युरोडायनॅमिक तपासणी, डायबेटीस नियंत्रण, न्यूरोलॉजी तपासणी किंवा मूत्राशयाच्या दीर्घकालीन काळजीची योजना लागू शकते.

कॅथेटर घातल्यानंतर काय सामान्य असू शकते?

कॅथेटरायझेशननंतर काही सौम्य त्रास होऊ शकतात:

• सौम्य जळजळ.
• सौम्य ब्लॅडर स्पॅझम.
• लघवीत थोडे रक्त दिसणे.
• कॅथेटरभोवती अस्वस्थपणा.
• लघवी बॅगमध्ये सतत जात राहणे.

पुढील परिस्थितींमध्ये तातडीने डॉक्टरांशी संपर्क करा:

• ताप किंवा थंडी वाजणे.
• बॅगमध्ये लघवी येणे बंद होणे.
• तीव्र वेदना सुरूच राहणे.
• लघवी गडद लाल होणे आणि गुठळ्या येणे.
• कॅथेटर चुकून बाहेर येणे.
• कॅथेटरभोवती सूज किंवा खूप गळती होणे.
• खूप अशक्त, झोपाळू किंवा आजारी वाटणे.

युरिनरी रिटेन्शन पुन्हा होऊ शकते का?

हो. मूळ कारणावर उपचार न केल्यास रिटेन्शन पुन्हा होऊ शकते.

पुढील स्थितींमध्ये पुनरावृत्तीची शक्यता जास्त असते:

• मोठ्या प्रोस्टेटमुळे अडथळा.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर.
• ब्लॅडर स्टोन.
• वारंवार इन्फेक्शन.
• दीर्घकाळचा डायबेटीस आणि ब्लॅडर कमजोरी.
• पूर्वी कॅथेटर काढल्यानंतर लघवी न होणे.
• पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल जास्त असणे.
• रक्ताच्या गुठळ्या किंवा ट्यूमरमुळे अडथळा.

म्हणून कॅथेटरायझेशननंतर योग्य युरोलॉजी तपासणी करणे आवश्यक आहे.

तपासणीसाठी येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास पुढील अहवाल आणा:

• तातडीच्या उपचारांच्या नोंदी किंवा डिस्चार्ज समरी.
• कॅथेटरायझेशनची माहिती आणि माहीत असल्यास किती लघवी ड्रेन झाली.
• सध्या घेत असलेली औषधे—सर्दी, अ‍ॅलर्जी, झोप आणि वेदनांची औषधेही.
• युरिन रुटीन अहवाल.
• युरिन कल्चर अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन/eGFR.
• USG KUB/प्रोस्टेट/PVR अहवाल.
• केले असल्यास PSA अहवाल.
• केले असल्यास युरोफ्लोमेट्री अहवाल.
• केले असल्यास सिस्टोस्कोपी अहवाल.
• स्ट्रिक्चरची शंका असल्यास RGU/MCU अहवाल.
• स्टोन, गुठळी किंवा ट्यूमरची शंका असल्यास CT स्कॅन अहवाल.
• डायबेटीस, BP, स्पाइन किंवा न्यूरोलॉजीचे कागदपत्र.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी: कारणे आणि उपचार
• लघवी करण्यास अडचण: कारणे आणि उपचार
• लघवीत रक्त: कारणे आणि युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• घरी कॅथेटरची काळजी: रुग्णांसाठी मार्गदर्शक
• युरिन कल्चर तपासणी समजून घ्या
• पॅराफिमोसिस: फोरस्किन अडकल्यास तातडीने उपचार का आवश्यक?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Urinary Retention https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/symptoms-causes
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Treatment of Urinary Retention https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/treatment
• NICE Clinical Guideline CG97. Lower urinary tract symptoms in men: management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97/chapter/Recommendations
• EAU Nurses. Indwelling catheterisation in adults — urethral and suprapubic https://nurses.uroweb.org/guidelines/indwelling-catheterisation-in-adults-urethral-and-suprapubic/chapter/alternatives-indications-and-contraindications