सिस्टोस्कोपी ही सिस्टोस्कोप नावाच्या बारीक कॅमेराने युरेथ्रा — म्हणजे लघवीची नळी — आणि ब्लॅडर आतून पाहण्यासाठी केली जाणारी युरोलॉजी प्रक्रिया आहे. लघवीत रक्त, वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन, लघवी करताना जळजळ, कमी धार, युरेथ्रल स्ट्रिक्चरची शंका, ब्लॅडर स्टोन, प्रोस्टेटमुळे अडथळा, डीजे स्टेंट काढणे किंवा ब्लॅडर कॅन्सरची तपासणी अशा कारणांसाठी ती सामान्यतः सुचवली जाते. बहुतेक फ्लेक्सिबल सिस्टोस्कोपी ओपीडीमध्ये लोकल अ‍ॅनेस्थेटिक जेली वापरून केल्या जातात. दाब, सौम्य जळजळ किंवा लघवीची तीव्र भावना जाणवू शकते; तीव्र वेदना अपेक्षित नसतात.

सिस्टोस्कोपी तपासणी म्हणजे काय?

सिस्टोस्कोपीमुळे युरोलॉजिस्ट युरेथ्रा आणि ब्लॅडरचा आतील भाग थेट पाहू शकतो. सिस्टोस्कोपच्या टोकाला प्रकाश आणि कॅमेरा असतो. ब्लॅडरची आतील आवरणे व्यवस्थित उघडून स्पष्ट पाहता यावीत म्हणून निर्जंतुक द्रव हळूवारपणे ब्लॅडरमध्ये भरला जातो.

सिस्टोस्कोपी प्रामुख्याने निदानासाठी असते; मात्र निवडक प्रकरणांमध्ये त्याच वेळी काही छोटे उपचारही करता येतात. उदाहरणार्थ, डीजे स्टेंट काढणे, लहान बायोप्सी घेणे, प्रोस्टेटमुळे असलेला अडथळा पाहणे किंवा ब्लॅडरमधील काही निष्कर्षांवर उपचार करणे शक्य असते.

सिस्टोस्कोपी का केली जाते?

लक्षणे, युरिन अहवाल किंवा स्कॅनमधून ब्लॅडर किंवा लघवीच्या नळीच्या आत समस्या असल्याची शंका आल्यास सिस्टोस्कोपी सुचवली जाते.

सामान्य कारणे:

• लघवीत प्रत्यक्ष रक्त दिसणे.
• युरिन अहवालात आरबीसी.
• वारंवार युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन.
• पुन्हा-पुन्हा होणारी लघवीची जळजळ.
• वारंवार किंवा अचानक तीव्र लघवीची भावना.
• लघवीची धार कमी असणे.
• लघवी करताना जोर लावावा लागणे.
• ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न झाल्यासारखे वाटणे.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चरची शंका.
• ब्लॅडर स्टोनची शंका.
• ब्लॅडर ट्यूमरची शंका.
• ब्लॅडर ट्यूमरच्या उपचारानंतरची पुढील तपासणी.
• किडनी स्टोन सर्जरीनंतर डीजे स्टेंट काढणे.
• प्रोस्टेटमुळे लघवीला अडथळा आहे का याची तपासणी.

अल्ट्रासाऊंड, सीटी स्कॅन आणि युरिन तपासण्यांतून समस्या असल्याचा अंदाज येऊ शकतो; पण सिस्टोस्कोपीमध्ये युरोलॉजिस्टला ब्लॅडरचे आतील आवरण थेट पाहता येते. लघवीत रक्त येण्याची तपासणी करताना रुग्णाच्या जोखीम घटकांनुसार ब्लॅडर आतून पाहणे आवश्यक असल्यास सिस्टोस्कोपी महत्त्वाची ठरते.

सिस्टोस्कोपीची तपासणी कधी पुढे ढकलू नये?

पुढीलपैकी काही असल्यास युरोलॉजी तपासणीला विलंब करू नका:

• लघवीत प्रत्यक्ष रक्त दिसणे.
• लघवीत रक्ताच्या गुठळ्या.
• पुरुषांमध्ये वारंवार यूटीआय.
• उपचार करूनही पुन्हा-पुन्हा यूटीआय.
• अल्ट्रासाऊंड/सीटीमध्ये ब्लॅडरमध्ये गाठ किंवा संशयास्पद निष्कर्ष.
• लघवीची धार कमी आणि ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चरची शंका.
• दीर्घकाळ कॅथेटरमुळे होणाऱ्या समस्या.
• डीजे स्टेंट काढण्याची तारीख उलटून जाणे.
• पूर्वी ब्लॅडर कॅन्सर असून नियोजित पुढील तपासणी बाकी असणे.

ही लक्षणे आहेत म्हणजे कॅन्सरच आहे असे नाही. गंभीर कारणे वगळण्यासाठी किंवा ती लवकर उपचारता यावीत म्हणून सिस्टोस्कोपीने नेमके कारण शोधले जाते.

सिस्टोस्कोपीचे प्रकार

फ्लेक्सिबल सिस्टोस्कोपी

फ्लेक्सिबल सिस्टोस्कोपीमध्ये मऊ आणि वाकू शकणारा कॅमेरा वापरला जातो. निदान, पुढील निरीक्षणासाठी सिस्टोस्कोपी आणि डीजे स्टेंट काढण्यासाठी तिचा सामान्यतः उपयोग होतो.

ती सहसा लोकल अ‍ॅनेस्थेटिक जेलीने केली जाते. बहुतेक रुग्ण त्याच दिवशी घरी जातात. प्रक्रियेनंतर लघवी करताना सौम्य जळजळ होऊ शकते.

रिजिड सिस्टोस्कोपी

रिजिड सिस्टोस्कोपीमध्ये सरळ टेलिस्कोप वापरला जातो. बायोप्सी, ब्लॅडर ट्यूमर काढणे, स्टोनचे उपचार किंवा दुसरी ऑपरेटिव्ह प्रक्रिया करायची असल्यास तिचा अधिक उपयोग होतो.

रुग्ण आणि करावयाच्या प्रक्रियानुसार रिजिड सिस्टोस्कोपी सहसा स्पायनल अ‍ॅनेस्थेशिया किंवा जनरल अ‍ॅनेस्थेशियाखाली केली जाते.

फ्लेक्सिबल विरुद्ध रिजिड सिस्टोस्कोपी

सिस्टोस्कोपीपूर्वी तयारी कशी करावी?

सिस्टोस्कोपी का केली जात आहे आणि ती लोकल अ‍ॅनेस्थेशियाखाली की स्पायनल/जनरल अ‍ॅनेस्थेशियाखाली होणार आहे यावर तयारी अवलंबून असते.

युरोलॉजिस्ट पुढील तपासण्या/माहिती मागू शकतो:

• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी.
• विशेषतः इन्फेक्शनची शंका असल्यास युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• आधी केले असल्यास अल्ट्रासाऊंड केयूबी किंवा सीटी स्कॅन.
• प्रोस्टेट तपासणीशी संबंध असल्यास पीएसए अहवाल.
• डायबेटीस आणि रक्तदाबाची माहिती.
• सध्या घेत असलेल्या औषधांची यादी.
• रक्त पातळ करणाऱ्या औषधांचा इतिहास.
• अ‍ॅलर्जीचा इतिहास.
• पूर्वीच्या ऑपरेशनची कागदपत्रे.
• डीजे स्टेंट किंवा कॅथेटरचा इतिहास.

अ‍ॅस्पिरिन, क्लोपिडोग्रेल, वॉरफरिन, अपिक्साबॅन, रिवॅरॉक्साबॅन किंवा इतर रक्त पातळ करणारी औषधे घेत असाल तर डॉक्टरांना सांगा. ही औषधे स्वतःहून बंद करू नका. सिस्टोस्कोपी का केली जात आहे आणि रक्तस्रावाचा धोका किती आहे हे पाहून युरोलॉजिस्ट निर्णय घेतो.

ताप, सक्रिय युरिनरी इन्फेक्शन किंवा पॉझिटिव्ह युरिन कल्चर असल्यास प्रक्रिया पुढे ढकलली जाऊ शकते किंवा अँटिबायोटिक्स सुचवली जाऊ शकतात.

सिस्टोस्कोपीदरम्यान काय होते?

प्रक्रियेपूर्वी तुम्हाला लघवी करून येण्यास सांगितले जाऊ शकते. तुम्ही तपासणीच्या खाटेवर झोपता. जननेंद्रियांचा भाग अँटिसेप्टिक द्रावणाने स्वच्छ केला जातो. गोपनीयता, निर्जंतुकीकरणाच्या खबरदारी आणि योग्य ड्रेपिंगसह प्रक्रिया केली जाते.

फ्लेक्सिबल सिस्टोस्कोपीसाठी लघवीच्या नळीमध्ये लोकल अ‍ॅनेस्थेटिक जेली घातली जाते. त्यानंतर सिस्टोस्कोप युरेथ्रामधून हळुवारपणे ब्लॅडरपर्यंत नेला जातो. ब्लॅडर उघडून त्याचे आतील आवरण नीट पाहता यावे म्हणून निर्जंतुक द्रव हळूहळू भरला जातो. या वेळी दाब किंवा लघवीची तीव्र भावना जाणवू शकते.

युरोलॉजिस्ट पुढील भाग पाहतो:

• युरेथ्राचे बाहेरचे उघडणे.
• युरेथ्राचा मार्ग.
• पुरुषांमध्ये प्रोस्टेटमधून जाणारा भाग.
• ब्लॅडर नेक.
• ब्लॅडरचे आतील आवरण.
• ब्लॅडरमधील युरेटरची उघडी टोके.
• स्टोन, ट्यूमर, रक्तस्रावाचे ठिकाण, अरुंदपणा किंवा सूज आहे का.

साधी डायग्नॉस्टिक सिस्टोस्कोपी काही मिनिटांत पूर्ण होते. पण तयारी, स्वच्छता, प्रक्रियेनंतरचे निरीक्षण आणि डॉक्टरांशी चर्चा यामुळे संपूर्ण भेट अधिक वेळ घेऊ शकते.

सिस्टोस्कोपी वेदनादायक असते का?

बहुतेक रुग्ण फ्लेक्सिबल सिस्टोस्कोपीचे वर्णन “अस्वस्थ करणारी पण सहन करता येण्यासारखी” असे करतात; तीव्र वेदना सहसा होत नाहीत.

तुम्हाला पुढील गोष्टी जाणवू शकतात:

• सौम्य जळजळ.
• लघवीच्या नळीत दाब.
• लघवीची तीव्र भावना.
• ब्लॅडर भरताना पोटाच्या खालच्या भागात भरल्यासारखे वाटणे.
• पुरुषांमध्ये स्कोप प्रोस्टेटच्या भागातून जाताना क्षणिक अस्वस्थता.

पुरुषांची युरेथ्रा लांब आणि प्रोस्टेटमधून जात असल्यामुळे महिलांपेक्षा थोडी अधिक अस्वस्थता जाणवू शकते. भीती किंवा ताणामुळेही अस्वस्थता वाढू शकते. हळू श्वास घेणे आणि पेल्विक स्नायू सैल ठेवणे तपासणी सोपी करू शकते.

तुम्हाला खूप भीती वाटत असेल, घट्ट स्ट्रिक्चरची शंका असेल, बायोप्सी आवश्यक असेल किंवा प्रक्रिया अधिक वेळ चालणार असेल तर युरोलॉजिस्ट अ‍ॅनेस्थेशियाखाली सिस्टोस्कोपी सुचवू शकतो.

सिस्टोस्कोपीनंतर काय सामान्य मानले जाते?

सिस्टोस्कोपीनंतर पुढील गोष्टी सामान्यतः होऊ शकतात:

• लघवी करताना सौम्य जळजळ.
• काही तास वारंवार लघवी.
• अचानक लघवीची तीव्र भावना.
• लघवी किंचित गुलाबी दिसणे.
• रक्ताचे काही थेंब.
• पोटाच्या खालच्या भागात सौम्य अस्वस्थता.

ही लक्षणे सहसा 24-48 तासांत कमी होतात. किडनी, हृदय किंवा इतर कारणांमुळे डॉक्टरांनी द्रवपदार्थ मर्यादित केले नसतील तर पाणी प्यायल्याने जळजळ कमी होण्यास मदत होऊ शकते. जळजळ, सौम्य अस्वस्थता, रक्तस्राव, इन्फेक्शन किंवा लघवी करण्यास त्रास ही प्रक्रियेनंतर लक्ष ठेवण्याची लक्षणे आहेत.

सिस्टोस्कोपीचे संभाव्य धोके कोणते?

सिस्टोस्कोपी ही नेहमी केली जाणारी आणि सर्वसाधारणपणे सुरक्षित प्रक्रिया आहे; तरी संभाव्य धोके पुढीलप्रमाणे आहेत:

• युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन.
• रक्तस्राव.
• लघवी करताना जळजळ.
• तात्पुरते लघवी होण्यास त्रास.
• युरेथ्रा किंवा ब्लॅडरला इजा — क्वचित.
• स्कारमुळे युरेथ्रा अरुंद होणे — क्वचित.
• स्पायनल/जनरल अ‍ॅनेस्थेशिया वापरल्यास त्यासंबंधी धोके.

धोका वय, डायबेटीस, युरिन इन्फेक्शन, प्रोस्टेटचा आकार, रक्त पातळ करणारी औषधे, पूर्वीची युरेथ्रल सर्जरी आणि बायोप्सी किंवा ट्यूमर काढण्याची गरज यांवर बदलतो.

सिस्टोस्कोपीमध्ये काय दिसू शकते?

सिस्टोस्कोपीमध्ये पुढील निष्कर्ष दिसू शकतात:

• सामान्य ब्लॅडर आणि युरेथ्रा.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर.
• अडथळा निर्माण करणारा वाढलेला प्रोस्टेट.
• हाय ब्लॅडर नेक.
• ब्लॅडर स्टोन.
• ब्लॅडरची सूज.
• रक्तस्रावाचे ठिकाण.
• ब्लॅडर ट्यूमर किंवा संशयास्पद पट्टा.
• डायव्हर्टिक्युलम — म्हणजे ब्लॅडरच्या भिंतीचा बाहेर आलेला पिशवीसारखा भाग.
• ट्रॅबेक्युलेशन — म्हणजे दीर्घकाळच्या अडथळ्यामुळे ब्लॅडरचे स्नायू जाड होणे.
• पूर्वीच्या सर्जरीनंतरचे बदल.
• आत राहिलेला किंवा खडे साचलेला डीजे स्टेंट.

ब्लॅडरमध्ये संशयास्पद भाग दिसल्यास बायोप्सी घेतली जाऊ शकते. ब्लॅडर कॅन्सरच्या निदानासाठी सिस्टोस्कोपीने ब्लॅडर आतून पाहता येतो आणि गरजेनुसार ऊतक मायक्रोस्कोपखाली तपासण्यासाठी बायोप्सी घेतली जाते.

बायोप्सी घेतल्यास पुढे काय होते?

बायोप्सी घेतल्यास ऊतक हिस्टोपॅथॉलॉजी तपासणीसाठी पाठवले जाते. केंद्रानुसार अहवाल यायला काही दिवस लागू शकतात.

बायोप्सीमधून हा भाग पुढीलपैकी कोणता आहे हे समजू शकते:

• सूज.
• इन्फेक्शनशी संबंधित बदल.
• कॅन्सर नसलेली वाढ.
• प्री-कॅन्सरस बदल.
• ब्लॅडर कॅन्सर.
• पूर्वीच्या ब्लॅडर ट्यूमर उपचारानंतर पुन्हा आजार येणे.

युरोलॉजिस्ट अहवाल समजावून सांगेल आणि औषधे, पुन्हा सिस्टोस्कोपी, टीयूआरबीटी, इमेजिंग, नियोजित सर्व्हेलन्स किंवा इतर उपचार आवश्यक आहेत का ते ठरवेल.

सिस्टोस्कोपीने डीजे स्टेंट काढता येतो का?

हो. डीजे स्टेंट काढण्यासाठी सिस्टोस्कोपीचा सामान्यतः वापर केला जातो. फ्लेक्सिबल सिस्टोस्कोप ब्लॅडरमध्ये नेऊन स्टेंटचे खालचे टोक छोट्या उपकरणाने धरले जाते आणि स्टेंट हळुवारपणे काढला जातो.

ही सहसा छोटी प्रक्रिया असते. स्टेंट काढल्यानंतर काही काळ अस्वस्थता, जळजळ किंवा लघवीची तीव्र भावना होऊ शकते.

खर्च आणि रुग्णालयात राहण्याचा कालावधी कशावर ठरतो?

खर्च आणि रुग्णालयात राहण्याची गरज कोणत्या प्रकारची सिस्टोस्कोपी नियोजित आहे यावर अवलंबून असते.

साधी फ्लेक्सिबल डायग्नॉस्टिक सिस्टोस्कोपी सहसा रुग्णालयात दाखल न होता केली जाते. डीजे स्टेंट काढण्यासाठीची सिस्टोस्कोपीही अनेकदा छोटी प्रक्रिया म्हणून करता येते.

पुढील परिस्थितीत खर्च आणि मुक्काम वाढू शकतो:

• स्पायनल/जनरल अ‍ॅनेस्थेशियाची गरज.
• बायोप्सी नियोजित असणे.
• ब्लॅडर ट्यूमर काढण्याची प्रक्रिया.
• स्टोनचे उपचार आवश्यक असणे.
• वय, इन्फेक्शन, रक्तस्रावाचा धोका किंवा इतर वैद्यकीय समस्यांमुळे दाखल करावे लागणे.

तुमची सिस्टोस्कोपी फक्त निदानासाठी आहे की त्यासोबत आणखी एखादी प्रक्रिया होण्याची शक्यता आहे हे युरोलॉजिस्टला विचारा.

तपासणीसाठी येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणा:

• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी.
• युरिन कल्चर अहवाल.
• अल्ट्रासाऊंड केयूबी.
• सीटी केयूबी किंवा सीटी युरोग्राफी.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास पीएसए अहवाल.
• केली असल्यास युरोफ्लोमेट्री अहवाल.
• पूर्वीच्या सिस्टोस्कोपीच्या नोंदी.
• पूर्वीच्या सर्जरीची डिस्चार्ज समरी.
• बायोप्सी/टीयूआरबीटी झाली असल्यास हिस्टोपॅथॉलॉजी अहवाल.
• डीजे स्टेंट कार्ड किंवा डिस्चार्ज पेपर.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• रक्त पातळ करणाऱ्या औषधांची माहिती.
• डायबेटीस आणि रक्तदाबाच्या नोंदी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• लघवीत रक्त: कारणे आणि युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• लघवीच्या अहवालात आरबीसी: काळजी करावी का?
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर: लक्षणे, तपासण्या आणि उपचार
• ब्लॅडर कॅन्सर / लघवीत रक्त
• किडनी स्टोन सर्जरीनंतर डीजे स्टेंट काढणे
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Cystoscopy & Ureteroscopy https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/cystoscopy-ureteroscopy
• British Association of Urological Surgeons. Flexible Cystoscopy Patient Information Leaflet https://www.baus.org.uk/_userfiles/pages/files/Patients/Leaflets/Flexible%20cystoscopy.pdf
• American Urological Association/SUFU. Microhematuria Guideline, amended 2025 https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/microhematuria
• National Cancer Institute. Bladder Cancer Diagnosis https://www.cancer.gov/types/bladder/diagnosis