आयव्हीपी (इंट्राव्हेनस पायलोग्राम) किंवा आयव्हीयू (इंट्राव्हेनस युरोग्राफी) ही एक्स-रे तपासणी आहे. यात शिरेतून आयोडिनेटेड कॉन्ट्रास्ट दिला जातो आणि किडनी हा कॉन्ट्रास्ट फिल्टर करून लघवीत टाकत असताना वेगवेगळ्या वेळांना एक्स-रे घेतले जातात. या तपासणीत किडनीची बाह्यरेषा, लघवी संकलन प्रणाली, युरेटर, अडथळा आणि काही स्टोन दिसू शकतात. आज सीटी युरोग्राफी आणि अल्ट्रासाऊंडमधून अनेक परिस्थितींमध्ये अधिक तपशील मिळत असल्याने आयव्हीयूचा वापर खूप कमी झाला आहे; तरी जुने अहवाल किंवा निवडक परिस्थितींमध्ये ही तपासणी अजूनही दिसू शकते.

ही तपासणी कशी केली जाते?

सुरुवातीचा एक एक्स-रे घेतल्यानंतर शिरेतून कॉन्ट्रास्ट दिला जातो. किडनी कॉन्ट्रास्ट घेत आणि तो लघवीत सोडत असताना ठराविक अंतराने एक्स-रे प्रतिमा घेतल्या जातात. काही तपासणी-पद्धतींमध्ये युरेटर आणि मूत्राशय स्पष्ट दिसण्यासाठी कॉम्प्रेशन किंवा उशिराने घेतलेल्या प्रतिमा वापरल्या जातात. तपासणी किती वेळ चालेल हे किडनी कॉन्ट्रास्ट किती लवकर बाहेर टाकते आणि अडथळ्याचा संशय आहे का यावर अवलंबून असते.

आयव्हीयू अहवालात दिसणारे सामान्य शब्द

प्रॉम्प्ट बायलेटरल नेफ्रोग्राम

दोन्ही किडनी अपेक्षित वेळी कॉन्ट्रास्ट घेतात. हा साधारणपणे दिलासा देणारा निष्कर्ष असतो; पण यातून किडनीच्या कार्याचे अचूक संख्यात्मक मोजमाप मिळत नाही.

उशिराने दिसणारा नेफ्रोग्राम किंवा उशिराने होणारे एक्स्क्रिशन

एका किडनीत कॉन्ट्रास्ट उशिरा दिसतो किंवा तो हळू बाहेर पडतो. अडथळा किंवा किडनीचे कार्य कमी असल्यास असे होऊ शकते. याचा अर्थ युरेटरच्या निष्कर्षांशी आणि सीरम क्रिएटिनिनसोबत लावावा.

हायड्रोनेफ्रोसिस/हायड्रोयुरेटर

किडनीची लघवी जमा होणारी पोकळी किंवा युरेटर फुगलेले आहेत. कॉन्ट्रास्ट कुठे थांबतो किंवा कुठे मार्ग अरुंद दिसतो हे काही प्रतिमांमध्ये कळू शकते; पण कारण नेमके ठरवण्यासाठी सीटी अनेकदा अधिक अचूक असते.

फिलिंग दोष

कॉन्ट्रास्टच्या आत न भरलेला भाग स्टोन, रक्ताची गुठळी, ट्यूमर किंवा आर्टिफॅक्टमुळे दिसू शकतो. आधुनिक सीटी युरोग्राफीमध्ये त्याचे स्वरूप अधिक चांगले समजते.

तयारी आणि सुरक्षितता

तयारी केंद्रानुसार बदलू शकते. गर्भधारणा, किडनीचा आजार, डिहायड्रेशन, डायबेटीसची औषधे आणि पूर्वी आयोडिनेटेड कॉन्ट्रास्टची प्रतिक्रिया झाली असल्यास रुग्णाने ती माहिती द्यावी. आजच्या जोखीम मूल्यमापनात अस्पष्ट “आयोडीन ॲलर्जी”पेक्षा पूर्वी खरोखर कॉन्ट्रास्टची प्रतिक्रिया झाली होती का आणि किडनी किती चांगली काम करते याला अधिक महत्त्व दिले जाते.

आयव्हीयूचा वापर मोठ्या प्रमाणात का कमी झाला?

मूत्रमार्गातील स्टोनसाठी नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी अधिक अचूक आहे, तर रेनल गाठ आणि युरोथेलियल लिझनबद्दल सीटी युरोग्राफीमध्ये अधिक चांगली क्रॉस-सेक्शनल माहिती मिळते. अल्ट्रासाऊंडमध्ये रेडिएशन आणि कॉन्ट्रास्ट दोन्ही टाळता येतात. आयव्हीयूचे ऐतिहासिक महत्त्व आहे आणि एक्स्क्रिटरी ॲनाटॉमीचे एकूण चित्र त्यातून मिळू शकते; पण आज तिची भूमिका अधिक मर्यादित आहे.

असामान्य अहवालानंतर पुढे कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

स्टोनसाठी सीटी केयूबी, हेमॅच्युरिया किंवा युरोथेलियल डिसीजचा संशय असल्यास सीटी युरोग्राफी, हायड्रोनेफ्रोसिससाठी अल्ट्रासाऊंड, मूत्राशय पॅथॉलॉजीसाठी सिस्टोस्कोपी किंवा कार्यक्षमतेशी संबंधित लघवीच्या प्रवाहातील अडथळा आणि प्रत्येक किडनीचे स्वतंत्र कार्य मोजायचे असल्यास रेनल स्कॅन—अशा पुढच्या तपासण्या परिस्थितीनुसार लागू शकतात.

आयव्हीयू अहवालातील कोणते शब्द जास्त अर्थ लावून पाहू नयेत?

जुन्या अहवालात “पेल्विक फुलनेस”, “क्लब्ड कॅलिसेस” किंवा “नॉन-व्हिज्युअलाइज्ड किडनी” असे शब्द असू शकतात. यामागे अनेक कारणे असू शकतात; सध्याच्या प्रतिमा तपासणीशिवाय त्यावरून थेट आधुनिक निदान करणे योग्य नाही. जुन्या आयव्हीयूमध्ये कॉन्ट्रास्ट न दिसलेली किडनी अडथळ्यामुळे प्रभावित असू शकते, तिचे कार्य कमी असू शकते किंवा पुरेशा उशिराने प्रतिमा न घेतल्यामुळेही ती न दिसली असू शकते. आजच्या उपचार निर्णयांसाठी सध्याचे अल्ट्रासाऊंड, सीटी आणि किडनीच्या कार्याच्या तपासण्या बहुतेक वेळा अधिक उपयुक्त असतात.

आजच्या वैद्यकीय वापरात जुनी आयव्हीयू कशी समजून घ्यावी?

जुनी आयव्हीयू पाहताना चार प्रश्न विचारा: दोन्ही किडनींमध्ये नेफ्रोग्राम तयार झाला का, दोन्ही लघवी संकलन प्रणाली भरल्या का, कॉन्ट्रास्ट दोन्ही युरेटरमधून खाली गेला का आणि मूत्राशय व्यवस्थित भरले/रिकामे झाले का? एका बाजूला प्रतिमा उशिरा दिसत असल्यास किंवा अजिबात दिसत नसल्यास अडथळा किंवा कमी कार्याची शक्यता असते; पण प्रतिमा नेमक्या किती वेळाने घेतल्या होत्या आणि त्या काळचे किडनीचे कार्य माहीत नसल्यास सावधपणे अर्थ लावावा.

वर्षांपूर्वीच्या आयव्हीयूमध्ये युरेटर अरुंद असणे, ड्युप्लेक्स प्रणाली किंवा PUJ नमुना नोंदवला असेल तर शक्य असल्यास प्रत्यक्ष एक्स-रे प्रतिमा आणा. सध्याचा उपचार ठरवण्यापूर्वी ॲनाटॉमी किंवा कार्यात बदल झाला आहे का हे जाणून घेण्यासाठी आधुनिक सीटी/एमआरआय किंवा रेनल स्कॅन लागू शकतो.

किडनीच्या कार्याबद्दल आयव्हीयू काय सांगू शकते आणि काय सांगू शकत नाही?

जुन्या आयव्हीयू अहवालात किडनीचे वर्णन “लवकर कार्य करणारी”, “उशिराने कार्य करणारी” किंवा “कमी प्रमाणात एक्स्क्रिटिंग” असे केलेले असू शकते. ही गुणात्मक निरीक्षणे उपयोगी आहेत; पण न्यूक्लिअर रेनल स्कॅनप्रमाणे आयव्हीयूमध्ये डिफरेंशियल रेनल कार्य मोजता येत नाही. उशिराने दिसणारा नेफ्रोग्राम अडथळा, कमी किडनीचे कार्य किंवा तांत्रिक/वेळेच्या कारणांमुळे होऊ शकतो.

आजच्या उपचाराचे नियोजन करण्यासाठी जुनी आयव्हीयू वापरत असाल, तर ती अचूक सध्याची कार्य तपासणी म्हणून नव्हे, तर लघवी संकलन प्रणालीची ॲनाटॉमिकल नोंद म्हणून अधिक उपयुक्त असते. अल्ट्रासाऊंड, सीटी, सीरम क्रिएटिनिन/eGFR आणि DTPA/MAG3 रेनोग्राफी वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे अधिक विश्वासार्हपणे देऊ शकतात.

डॉक्टरांच्या भेटीस काय आणावे?

• फक्त अहवाल नव्हे, तर आयव्हीयूच्या एक्स-रे किंवा डिजिटल प्रतिमा.
• अलीकडील क्रिएटिनिन/eGFR.
• लघवीची नियमित तपासणी आणि कल्चर.
• जुने अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी.
• स्टोन, शस्त्रक्रिया, युरेटरिक स्टेंट किंवा पूर्वी झालेल्या कॉन्ट्रास्ट प्रतिक्रियेचा इतिहास.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• सीटी युरोग्राफी अहवाल समजून घ्या
• सीटी केयूबी अहवाल समजून घ्या
• DTPA / रीनल स्कॅन समजून घ्या
• सीरम क्रिएटिनिन तपासणी समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• RadiologyInfo.org (ACR/RSNA). Urography. Last reviewed March 11, 2024 https://www.radiologyinfo.org/en/info/urography
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis. 2026 https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis