रेझूम (Rezūm) हा बेनाइन प्रोस्टेट वाढीमुळे (बीपीएच) होणाऱ्या लघवीच्या त्रासांसाठीचा मिनिमली इन्व्हेसिव्ह उपचार आहे. लघवीच्या नळीमधून एक बारीक उपकरण आत नेऊन प्रोस्टेटच्या निवडक भागांमध्ये निर्जंतुक वॉटर व्हेपरचे छोटे डोस दिले जातात. या वाफेमधील उष्णतेमुळे अडथळा निर्माण करणारे ऊतक निष्क्रिय होते आणि पुढील काही आठवड्यांत शरीर ते हळूहळू शोषून घेते. मोठ्या प्रमाणात प्रोस्टेट ऊतक काढून न टाकता रेझूममुळे लघवीची लक्षणे सुधारू शकतात आणि नव्याने इरेक्शन किंवा इजॅक्युलेशनचे त्रास होण्याचा धोका साधारणपणे कमी असतो. मात्र प्रत्येक प्रोस्टेटचा आकार, रचना किंवा अडथळ्याची तीव्रता यासाठी रेझूम योग्य असेलच असे नाही.

रेझूम थेरपी म्हणजे काय?

रेझूमला वॉटर व्हेपर थर्मल थेरपी असेही म्हणतात. टीयूआरपी किंवा होलेपप्रमाणे या उपचारात प्रोस्टेटचे ऊतक यांत्रिकरीत्या कापून किंवा एन्युक्लिएट करून काढले जात नाही. प्रोस्टेटच्या ट्रान्झिशन झोनमधील निवडक भागांमध्ये वाफ दिली जाते. उपचार केलेल्या पेशी नष्ट झाल्यानंतर शरीर त्या हळूहळू साफ करते आणि लघवीचा प्रोस्टेटमधून जाणारा मार्ग मोकळा होतो.

व्यवहारात लक्षात ठेवण्याची सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे याचा फायदा ताबडतोब दिसत नाही. उपचारानंतर सुरुवातीच्या काही दिवसांत सूज आल्यामुळे लघवी करणे काही काळ अधिक अवघड वाटू शकते. लक्षणांमध्ये सुधारणा बहुतेक वेळा पुढील काही आठवड्यांत हळूहळू जाणवते.

रेझूम कोणासाठी योग्य ठरू शकते?

यासाठी रुग्णाची निवड करताना लक्षणे, प्रोस्टेटची रचना, लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात उरणारी लघवी, मूत्राशयाच्या स्नायूंचे कार्य आणि रुग्णाची प्राधान्ये पाहिली जातात. रेझूमसाठीचे सर्वात मजबूत पुरावे मध्यम ते तीव्र लक्षणे आणि मध्यम आकाराचा वाढलेला प्रोस्टेट असलेल्या पुरुषांमध्ये आहेत. त्यामुळे हे निष्कर्ष प्रत्येक अतिशय मोठ्या प्रोस्टेटला किंवा दीर्घकाळ कॅथेटरवर असलेल्या प्रत्येक रुग्णाला तस्सेच लागू करता येत नाहीत.

• औषधे किंवा साधे बदल करूनही त्रासदायक कमकुवत लघवीचा प्रवाह, लघवी सुरू होण्यास उशीर, वारंवार लघवी किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे.
• साधारण मध्यम आकाराचा प्रोस्टेट; मार्गदर्शक तत्त्वांतील मोठा पुरावा सुमारे 30-80 mL/g आकाराच्या प्रोस्टेटसाठी आहे.
• इजॅक्युलेशन जपणे महत्त्वाचे असलेला आणि वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य असल्यास मोठ्या प्रमाणात ऊतक काढणारी शस्त्रक्रिया टाळू इच्छिणारा रुग्ण.
• सुधारणा हळूहळू होईल आणि काही काळ कॅथेटर लागू शकतो हे मान्य असलेला रुग्ण.
• योग्य रचना आणि या तंत्राचा अनुभव असलेल्या सर्जनकडे निवडक मिडियन लोब ऑब्स्ट्रक्शनवरही रेझूम करता येऊ शकते.

दुसरा उपचार कधी अधिक योग्य ठरू शकतो?

• खूप मोठा प्रोस्टेट किंवा तीव्र, ठाम अडथळा असल्यास होलेपसारखी अधिक प्रभावी डिबल्किंग प्रक्रिया मूत्राशय रिकामे होण्यात अधिक विश्वासार्ह सुधारणा देऊ शकते.
• वारंवार युरिनरी रिटेन्शन, खूप जास्त पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल किंवा मूत्राशयाचा स्नायू कमकुवत असल्याची शंका असल्यास मिनिमली इन्व्हेसिव्ह पर्याय निवडण्यापूर्वी अधिक तपासणी लागू शकते.
• ब्लॅडर स्टोन, वारंवार युरिन इन्फेक्शन, किडनीला सूज किंवा अडथळ्यामुळे किडनीच्या कार्यावर परिणाम झाल्यास दीर्घकाळ टिकणारा अडथळा दूर करणे हे प्राधान्य असते.
• शक्य तितक्या लवकर आणि ठळक सुधारणा हवी आहे आणि पारंपरिक शस्त्रक्रियेमुळे होऊ शकणारे लैंगिक दुष्परिणाम मान्य आहेत असा रुग्ण.
• प्रोस्टेट कॅन्सरची शंका, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर किंवा लघवीच्या त्रासाचे दुसरे कारण असल्यास ते आधी तपासणे आवश्यक असते.

सध्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये रेझूमचे स्थान

रेझूमसाठी रॅन्डमाइज्ड शॅम-कंट्रोल्ड अभ्यास आणि पाच वर्षांपर्यंतची परिणामांची माहिती उपलब्ध आहे. निवडक पुरुषांमध्ये लक्षणांमध्ये अर्थपूर्ण सुधारणा आणि लैंगिक कार्यावर तुलनेने अनुकूल परिणाम दिसतो. तरीही 2026 च्या EAU मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये कन्व्हेक्टिव्ह वॉटर-व्हेपर थेरपीला अजूनही अभ्यासाधीन पर्यायी अब्लेटिव्ह तंत्रांमध्ये ठेवले आहे, कारण टीयूआरपीसारख्या स्थापित उपचारांशी थेट रॅन्डमाइज्ड तुलना मर्यादित आहे. लघवीचा प्रवाह आणि मूत्राशयात उरणारी लघवी कमी होण्यात टीयूआरपीनंतर साधारणपणे अधिक ठळक सुधारणा दिसते.

निवडक रुग्णांमध्ये रेझूम प्रभावी ठरू शकते. त्याचा मुख्य तोल असा आहे: प्रक्रिया कमी आक्रमक आणि इजॅक्युलेशन टिकण्याची शक्यता चांगली, पण सुधारणा तुलनेने हळू आणि टीयूआरपी किंवा होलेपसारख्या स्थापित शस्त्रक्रियांपेक्षा दीर्घकालीन तुलनात्मक पुरावे कमी.

रेझूम प्रक्रिया कशी केली जाते?

ही प्रक्रिया लघवीच्या नळीमधून केली जाते. सिस्टोस्कोपिक डिलिव्हरी डिव्हाइस प्रोस्टेटिक युरेथ्रामध्ये योग्य ठिकाणी नेले जाते आणि अडथळा निर्माण करणाऱ्या ऊतकात वॉटर व्हेपरचे छोटे डोस दिले जातात. किती डोस द्यायचे आणि कुठे द्यायचे हे प्रोस्टेटची लांबी व रचना यावर अवलंबून असते.

रुग्ण आणि केंद्रानुसार लोकल अॅनेस्थेशियासह सेडेशन, रीजनल अॅनेस्थेशिया किंवा अल्पकाळ जनरल अॅनेस्थेशिया वापरला जाऊ शकतो. रेझूम बहुतांश वेळा डे-केअर प्रक्रिया असते.

मला कॅथेटर लागेल का?

रेझूमनंतर अनेक पुरुषांना काही काळ युरिनरी कॅथेटरची गरज पडते, कारण प्रोस्टेट कमी होण्यापूर्वी सुरुवातीला सूज येऊ शकते. कॅथेटर किती दिवस ठेवायचा हे आधीचा अडथळा, प्रोस्टेटचा आकार, उरलेली लघवी आणि रुग्णाला आधीपासून रिटेन्शन होते का यावर अवलंबून असते. मूत्राशय सुरक्षितपणे रिकामे होणार नाही अशी उपचार करणाऱ्या टीमला शंका असल्यास केवळ ठराविक दिवस पूर्ण झाले म्हणून कॅथेटर काढू नये.

फायदे आणि मर्यादा

उपचारानंतरचा काळ कसा असतो?

लघवी करताना जळजळ, लघवीची घाई, वारंवार लघवी, पेल्विक भागात अस्वस्थता आणि लघवीत थोडे रक्त सुरुवातीला दिसू शकते. उपचार केलेल्या ऊतकात प्रथम सूज व दाह होतो आणि नंतर ते शोषले जाते, त्यामुळे काही दिवस लक्षणे कमी-जास्त होऊ शकतात.

अनेक रुग्ण काही दिवसांत हलकी दैनंदिन कामे सुरू करू शकतात. मात्र रक्तस्राव आणि अस्वस्थता कमी होईपर्यंत जड व्यायाम, सायकल चालवणे आणि जड वजन उचलणे टाळण्याचा सल्ला दिला जातो. लक्षणांतील सुधारणा अनेकदा काही आठवड्यांत सुरू होते आणि पुढील काही महिन्यांपर्यंत वाढत राहू शकते.

रेझूमनंतर लैंगिक कार्य

रेझूम निवडण्यामागील एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे त्याचा लैंगिक कार्यावर तुलनेने अनुकूल परिणाम. अभ्यास आणि मार्गदर्शक तत्त्वांच्या पुनरावलोकनात नव्याने इरेक्टाइल डिसफंक्शन होण्याचा धोका कमी आणि प्रोस्टेटचे ऊतक काढणाऱ्या शस्त्रक्रियांपेक्षा इजॅक्युलेटरी डिसफंक्शन कमी असल्याचे दिसते. याचा अर्थ धोका शून्य असा नाही. वय, औषधे, डायबेटीस, प्रोस्टेटचे आजार किंवा पूर्वीच्या प्रक्रिया यांमुळे आधीपासूनच इजॅक्युलेशनवर परिणाम झालेला असू शकतो.

धोके आणि दुष्परिणाम

• काही काळ लघवी करताना जळजळ, वारंवार लघवी, लघवीची तीव्र घाई किंवा पेल्विक अस्वस्थता.
• थोड्या काळासाठी लघवीत किंवा वीर्यात रक्त.
• युरिनरी रिटेन्शनमुळे कॅथेटर लावण्याची किंवा तो जास्त दिवस ठेवण्याची गरज.
• युरिन इन्फेक्शन.
• लक्षणे कायम राहणे किंवा अपेक्षित सुधारणा न होणे.
• पुढे पुन्हा बीपीएचची औषधे, दुसरी मिनिमली इन्व्हेसिव्ह प्रक्रिया किंवा प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेची गरज.
• उपकरण लघवीच्या नळीमधून घातल्यामुळे क्वचित युरेथ्रा किंवा ब्लॅडर नेकला स्कार होणे.

सल्लामसलतीसाठी काय घेऊन यावे?

• प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल असलेला अल्ट्रासाऊंड रिपोर्ट.
• आधी केले असल्यास युरोफ्लोमेट्री रिपोर्ट.
• उपलब्ध असल्यास युरिन रुटीन/कल्चर आणि सिरम क्रिएटिनिन.
• वय आणि वैद्यकीय तपासणीनुसार लागू असल्यास पीएसए रिपोर्ट.
• सध्या सुरू असलेली प्रोस्टेटची औषधे आणि रक्त पातळ करणारी औषधे.
• पूर्वी कॅथेटर लावला असल्यास, रिटेन्शन, टीयूआरपी, इतर प्रोस्टेट प्रक्रिया किंवा युरेथ्राची शस्त्रक्रिया झाली असल्यास त्याची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेला प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• प्रोस्टेटची औषधे समजून घ्या
• रेझूम विरुद्ध युरोलिफ्ट: कोणते चांगले?
• रेझूम विरुद्ध टीयूआरपी: कोणता उपचार चांगला?
• कोणते प्रोस्टेट उपचार इजॅक्युलेशन जपण्यास मदत करू शकतात?
• युरोफ्लोमेट्री टेस्ट: तुमच्या लघवीच्या प्रवाहाचा वेग काय सांगतो?
• पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल: लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात किती लघवी उरणे सामान्य आहे?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on the Management of Non-neurogenic Male LUTS: Disease Management, 2026 https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/disease-management
• American Urological Association. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/bph-guideline
• National Institute for Health and Care Excellence. Rezūm for treating lower urinary tract symptoms secondary to benign prostatic hyperplasia (HTG545) https://www.nice.org.uk/guidance/htg545
• British Association of Urological Surgeons. Prostate procedures: patient information https://www.baus.org.uk/patients/information_leaflets/category/8/prostate_procedures