स्पर्म गोठवून जतन करणे (सीमेन गोठवून जतन करणे किंवा स्पर्म बँकिंग) म्हणजे भविष्यातील प्रजनन उपचारांसाठी स्पर्म अतिशय कमी तापमानावर साठवून ठेवणे. केमोथेरपी, रेडिओथेरपी किंवा स्पर्म निर्मितीला हानी पोहोचवू शकणाऱ्या इतर उपचारांपूर्वी याचा नक्की विचार करावा. टेस्टिक्युलर शस्त्रक्रियेपूर्वी, स्पर्म काउंट अत्यंत कमी किंवा बदलता असल्यास, प्रजननक्षमता कमी करू शकणाऱ्या हार्मोन उपचारांपूर्वी किंवा PESA/TESA/TESE/मायक्रो-TESEमध्ये स्पर्म मिळाल्यासही ते उपयोगी ठरू शकते. स्पर्म गोठवून ठेवले म्हणून भविष्यात गर्भधारणेची हमी मिळत नाही; मात्र ICSIसाठी फार कमी स्पर्म लागतात, त्यामुळे अगदी थोडे जिवंत स्पर्म जतन झाले तरी ते मौल्यवान ठरू शकतात.

स्पर्म गोठवून जतन करणे म्हणजे काय?

सीमेन नमुना गोळा करून त्याची तपासणी केली जाते, क्रायोप्रोटेक्टंट मिसळले जाते, लेबल केलेल्या व्हायल्समध्ये विभागले जाते आणि नियंत्रित प्रयोगशाळा पद्धतीने थंड करून लिक्विड नायट्रोजनमध्ये दीर्घकाळ साठवले जाते. इजॅक्युलेशनने स्पर्म मिळत नसतील तर शस्त्रक्रियेमुळे मिळवलेले एपिडिडिमल किंवा टेस्टिक्युलर स्पर्मही गोठवून जतन करता येतात.

स्पर्म गोठवून जतन करण्याची ठोस शिफारस कधी केली जाते?

कॅन्सर नसतानाही स्पर्म गोठवून जतन करणे कधी योग्य ठरू शकते?

• क्रिप्टोझूस्पर्मिया किंवा नमुन्यानुसार खूप बदलणारा अत्यंत कमी स्पर्म काउंट.
• भविष्यात जैविक पितृत्व महत्त्वाचे असून स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन सतत कमी होत आहे.
• वासेक्टॉमीपूर्वी भविष्यासाठी अतिरिक्त प्रजनन पर्याय म्हणून स्पर्मचा साठा हवा असल्यास, योग्य समुपदेशनानंतर.
• इजॅक्युलेशनवर परिणाम करू शकणाऱ्या किंवा जननमार्गाला नुकसान होऊ शकणाऱ्या मोठ्या शस्त्रक्रियेपूर्वी.
• भविष्यात मूल हवे असण्याची शक्यता असेल आणि बाहेरून टेस्टोस्टेरॉन सुरू करण्याचा विचार असेल तर स्पर्म गोठवून ठेवण्याचा विचार करता येतो. मात्र त्याआधी टेस्टोस्टेरॉन खरोखर आवश्यक आहे का आणि प्रजननक्षमता जपणारा दुसरा उपचार उपलब्ध आहे का हे तपासणे महत्त्वाचे आहे.

किती नमुने साठवावेत?

जास्त नमुने असल्यास पुढे अधिक पर्याय मिळतात; पण किती नमुने साठवायचे हे उपचार किती तातडीचे आहेत, स्पर्मची गुणवत्ता आणि भविष्यातील अपत्यप्राप्तीचे नियोजन यावर ठरते. ASCO 2025 नुसार कॅन्सर उपचारांपूर्वी शक्य तितके इजॅक्युलेट्स गोळा करावेत; तरी ICSIला फार कमी स्पर्म लागतात म्हणून एकच कमी-गुणवत्तेचा नमुनाही उपयोगी ठरू शकतो. ठरावीक नमुन्यांची संख्या पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक कॅन्सरवरील उपचार धोकादायकरीत्या उशिरा करू नये.

स्पर्म काउंट आधीपासूनच खूप कमी असेल तर?

“हा नमुना गोठवून जतन करण्याइतका चांगला नाही” असे गृहीत धरू नका. ICSIमध्ये अगदी कमी जिवंत स्पर्मही उपयोगी पडू शकतात. क्रिप्टोझूस्पर्मियात एम्ब्रायोलॉजी प्रयोगशाळेला अधिक वेळ घेणारा स्पर्म शोध आणि विशेष गोठवून जतन करण्याच्या पद्धती लागू शकतात. अझूस्पर्मियात कारण तपासून योग्य असल्यास शस्त्रक्रियेद्वारे स्पर्म रिट्रिव्हलचा विचार करता येतो.

गोठवून जतन केल्यामुळे स्पर्मचे नुकसान होते का?

गोठवणे आणि नंतर वितळवण्याच्या प्रक्रियेत काही स्पर्म जिवंत राहत नाहीत आणि मोटिलिटी कमी होऊ शकते. तरी आधुनिक गोठवून जतन करणे ही मान्यताप्राप्त प्रजननक्षमता जतन पद्धत आहे. प्रयोगशाळेच्या ठरलेल्या पद्धतीनुसार नमुना वितळवून स्पर्म किती जिवंत राहतात याची चाचणी केली जाऊ शकते.

स्पर्म किती वर्षे गोठवून जतन राहू शकतात?

लिक्विड नायट्रोजनच्या तापमानावर जैविक क्रिया जवळजवळ थांबते. अनेक वर्षे साठवलेल्या स्पर्मनंतरही यशस्वी गर्भधारणा झाल्याचे नोंदले गेले आहे. प्रत्यक्ष किती वर्षे साठवता येईल हे संमती, स्थानिक कायदे, प्रयोगशाळेचे धोरण आणि साठवण सुरू ठेवण्याच्या व्यवस्थेवर अवलंबून असते.

गोठवून जतन केलेले स्पर्म पुढे कसे वापरतात?

नमुना वितळवल्यानंतर किती मोटाइल स्पर्म उपलब्ध आहेत आणि स्त्री जोडीदाराची प्रजननक्षमता कशी आहे यावर IUI, IVF किंवा ICSIची निवड ठरते. शस्त्रक्रियेमुळे मिळवलेले स्पर्म आणि अत्यंत कमी काउंट गोठवून जतन केलेले नमुने साधारणतः ICSIसाठी वापरले जातात.

कॅन्सरच्या उपचारांपूर्वी योग्य वेळ विशेष महत्त्वाची

ASCO नुसार शक्य असल्यास कॅन्सरवरील उपचारांपूर्वी प्युबर्टल आणि पोस्ट-प्युबर्टल पुरुषांशी स्पर्म बँकिंगबद्दल चर्चा करावी. उपचारांचा पहिला डोस किंवा पहिली प्रक्रिया झाल्यानंतरही स्पर्मची संख्या आणि DNAच्या अखंडतेवर परिणाम होऊ शकतो, म्हणून उपचारांपूर्वी गोळा केलेले स्पर्म प्राधान्याचे असतात. प्रजननक्षमता जतन करण्याची चर्चा ऑन्कोलॉजी उपचारांचे नियोजन करतानाच लवकर करावी.

कॅन्सर उपचारांपूर्वी “अचूक” नमुन्याची वाट पाहू नका

केमोथेरपी, रेडिओथेरपी किंवा प्रजननक्षमतेला धोका असलेली शस्त्रक्रिया नियोजित असल्यास शक्य तितक्या आधी स्पर्म बँकिंगची चर्चा करावी. कमी काउंट किंवा इतर बाबतीत असामान्य नमुनाही गोठवून जतन करण्यासारखा असू शकतो कारण ICSIला फार कमी स्पर्म लागतात. वेळ असेल तर एकापेक्षा जास्त नमुने गोळा केल्यामुळे साठा वाढू शकतो; पण यासाठी तातडीचे कॅन्सरवरील उपचार अनावश्यकपणे उशिरा करू नये.

उपचार कधी सुरू होणार आहे हे ऑन्कोलॉजी पथक आणि प्रजननक्षमता प्रयोगशाळा दोघांनाही सांगा. आदर्श सीमेन अहवाल मिळवण्यापेक्षा नमुना योग्य वेळेत गोळा करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• सध्याचा सीमेन अॅनालिसिस.
• लागू असल्यास कॅन्सरचे निदान/उपचारांचे नियोजन किंवा आगामी शस्त्रक्रियेची माहिती.
• पूर्वी गोठवून जतन केलेल्या स्पर्मच्या साठ्याची नोंद/अहवाल.
• सध्या सुरू असलेले टेस्टोस्टेरॉन किंवा प्रजननक्षमता दाबणारी औषधे.
• प्रजननक्षमता प्रयोगशाळेने मागितलेली ओळखपत्र/संमतीची कागदपत्रे.
• स्पर्म लवकर वापरणार असल्यास जोडीदाराचे अपत्यप्राप्तीचे नियोजन.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• क्रिप्टोझूस्पर्मिया समजून घ्या
• अझूस्पर्मिया: सीमेनमध्ये स्पर्म नसणे
• मायक्रो-TESE शस्त्रक्रिया समजून घ्या
• TESA आणि PESA समजून घ्या
• कमी टेस्टोस्टेरॉन आणि पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• American Society of Clinical Oncology. Fertility Preservation in People With Cancer: ASCO Guideline Update. J Clin Oncol. 2025 https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO-24-02782
• World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th ed https://www.who.int/publications/i/item/9789240030787
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf