हायड्रोनेफ्रोसिससोबत स्टोन म्हणजे किडनी स्टोन युरिन फ्लो ब्लॉक करत असून किडनीच्या युरिन ड्रेनेज सिस्टिमला सूज आली आहे. याचा अर्थ नेहमीच कायमचे किडनी डॅमेज झाले आहे असे नाही, पण त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. अर्जन्सी स्टोनचा साईज, लोकेशन, सूजेची ग्रेड, ताप, युरिन इन्फेक्शन, दुखणे, उलट्या आणि किडनी फंक्शनवर अवलंबून असते. माइल्ड हायड्रोनेफ्रोसिस काही रुग्णांमध्ये औषधे आणि फॉलो-अपने मॉनिटर करता येऊ शकते. ताप, थंडी वाजणे, हाय क्रिएटिनिन, तीव्र दुखणे, उलट्या, सिंगल किडनी किंवा सिव्हिअर हायड्रोनेफ्रोसिस असल्यास अर्जंट युरोलॉजी केअर आवश्यक आहे.

हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे काय?

हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे युरिन सहज ड्रेन न झाल्यामुळे किडनीला आलेली सूज.

सामान्यपणे युरिन किडनीमधून युरेटर नावाच्या अरुंद नळीतून ब्लॅडरमध्ये आणि तिथून लघवीच्या मार्गाने बाहेर जाते.

किडनी → युरेटर → ब्लॅडर → लघवीचा मार्ग

युरेटरमध्ये स्टोन अडकला की ब्लॉकेजच्या वर युरिन साचते. त्यामुळे किडनीच्या कलेक्टिंग सिस्टिममध्ये प्रेशर वाढते. या सूजेला हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणतात.

हायड्रोनेफ्रोसिस हा स्वतंत्र आजार नाही. तो युरिन बॅक-प्रेशरचा संकेत आहे. किडनी स्टोन हे या ब्लॉकेजचे सामान्य कारण आहे. National Kidney Foundation नुसार हायड्रोनेफ्रोसिस एक किंवा दोन्ही किडनींना होऊ शकते आणि कारणाची ट्रीटमेंट न केल्यास कालांतराने किडनी फंक्शन कमी होऊ शकते.

हायड्रोनेफ्रोसिससोबत स्टोन: तुमच्या यूएसजी किंवा सीटी रिपोर्टचा अर्थ

अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी रिपोर्टमध्ये कॅल्क्युलस, युरेटेरिक कॅल्क्युलस, हायड्रॉयुरेटरोनेफ्रोसिस, पीयूजे स्टोन, व्हीयूजे स्टोन किंवा बॅक-प्रेशर चेंजेस असे टर्म्स दिसू शकतात. हे शब्द घाबरवणारे वाटू शकतात, पण ते सोप्या पद्धतीने समजून घेता येतात.

महत्त्वाचा प्रश्न फक्त “हायड्रोनेफ्रोसिस आहे का?” हा नाही. अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे: “हा स्टोन धोकादायक ब्लॉकेज करत आहे का?”

हायड्रोनेफ्रोसिससोबत स्टोन गंभीर असतो का?

होऊ शकतो, विशेषतः इन्फेक्शन किंवा किडनी फंक्शन डॅमेज असल्यास.

माइल्ड हायड्रोनेफ्रोसिस, नॉर्मल क्रिएटिनिन, ताप नाही आणि पेन कंट्रोलमध्ये असलेला छोटा स्टोन काही वेळा औषधे आणि क्लोज फॉलो-अपने मॅनेज करता येतो. पण ताप, थंडी वाजणे, युरिनमध्ये पस, हाय क्रिएटिनिन किंवा लघवी कमी होण्यासोबत ब्लॉक झालेली किडनी अर्जंट परिस्थिती आहे.

European Association of Urology नुसार युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शनची चिन्हे आणि/किंवा अॅन्युरिया असलेली ऑब्स्ट्रक्टेड किडनी ही युरोलॉजिकल इमर्जन्सी आहे आणि स्टोनमुळे झालेल्या इन्फेक्टेड हायड्रोनेफ्रोसिसमध्ये अर्जंट डिकम्प्रेशनची अनेकदा गरज असते.

माइल्ड, मॉडरेट आणि सिव्हिअर हायड्रोनेफ्रोसिस

माइल्ड हायड्रोनेफ्रोसिस

माइल्ड हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे सुरुवातीची किंवा लो-ग्रेड सूज. स्टोन छोटा असेल, ब्लॉकेज पार्शियल असेल, स्टोन निघण्याच्या जवळ असेल किंवा ऑब्स्ट्रक्शन नुकतेच सुरू झाले असेल तर असे होऊ शकते.

माइल्ड हायड्रोनेफ्रोसिस आपोआप धोकादायक नसते, पण लक्षणे, युरिन टेस्ट आणि क्रिएटिनिनशी त्याची सांगड घालणे आवश्यक असते. स्टोन अजून अडकलेला असतानाही दुखणे कमी होऊ शकते.

मॉडरेट हायड्रोनेफ्रोसिस

मॉडरेट हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे अधिक महत्त्वाची सूज. विशेषतः स्टोन युरेटरमध्ये असेल, दुखणे वारंवार होत असेल, युरिन टेस्टमध्ये इन्फेक्शन दिसत असेल किंवा क्रिएटिनिन वाढले असेल तर क्लोजर इव्हॅल्युएशन आवश्यक आहे.

अल्ट्रासाऊंडमध्ये स्टोनचा साईज आणि लोकेशन स्पष्ट नसेल तर सीटी KUB अनेकदा उपयोगी ठरते.

तीव्र हायड्रोनेफ्रोसिस

सिव्हिअर हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे किडनीवर लक्षणीय बॅक-प्रेशर. यासाठी लवकर युरोलॉजी इव्हॅल्युएशन आवश्यक आहे. ताप, उलट्या, वाढते क्रिएटिनिन, कमी युरिन आउटपुट, सिंगल किडनी, दोन्ही बाजूंचे स्टोन किंवा अनकंट्रोल्ड पेन असल्यास ही अर्जंट परिस्थिती बनते.

सिव्हिअर हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे कायमचे किडनी डॅमेज झालेच असे नाही, पण ट्रीटमेंट उशिरा झाल्यास धोका वाढतो.

हायड्रोनेफ्रोसिससोबत स्टोनची लक्षणे

लक्षणे स्टोनचा साईज, लोकेशन आणि युरिन फ्लो ब्लॉक आहे का यावर अवलंबून असतात. छोटा युरेटेरिक स्टोन तीव्र दुखू शकतो, तर किडनीतील मोठा स्टोन काही वेळा सायलेंट राहू शकतो.

• बाजूला, पाठीला किंवा फ्लॅंकमध्ये तीव्र दुखणे.
• खालच्या पोटात, ग्रोइनमध्ये किंवा टेस्टिकलकडे जाणारे दुखणे.
• लाटांसारखे येणारे दुखणे.
• नॉशिया किंवा व्हॉमिटिंग.
• युरिन करताना जळजळ.
• वारंवार युरिनची इच्छा.
• युरिनमध्ये रक्त दिसणे.
• ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त युरिन.
• ताप किंवा थंडी वाजणे.
• गंभीर ऑब्स्ट्रक्शनमध्ये लघवी कमी होणे.

NIDDK नुसार किडनी स्टोनमध्ये पाठीला, बाजूला, खालच्या पोटात किंवा जांघेत तीव्र दुखणे, लघवीत रक्त, वारंवार लघवी, लघवीत जळजळ/दुखणे, लघवी न होणे, क्लाउडी किंवा दुर्गंधीयुक्त लघवी अशी लक्षणे होऊ शकतात.

हायड्रोनेफ्रोसिससोबत स्टोनमध्ये आवश्यक टेस्ट्स

अल्ट्रासाऊंड केयूबी

अल्ट्रासाऊंडचा अनेकदा प्रथम वापर होतो. त्यात किडनीची सूज, अनेक किडनी स्टोन आणि ब्लॅडर युरिन रिटेन्शन दिसू शकते. फॉलो-अपसाठी ते उपयोगी असून प्रेग्नन्सी आणि मुलांमध्ये प्रथम प्राधान्य दिले जाते. मात्र काही युरेटेरिक स्टोन अल्ट्रासाऊंडमध्ये मिस होऊ शकतात.

सीटी केयूबी / एनसीसीटी केयूबी

एनसीसीटी KUB म्हणजे किडनी, युरेटर आणि ब्लॅडरचा नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी स्कॅन. प्रौढांमध्ये स्टोनचा अचूक साईज, लोकेशन, संख्या, ऑब्स्ट्रक्शनची ग्रेड आणि ट्रीटमेंट प्लॅनिंगसाठी ही साधारणपणे सर्वात अचूक टेस्ट असते.

NICE प्रौढांमध्ये संशयित रेनल कॉलिकसाठी २४ तासांच्या आत अर्जंट लो-डोस नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटीची शिफारस करते. प्रेग्नंट महिला, मुले आणि तरुणांमध्ये प्रथम अल्ट्रासाऊंडची शिफारस आहे.

युरिन टेस्ट्स

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपीमध्ये रक्त पेशी, पस सेल्स, क्रिस्टल्स किंवा इन्फेक्शनची चिन्हे दिसू शकतात. इन्फेक्शनचा संशय किंवा सर्जरी प्लॅन असल्यास युरिन कल्चर महत्त्वाचे आहे.

ब्लड टेस्ट्स

सामान्य ब्लड टेस्ट्समध्ये सीरम क्रिएटिनिन, सीबीसी, निवडक इन्फेक्शन प्रकरणांत सीआरपी आणि किडनी फंक्शन प्रभावित असल्यास इलेक्ट्रोलाइट्स यांचा समावेश होतो.

हायड्रोनेफ्रोसिससोबत स्टोनची ट्रीटमेंट

ट्रीटमेंट रिपोर्टमधील एका शब्दावर नाही, तर संपूर्ण क्लिनिकल परिस्थितीवर अवलंबून असते. युरोलॉजिस्ट स्टोनचा साईज, लोकेशन, हायड्रोनेफ्रोसिसची ग्रेड, ताप, युरिन इन्फेक्शन, पेनची तीव्रता, उलट्या, क्रिएटिनिन, सिंगल किडनी किंवा दोन्ही किडनीवर परिणाम, पूर्वीचा स्टोन हिस्ट्री आणि रुग्णाची फिटनेस पाहतो.

औषधे आणि ऑब्झर्वेशन कधी पुरेसे असू शकते?

स्टोन छोटा असेल, पेन कंट्रोलमध्ये असेल, ताप नसेल, युरिन टेस्टमध्ये इन्फेक्शनचे संकेत नसतील, क्रिएटिनिन नॉर्मल असेल, हायड्रोनेफ्रोसिस माइल्ड असेल आणि रुग्ण फॉलो-अपला येऊ शकत असेल तर औषधे आणि क्लोज फॉलो-अपचा विचार करता येतो.

औषधे पेन, उलट्या आणि निवडक युरेटेरिक स्टोन निघण्यासाठी मदत करू शकतात. रिअसेसमेंटशिवाय वारंवार पेनकिलर इंजेक्शन्स घेऊ नका. पेन कमी झाले म्हणजे स्टोन निघाला असे नेहमीच नसते.

स्टोन रिमूव्हलचे पर्याय

यूआरएसएल

यूआरएसएल, किंवा युरेटरोस्कोपिक स्टोन रिमूव्हल, युरेटेरिक स्टोनसाठी सामान्यपणे वापरली जाते. लघवीच्या मार्गातून छोटा स्कोप युरेटरमध्ये नेऊन स्टोन लेझरने तोडला जातो आणि काढला जातो किंवा छोटे फ्रॅगमेंट्स म्हणून निघू दिला जातो.

आरआयआरएस

आरआयआरएस, किंवा रेट्रोग्रेड इंट्रारेनल सर्जरी, नैसर्गिक लघवीच्या मार्गातून फ्लेक्सिबल स्कोप वापरून निवडक किडनी स्टोन ट्रीट करते.

ईएसडब्ल्यूएल

ईएसडब्ल्यूएल, किंवा शॉक वेव्ह लिथोट्रिप्सी, शरीराच्या बाहेरून शॉक वेव्ह्स देऊन निवडक स्टोन तोडते. योग्यतेचा निर्णय स्टोनचा साईज, लोकेशन, हार्डनेस आणि किडनी अॅनाटॉमीवर अवलंबून असतो.

पीसीएनएल

पीसीएनएल, किंवा पर्क्युटेनियस नेफ्रोलिथोटॉमी, मोठ्या किंवा कॉम्प्लेक्स किडनी स्टोनसाठी वापरली जाते. पाठीकडून किडनीमध्ये छोटा ट्रॅक्ट करून स्टोन काढला जातो.

NICE स्टोनचा साईज, ठिकाण आणि क्लिनिकल परिस्थितीनुसार शॉक वेव्ह लिथोट्रिप्सी, युरेटरोस्कोपी आणि पीसीएनएल हे पर्याय मानते. सतत दुखणे असलेल्या किंवा नैसर्गिकरित्या न निघण्याची शक्यता असलेल्या प्रौढ युरेटेरिक स्टोनमध्ये लवकर सर्जिकल ट्रीटमेंटचीही शिफारस आहे.

हायड्रोनेफ्रोसिसमुळे किडनी डॅमेज होऊ शकते का?

हो, ऑब्स्ट्रक्शन गंभीर, दीर्घकाळ किंवा इन्फेक्टेड असेल तर. पण वेळेवर ट्रीटमेंट केल्यास अनेक किडनी चांगल्या प्रकारे रिकव्हर होतात. NIDDK नुसार हेल्थकेअर प्रोफेशनलकडून वेळेवर ट्रीटमेंट झाल्यास किडनी स्टोनमुळे कायमचे डॅमेज क्वचित होते.

स्टोन दीर्घकाळ अडकून राहणे, ताप किंवा इन्फेक्शन, दोन्ही किडनी ब्लॉक होणे, सिंगल फंक्शनिंग किडनी, वाढते क्रिएटिनिन, सिव्हिअर हायड्रोनेफ्रोसिसकडे दुर्लक्ष किंवा तात्पुरते पेन कमी झाल्यावर फॉलो-अप चुकवणे यामुळे धोका वाढतो.

काय करू नये

• स्टोनसोबत ताप दुर्लक्ष करू नका.
• फॉलो-अपशिवाय वारंवार पेनकिलर इंजेक्शन्स घेऊ नका.
• पेन थांबले म्हणून स्टोन निघाला असे गृहीत धरू नका.
• तीव्र दुखणे किंवा व्हॉमिटिंगमध्ये जबरदस्तीने जास्त पाणी पिऊ नका.
• अँटिबायोटिक्स वारंवार स्वतःहून सुरू करू नका.
• युरिन आउटपुट कमी होत असेल तर केअर उशिरा घेऊ नका.
• डीजे स्टेंट काढणे विसरू नका.
• डॉक्टरांनी सांगितले असल्यास रिपीट इमेजिंग चुकवू नका.

डीजे स्टेंट तात्पुरता असतो. डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे तो काढणे किंवा बदलणे आवश्यक आहे.

युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

यूएसजी किंवा सीटी रिपोर्टमध्ये स्टोनसोबत हायड्रोनेफ्रोसिस असेल तर लवकर युरोलॉजी ओपिनियन घेणे योग्य आहे, विशेषतः स्टोन युरेटरमध्ये असेल किंवा रिपोर्टमध्ये मॉडरेट/सिव्हिअर हायड्रोनेफ्रोसिस असेल तर.

ताप, वारंवार दुखणे, उलट्या, हाय क्रिएटिनिन, सिंगल किडनी, बायलेटरल सूज किंवा आधीच डीजे स्टेंट असल्यास अधिक लवकर इव्हॅल्युएशन आवश्यक आहे.

युरोलॉजिस्ट औषधे, क्लोज फॉलो-अप, डीजे स्टेंटिंग, नेफ्रोस्टॉमी, यूआरएसएल, आरआयआरएस, ईएसडब्ल्यूएल किंवा पीसीएनएल यापैकी काय आवश्यक आहे ते ठरवू शकतो.

कन्सल्टेशनसाठी काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास खालील रिपोर्ट्स/माहिती आणा:

• यूएसजी केयूबी रिपोर्ट आणि इमेजेस.
• सीटी KUB फिल्म, सीडी किंवा लिंक.
• युरिन रुटीन रिपोर्ट.
• युरिन कल्चर रिपोर्ट.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• सीबीसी.
• पूर्वीच्या स्टोन सर्जरीचे रेकॉर्ड्स.
• पूर्वीच्या डिस्चार्ज समरीज.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• अॅलर्जी हिस्ट्री.
• डीजे स्टेंट आधीच ठेवला असल्यास त्याची माहिती.
• असल्यास स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• मिड युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंट
• युरेटरमध्ये अडकलेला स्टोन: लक्षणे आणि ट्रीटमेंट
• युरिन इन्फेक्शनसोबत स्टोन: तो धोकादायक का ठरू शकतो
• इन्फेक्टेड किडनी स्टोनसाठी इमर्जन्सी डीजे स्टेंटिंग
• किडनी स्टोनसाठी ईएसडब्ल्यूएल: फायदे आणि मर्यादा
• किडनी स्टोन ट्रीटमेंट

रेफरन्सेस

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• NICE Guideline NG118. Renal and Ureteric Stones: Assessment and Management https://www.nice.org.uk/guidance/ng118/chapter/recommendations
• NIDDK. Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones
• NIDDK. Symptoms & Causes of Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/symptoms-causes
• National Kidney Foundation. Hydronephrosis https://www.kidney.org/kidney-topics/hydronephrosis
• Urology Care Foundation. Kidney Stones: Symptoms, Diagnosis & Treatment https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/k/kidney-stones