वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळे होणाऱ्या लघवीच्या तक्रारींची तपासणी करताना अल्ट्रासाऊंड ही अतिशय उपयुक्त तपासणी आहे. त्यातून प्रोस्टेटचे व्हॉल्यूम, मूत्राशयातील बदल, लघवी केल्यानंतर उरलेली लघवी (पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल किंवा पीव्हीआर) आणि गरजेनुसार किडनी यांची माहिती मिळते. औषध किंवा प्रक्रिया निवडताना ही माहिती महत्त्वाची असते; मात्र केवळ प्रोस्टेटचा आकार पाहून लघवीचा मार्ग किती अडलेला आहे हे ठरत नाही. उदाहरणार्थ, 35 mL चा प्रोस्टेट मूत्राशयात आत वाढला असेल तर तो मोठा अडथळा निर्माण करू शकतो, तर यापेक्षा खूप मोठा प्रोस्टेट असलेल्या दुसऱ्या व्यक्तीला तुलनेने कमी त्रास असू शकतो. त्यामुळे अल्ट्रासाऊंडचा निष्कर्ष लक्षणे, युरोफ्लोमेट्री, पीव्हीआर, लघवीच्या तपासण्या आणि कधी कधी सिस्टोस्कोपी किंवा युरोडायनॅमिक्स यांच्यासोबत समजून घ्यावा लागतो.

प्रोस्टेटच्या अल्ट्रासाऊंडमध्ये काय मोजले किंवा पाहिले जाते?

ट्रान्सअॅब्डॉमिनल अल्ट्रासाऊंड आणि ट्रान्सरेक्टल अल्ट्रासाऊंडमध्ये काय फरक आहे?

ट्रान्सअॅब्डॉमिनल अल्ट्रासाऊंडमध्ये खालच्या पोटावरून प्रोस्टेट मोजला जातो. साधारणपणे मूत्राशय पुरेसा भरलेला असणे आवश्यक असते. ही तपासणी सोपी असून त्याच वेळी मूत्राशय आणि पीव्हीआरही पाहता येतो.

ट्रान्सरेक्टल अल्ट्रासाऊंड (TRUS)मध्ये गुदमार्गातून लहान अल्ट्रासाऊंड प्रोब वापरला जातो. यामुळे प्रोस्टेटचे व्हॉल्यूम सामान्यतः अधिक अचूकपणे मोजता येते. एखाद्या प्रक्रियेची निवड प्रोस्टेटच्या अचूक आकार किंवा रचनेवर अवलंबून असेल तर तो विशेष उपयुक्त ठरतो. EAU मार्गदर्शक सूचनांनुसार प्रोस्टेटचा आकार मोजण्यासाठी डिजिटल रेक्टल तपासणीपेक्षा अल्ट्रासाऊंड अधिक अचूक आहे.

प्रोस्टेटचा किती आकार असेल तर ‘वाढलेला प्रोस्टेट’ म्हणतात?

तरुण प्रौढ पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट साधारण 20–30 mL असू शकतो; वयानुसार वाढ होणे सामान्य आहे आणि आकारामध्ये मोठी वैयक्तिक तफावत असते. एखादा एकच आकडा ‘असामान्य’ ठरवून त्यावर उपचार निश्चित केले जात नाहीत.

प्रोस्टेटचा आकार उपचारासाठी महत्त्वाचा ठरतो कारण 5-अल्फा-रिडक्टेस इनहिबिटर ही औषधे स्पष्टपणे वाढलेल्या ग्रंथीत अधिक उपयोगी ठरतात; तसेच विविध प्रक्रियांसाठी योग्य आकाराची मर्यादा वेगवेगळी असते. उदाहरणार्थ, टीयूआयपी लहान प्रोस्टेटमध्ये, टीयूआरपी मध्यम आकाराच्या प्रोस्टेटमध्ये वापरला जातो, तर अनुभवी हातात होलेप जवळजवळ कोणत्याही आकाराच्या प्रोस्टेटसाठी करता येतो.

प्रोस्टेट जितका मोठा तितकी लक्षणे जास्त असतात का?

नाही. प्रोस्टेटचा आकार आणि लक्षणांची तीव्रता यांचा संबंध मर्यादित असतो. प्रोस्टेट कोणत्या दिशेने वाढतो हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. मिडियन लोब मूत्राशयात पुढे आला असेल तर एकूण प्रोस्टेट फार मोठा नसतानाही लघवीचा मार्ग लक्षणीय अडू शकतो. याशिवाय मूत्राशयाच्या स्नायूची ताकदही अडथळ्याची भरपाई किती चांगली करता येते हे ठरवते.

इंट्राव्हेसिकल प्रोस्टॅटिक प्रोट्रूजन (IPP) म्हणजे काय?

इंट्राव्हेसिकल प्रोस्टॅटिक प्रोट्रूजन (IPP) म्हणजे प्रोस्टेटचे ऊतक—बहुतेक वेळा मिडियन लोब—मूत्राशयात किती अंतरापर्यंत पुढे आले आहे हे मोजणे. योग्य प्रमाणात भरलेल्या मूत्राशयात मिडलाइन सुप्राप्युबिक अल्ट्रासाऊंडवर हे मोजता येते.

IPP जास्त असेल तर ब्लॅडर आउटलेट ऑब्स्ट्रक्शनची शक्यता अधिक असते आणि ट्रायल विदाउट कॅथेटर (TWOC) अपयशी होण्याची शक्यताही वाढू शकते. तरीही निदानाबाबत शंका असेल तर IPP हा युरोडायनॅमिक्सचा पर्याय नाही.

अल्ट्रासाऊंडमध्ये मूत्राशयाबद्दल काय कळू शकते?

• लघवी करण्यापूर्वी मूत्राशयातील प्रमाण आणि लघवी केल्यानंतर उरलेली लघवी.
• ब्लॅडर स्टोन.
• डायव्हर्टिक्युला (मूत्राशयाच्या भिंतीला पडलेली पिशवीसारखी फुगवट्याची जागा).
• मूत्राशयाची भिंत खूप जाड झालेली आहे का किंवा ट्रॅबेक्युलेशन आहे का.
• मोठ्या प्रमाणात दीर्घकाळ साचलेली लघवी.
• गाठ किंवा इतर बदल, ज्यासाठी पुढे सिस्टोस्कोपी किंवा इतर इमेजिंगची गरज लागू शकते.

किडनीचा अल्ट्रासाऊंड कधी महत्त्वाचा असतो?

पीव्हीआर खूप जास्त असेल, दीर्घकाळ युरिनरी रिटेन्शन असेल, लघवीत रक्त येत असेल, स्टोनचा इतिहास असेल, किडनीचे कार्य कमी झाले असेल किंवा हायड्रोनेफ्रोसिसची शंका असेल तर वरच्या युरिनरी ट्रॅक्टचा अल्ट्रासाऊंड विशेष महत्त्वाचा ठरतो.

साध्या, गुंतागुंत नसलेल्या बीपीएचच्या लक्षणांचा अर्थ आपोआप किडनीचे नुकसान झाले आहे असा होत नाही.

अल्ट्रासाऊंडमधून काय ठरवता येत नाही?

• लघवीची तक्रार प्रोस्टेटमुळेच आहे हे अल्ट्रासाऊंड एकट्याने सिद्ध करू शकत नाही.
• प्रोस्टेटमुळे अडथळा आहे की मूत्राशयाचा स्नायू कमकुवत आहे, हे विश्वासार्हपणे वेगळे करता येत नाही.
• केवळ प्रोस्टेटच्या आकारावरून प्रोस्टेट कॅन्सरचे निदान करता येत नाही.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर नसल्याची खात्री अल्ट्रासाऊंड देऊ शकत नाही.
• मूत्राशयाच्या भिंतीचे मोजमाप हे, कार्यात्मक निदान महत्त्वाचे असताना, प्रेशर-फ्लो युरोडायनॅमिक्सची जागा घेऊ शकत नाही.

अल्ट्रासाऊंडमध्ये काही असामान्य दिसल्यास पुढे काय केले जाते?

पुढील पाऊल कोणता निष्कर्ष आढळला आहे यावर ठरते. मध्यम प्रमाणात वाढलेला प्रोस्टेट आणि कमी पीव्हीआर असल्यास औषधांनी उपचार शक्य असू शकतात. पीव्हीआर खूप जास्त असेल किंवा हायड्रोनेफ्रोसिस असेल तर किडनीच्या रक्ततपासण्या, मूत्राशयातील लघवी काढून सुरक्षित ड्रेनेज आणि अधिक तातडीची तपासणी लागू शकते.

ठळक मिडियन लोब असल्यास कोणती प्रक्रिया योग्य आहे हे बदलू शकते. ब्लॅडर स्टोन असल्यास स्टोनसोबतच मूत्राशय नीट रिकामे का होत नाही याचाही शोध घेणे आवश्यक असते.

तपासणीसाठी येताना काय आणावे?

• उपलब्ध असल्यास केवळ टाइप केलेला रिपोर्ट नव्हे, तर अल्ट्रासाऊंडच्या प्रतिमा.
• प्रोस्टेट व्हॉल्यूम आणि पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअलचे आकडे.
• युरोफ्लोमेट्री प्रिंटआउट.
• गरजेनुसार पीएसए आणि सीरम क्रिएटिनिन/eGFR रिपोर्ट.
• युरिन रुटीन/कल्चर.
• पूर्वीचे युरिनरी रिटेन्शन, कॅथेटर लावणे किंवा प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेची कागदपत्रे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल: लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात किती लघवी उरणे सामान्य आहे?
• युरोफ्लोमेट्री टेस्ट: लघवीच्या प्रवाहाचा वेग काय सांगतो?
• वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळे मूत्राशय किंवा किडनीचे नुकसान होऊ शकते का?
• माझ्यासाठी कोणती प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया योग्य? टीयूआरपी, होलेप की इतर पर्याय
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसोबत कमकुवत मूत्राशय: शस्त्रक्रियेचा फायदा होईल का?
• वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळे होणारे ब्लॅडर स्टोन
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on the Management of Non-neurogenic Male LUTS: Diagnostic Evaluation, 2026 https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/diagnostic-evaluation
• American Urological Association. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/bph-guideline
• National Institute for Health and Care Excellence. Lower urinary tract symptoms in men: management (CG97) https://www.nice.org.uk/guidance/cg97