ऑक्सलेट फूड्स आणि किडनी स्टोन्स यांचा संबंध मुख्यतः कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स बनणाऱ्या लोकांमध्ये असतो. पण याचा अर्थ सर्व भाज्या, टोमॅटो, दूध किंवा दही बंद करावे असा नाही. प्रॅक्टिकल प्लॅन म्हणजे पालक, बीट, जास्त नट्स, चॉकलेट/कोको आणि व्हीट ब्रॅनसारखे खूप हाय-ऑक्सलेट फूड्स मर्यादित करणे; त्याचबरोबर पुरेसे पाणी पिणे, मीठ कमी करणे आणि जेवणासोबत नॉर्मल डायटरी कॅल्शियम घेणे. स्टोन अॅनालिसिसमध्ये कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन दिसत असेल किंवा २४-तास युरिन टेस्टमध्ये युरिन ऑक्सलेट जास्त असेल तर लो-ऑक्सलेट डायट अधिक उपयुक्त ठरतो. हायपरऑक्सल्युरिया म्हणजे युरिनमध्ये ऑक्सलेट जास्त असणाऱ्या लोकांमध्ये EAU गाइडन्स लो-ऑक्सलेट इनटेकला समर्थन देते.

ऑक्सलेट म्हणजे काय?

ऑक्सलेट हा अनेक वनस्पतीजन्य पदार्थांमध्ये नैसर्गिकरित्या आढळणारा पदार्थ आहे. शरीरही काही ऑक्सलेट तयार करते. पचनानंतर ऑक्सलेट रक्तात शोषले जाऊ शकते, किडनीपर्यंत पोहोचते आणि युरिनमधून बाहेर पडते.

युरिन कॉन्सन्ट्रेटेड असेल आणि त्यात ऑक्सलेट जास्त असेल तर कॅल्शियम ऑक्सलेट क्रिस्टल्स तयार होऊ शकतात. कालांतराने हे क्रिस्टल्स वाढून किडनी स्टोन्स बनू शकतात.

पण प्रतिबंधात ऑक्सलेट हा फक्त एक भाग आहे. कमी पाणी, जास्त मीठ, जास्त अॅनिमल प्रोटीन, लो युरिन सिट्रेट, ओबेसिटी, बाऊल समस्या आणि वारंवार डिहायड्रेशन यांमुळेही स्टोनचा धोका वाढतो. NIDDK नुसार डायटचा सल्ला स्टोनच्या प्रकारावर अवलंबून असावा, कारण कॅल्शियम ऑक्सलेट, कॅल्शियम फॉस्फेट, युरिक अॅसिड आणि सिस्टीन स्टोन्सना वेगवेगळे प्रिव्हेन्शन प्लॅन्स लागतात.

ऑक्सलेट फूड्स आणि किडनी स्टोन्स: कोणांनी जास्त काळजी घ्यावी?

किडनी स्टोन असलेल्या प्रत्येकाला कठोर लो-ऑक्सलेट डायटची गरज नसते.

खालीलपैकी काही असल्यास हाय-ऑक्सलेट फूड्स कमी करावे लागू शकतात:

• वारंवार कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स.
• २४-तास युरिन टेस्टमध्ये हाय ऑक्सलेट.
• दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स.
• लहान वयात स्टोन डिसीज.
• कुटुंबात वारंवार स्टोन होण्याचा इतिहास.
• चांगला वॉटर इनटेक असूनही स्टोन्स होणे.
• क्रॉनिक डायरिया किंवा इन्फ्लॅमेटरी बाऊल डिसीज.
• पूर्वी बाऊल सर्जरी किंवा बॅरिअॅट्रिक सर्जरी.
• पूर्वीच्या स्टोन सर्जरीनंतर स्टोन अॅनालिसिस न झालेले असणे.

तुमचा स्टोन मुख्यतः युरिक अॅसिड, इन्फेक्शन-रिलेटेड किंवा सिस्टीनचा असेल तर डायट प्लॅन वेगळा असू शकतो. म्हणून वारंवार स्टोन होणाऱ्यांमध्ये स्टोन अॅनालिसिस आणि २४-तास युरिन टेस्ट उपयुक्त असतात.

मर्यादित ठेवायचे हाय-ऑक्सलेट फूड्स

सर्वात आधी मोठ्या ऑक्सलेट सोर्सेसवर लक्ष द्या. प्रत्येक भाजी किंवा फळाला घाबरण्याची गरज नाही.

NIDDK आणि नॅशनल किडनी फाउंडेशन पालक, नट्स, व्हीट ब्रॅन, चॉकलेट/कोको, बीट आणि चहा यांसारख्या पदार्थांना कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन प्रिव्हेन्शनमध्ये कमी करावे लागू शकणाऱ्या पदार्थांमध्ये नमूद करतात.

भारतीय पदार्थांसाठी ट्रॅफिक-लाईट गाइड

हा प्रॅक्टिकल गाइड आहे, कायमचा बॅन लिस्ट नाही.

डायबेटीस, ओबेसिटी, गाऊट, हाय युरिक अॅसिड, क्रॉनिक किडनी डिसीज किंवा हाय ब्लड प्रेशर असल्यास तुमचा आदर्श डायट वेगळा असू शकतो.

टोमॅटो बंद करावा का?

बहुतेक वेळा नाही.

भारतामध्ये टोमॅटोला किडनी स्टोनसाठी अनेकदा दोष दिला जातो; पण भाजी, डाळ, चटणी किंवा सांबारमध्ये नॉर्मल प्रमाणातील टोमॅटो साधारण चालतो. टोमॅटोच्या बिया थेट “स्टोन बनत” नाहीत.

वारंवार स्टोन होत असतील तर रोज मोठ्या प्रमाणात टोमॅटो सूप, टोमॅटो ज्यूस किंवा कॉन्सन्ट्रेटेड टोमॅटो प्रिपरेशन्स टाळा. पण बहुतेक रुग्णांमध्ये टोमॅटो पूर्ण बंद करणे आवश्यक नसते आणि त्यामुळे डायट अनावश्यकपणे खूप रिस्ट्रिक्टिव्ह होऊ शकतो.

ऑक्सलेट फूड्स अधिक सुरक्षितपणे कसे खावे?

जेवणासोबत कॅल्शियम घ्या

मध्यम ऑक्सलेट असलेले फूड्स घेत असाल तर त्याच जेवणात दही, दूध किंवा पनीरसारखा कॅल्शियम सोर्स घ्या. त्यामुळे आतड्यात ऑक्सलेट बांधण्यास मदत होते.

उदाहरण: फक्त नट्सचा मोठा स्नॅक घेण्याऐवजी नट्स अधूनमधून आणि कमी प्रमाणात घ्या, आणि कॅल्शियम संतुलित जेवणाचा भाग म्हणून घ्या.

दररोजचे हाय-ऑक्सलेट “हेल्थ फूड्स” टाळा

एखादा पदार्थ सर्वसाधारणपणे हेल्दी असला तरी वारंवार स्टोन होणाऱ्या व्यक्तीने तो रोज मोठ्या प्रमाणात घेतल्यास रिस्क वाढू शकतो.

खालील गोष्टींबाबत सावध रहा:

• स्पिनॅच स्मूदीज.
• बीटरूट ज्यूस.
• अल्मंड फ्लोअर.
• मोठे नट मिक्सेस.
• डार्क चॉकलेट.
• व्हीट ब्रॅन.
• हाय-डोस व्हिटॅमिन C सप्लिमेंट्स.

नॉर्मल फूडमधील व्हिटॅमिन C महत्त्वाचे आहे; पण हाय-डोस सप्लिमेंट्समुळे काही स्टोन-फॉर्मर्समध्ये ऑक्सलेट रिस्क वाढू शकतो. नॅशनल किडनी फाउंडेशन व्हिटॅमिन C आणि काही “सुपरफूड” सप्लिमेंट्ससह ऑक्सलेट वाढवू शकणारे सप्लिमेंट्स मर्यादित ठेवण्याचा सल्ला देते.

मीठ लक्षणीय कमी करा

जास्त मीठामुळे युरिनमध्ये कॅल्शियम वाढून कॅल्शियम स्टोन्सचा धोका वाढू शकतो. मीठ, पॅकेज्ड फूड्स, नमकीन, पापड, लोणचे आणि रेस्टॉरंट फूड कमी करणे अनेकदा ऑक्सलेट कमी करण्याइतकेच महत्त्वाचे असते. NIDDK नुसार स्टोन टाइपनुसार सोडियम, अॅनिमल प्रोटीन, कॅल्शियम आणि ऑक्सलेट इनटेकमध्ये बदल करावे लागू शकतात.

पुरेसे पाणी प्या

पाणी हा स्टोन प्रतिबंधाचा पाया आहे. AUA स्टोन-फॉर्मर्सना दिवसाला किमान २.५ लिटर युरिन व्हॉल्यूम होईल इतका फ्लुइड इनटेक सुचवते. EAU देखील २४-तास युरिन व्हॉल्यूम २.५ लिटरपेक्षा जास्त राहील इतके फ्लुइड, शक्यतो पाणी, घेण्याचा सल्ला देते.

गरम हवामान, जिम वर्कआउट्स, ताप, डायरिया, प्रवास किंवा बाहेरचे काम यामध्ये नेहमीपेक्षा अधिक फ्लुइड लागेल.

सोपे भारतीय मील स्वॅप्स

तुमचा किडनी स्टोन डायट कोणता रिपोर्ट ठरवतो?

जनरल फूड लिस्ट उपयोगी असते, पण सर्वोत्तम डायट प्लॅन तुमच्या रिपोर्ट्सवर अवलंबून असतो.

ऑप्टिमल २४-तास युरिन इव्हॅल्युएशनमध्ये साधारण युरिन व्हॉल्यूम, कॅल्शियम, ऑक्सलेट, सिट्रेट, युरिक अॅसिड, सोडियम आणि क्रिएटिनिन यांसह इतर पॅरामीटर्सचा समावेश होतो.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

खालीलपैकी काही असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा:

• वारंवार होणारे किडनी स्टोन्स.
• दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन्स.
• कमी वयात स्टोन होणे.
• कुटुंबात स्टोन्सचा इतिहास.
• सिंगल फंक्शनिंग किडनी.
• किडनी फंक्शन कमी होणे.
• डायट बदलूनही वारंवार स्टोन्स होणे.
• बाऊल सर्जरी किंवा बॅरिअॅट्रिक सर्जरीनंतर स्टोन्स.
• यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा ईएसडब्ल्यूएलनंतर डायटबाबत संभ्रम.
• सर्जरीनंतर स्टोन अॅनालिसिस न झालेले असणे.

युरोलॉजिस्ट स्टोन अॅनालिसिस, युरिन रुटीन, युरिन कल्चर, किडनी फंक्शन टेस्ट्स, सीरम कॅल्शियम, युरिक अॅसिड आणि २४-तास युरिन टेस्ट सुचवू शकतो. मुख्य समस्या ऑक्सलेट, कॅल्शियम, सोडियम, युरिक अॅसिड, सिट्रेट की लो युरिन व्हॉल्यूम आहे हे हे रिपोर्ट्स समजण्यास मदत करतात.

किडनी स्टोन प्रतिबंधासाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

वारंवार कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स होत असल्यास डायटचा सल्ला फक्त जनरल फूड लिस्टवर आधारित नसावा. पूर्वीचे रिपोर्ट्स घेऊन स्टोन अॅनालिसिस, युरिन टेस्टिंग आणि वैयक्तिक प्रिव्हेन्शन प्लॅनसाठी युरोलॉजी इव्हॅल्युएशन घेणे उपयुक्त ठरते.

कन्सल्टेशन चेकलिस्ट

कन्सल्टेशनला उपलब्ध असल्यास हे रिपोर्ट्स घेऊन या:

• यूएसजी केयूबी किंवा सीटी केयूबी रिपोर्ट्स.
• पूर्वीचा स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट, उपलब्ध असल्यास.
• यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा ईएसडब्ल्यूएलची डिस्चार्ज समरी.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर रिपोर्ट्स.
• सीरम क्रिएटिनिन, कॅल्शियम आणि युरिक अॅसिड रिपोर्ट्स.
• सध्या चालू औषधे आणि सप्लिमेंट्स.
• कॅल्शियम, व्हिटॅमिन C, प्रोटीन पावडर किंवा जिम सप्लिमेंट्सची माहिती.
• २४-तास युरिन रिपोर्ट, आधी केलेला असल्यास.
• निघालेल्या स्टोनचा फोटो किंवा नमुना, उपलब्ध असल्यास.
• चहा, नट्स, पालक, बीट, मीठ आणि पाण्याच्या इनटेकसह डायट हिस्टरी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोन प्रतिबंधासाठी किती पाणी प्यावे?
• कॅल्शियम आणि किडनी स्टोन्स: कॅल्शियम बंद करावे का?
• वारंवार होणाऱ्या किडनी स्टोन्ससाठी २४-तास युरिन टेस्ट
• युरिक अॅसिड किडनी स्टोन: डायट आणि ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट

रेफरन्सेस