युरिन खूप अॅसिडिक आणि कॉन्सन्ट्रेटेड असताना युरिक अॅसिड किडनी स्टोन तयार होतो. काही युरिक अॅसिड स्टोन्समध्ये डॉक्टरांनी दिलेली अल्कलायझिंग औषधे, पुरेसे फ्लुइड्स आणि डायट बदल वापरून युरिन pH सुरक्षितरीत्या वाढवता आला तर सर्जरीशिवाय स्टोन विरघळू शकतो. पण फक्त डायट प्रत्येक स्टोनचे ट्रीटमेंट करू शकत नाही. स्टोन मोठा, इन्फेक्टेड, किडनी ब्लॉक करणारा किंवा तीव्र पेन देणारा असेल तर युरोलॉजिस्ट अर्जंट ड्रेनेज किंवा स्टोन रिमूव्हल सुचवू शकतो. दीर्घकालीन ट्रीटमेंटमध्ये फक्त युरिक अॅसिड वाढवणारे फूड्स टाळणे नव्हे, तर अॅसिडिक युरिन सुधारणे, हायड्रेशन वाढवणे आणि रीकरेन्स टाळणे महत्त्वाचे आहे. योग्य युरिक अॅसिड स्टोन्ससाठी ओरल युरिन अल्कलायझेशन हे मान्य ट्रीटमेंट आहे, पण त्याला मॉनिटरिंग आवश्यक असते.

युरिक अॅसिड किडनी स्टोन डायट आणि ट्रीटमेंट: थोडक्यात

ट्रीटमेंट प्लॅनचे चार भाग आहेत:

मुख्य मुद्दा सोपा आहे: युरिक अॅसिड स्टोन्समध्ये अनेकदा ब्लड युरिक अॅसिडपेक्षा युरिन pH ही मोठी समस्या असते. AUA गाइडन्स युरिक अॅसिड स्टोन-फॉर्मर्समध्ये युरिन pH वाढवण्यासाठी पोटॅशियम सिट्रेट सुचवते; प्रिव्हेन्शनसाठी युरिन pH साधारण ६.० हे एक लक्ष्य असू शकते.

युरिक अॅसिड किडनी स्टोन म्हणजे काय?

शरीर प्युरिन्स तोडते तेव्हा युरिक अॅसिड तयार होते. प्युरिन्स शरीरात नैसर्गिकरित्या असतात आणि काही पदार्थांमध्येही आढळतात.

युरिन खूप अॅसिडिक असेल तर युरिक अॅसिड नीट विरघळलेल्या अवस्थेत राहत नाही. ते क्रिस्टल्स बनवते. हे क्रिस्टल्स एकत्र येऊन स्टोन बनू शकतात.

हे अनेक कॅल्शियम स्टोन्सपेक्षा वेगळे आहे. कॅल्शियम ऑक्सलेट स्टोन्स साधारण औषधांनी विरघळत नाहीत. मात्र वैद्यकीय देखरेखीखाली युरिन pH काळजीपूर्वक सुधारल्यास काही युरिक अॅसिड स्टोन्स विरघळू शकतात. EAU गाइडन्स अल्कलाइन सिट्रेट किंवा सोडियम बायकार्बोनेट वापरून युरिक अॅसिड स्टोन्सची ओरल केमोलायसिस सांगते.

युरिक अॅसिड स्टोन्स का होतात?

सामान्य कारणांमध्ये:

• लो युरिन pH.
• कमी वॉटर इनटेक.
• घाम किंवा डिहायड्रेशनमुळे कॉन्सन्ट्रेटेड युरिन.
• अॅनिमल प्रोटीनचे जास्त सेवन.
• ओबेसिटी किंवा मेटाबॉलिक सिंड्रोम.
• डायबेटीस किंवा इन्सुलिन रेझिस्टन्स.
• गाऊट किंवा हाय युरिक अॅसिड.
• अल्कोहोल, विशेषतः बीअर.
• वारंवार डायरिया किंवा फ्लुइड लॉस.
• पूर्वीचे किडनी स्टोन्स.

अनेक भारतीय रुग्णांमध्ये पॅटर्न साधा असतो: कामाच्या वेळेत कमी पाणी, जास्त मीठाचे स्नॅक्स, वारंवार नॉन-व्हेज मील्स, वीकेंडला अल्कोहोल आणि स्टोनचा पेन कमी झाल्यानंतर कोणताही प्रिव्हेन्शन प्लॅन नाही.

युरिक अॅसिड किडनी स्टोनची लक्षणे

लक्षणे इतर किडनी स्टोन्ससारखीच असतात. तुम्हाला खालील त्रास होऊ शकतो:

• पाठ, बाजू, खालचे पोट किंवा ग्रोइनमध्ये तीव्र पेन.
• लाटांसारखे येणारे दुखणे.
• युरिन करताना जळजळ.
• युरिनमध्ये रक्त दिसणे.
• नॉशिया किंवा व्हॉमिटिंग.
• वारंवार युरिनची इच्छा.
• इन्फेक्शन असल्यास ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त युरिन.

छोटा स्टोन स्वतःहून निघू शकतो. मोठा स्टोन युरिन फ्लो ब्लॉक करून किडनीला सूज आणू शकतो. स्टोन पेनसोबत ताप किंवा थंडी वाजत असल्यास इन्फेक्शनचा संशय असू शकतो आणि तातडीची मदत आवश्यक असते.

युरिक अॅसिड स्टोन्ससाठी आवश्यक टेस्ट्स

युरिन रुटीन आणि युरिन pH

युरिन pH ही सर्वात महत्त्वाच्या टेस्ट्सपैकी एक आहे. युरिन सतत अॅसिडिक राहिल्यास यशस्वी प्रोसिजरनंतरही युरिक अॅसिड स्टोन्स पुन्हा होऊ शकतात.

युरिन कल्चर

ताप, युरिन करताना जळजळ, युरिनमध्ये पस सेल्स, वारंवार UTI किंवा प्लॅन्ड सर्जरी असल्यास ही टेस्ट आवश्यक असते.

ब्लड टेस्ट्स

सामान्य ब्लड टेस्ट्समध्ये:

• सीरम क्रिएटिनिन.
• सीरम युरिक अॅसिड.
• कॅल्शियम.
• सोडियम आणि पोटॅशियम.
• ब्लड शुगर किंवा HbA1c.
• इन्फेक्शनचा संशय असल्यास कम्प्लीट ब्लड काउंट.

अल्ट्रासाऊंड केयूबी

अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीची सूज आणि अनेक किडनी स्टोन्स दिसू शकतात. छोटे युरेटेरिक स्टोन्स काही वेळा मिस होऊ शकतात.

सीटी केयूबी

नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी केयूबीमुळे स्टोनची जागा, साईज, ऑब्स्ट्रक्शन आणि अंदाजे स्टोन डेन्सिटी समजते. युरिक अॅसिड स्टोन्स प्लेन एक्स-रेवर स्पष्ट दिसतीलच असे नाही, पण नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी ते ओळखू शकते आणि डेन्सिटीचा अंदाज देते.

स्टोन अॅनालिसिस

स्टोन निघाला किंवा सर्जरीत काढला गेला तर तो अॅनालिसिससाठी पाठवा. स्टोन कम्पोझिशन योग्य प्रिव्हेन्शन प्लॅन ठरवण्यास मदत करते.

२४-तास युरिन टेस्ट

वारंवार स्टोन्स होत असतील तर २४-तास युरिन टेस्ट उपयोगी आहे. यात युरिन व्हॉल्यूम, pH, युरिक अॅसिड, सिट्रेट, कॅल्शियम, ऑक्सलेट, सोडियम आणि इतर रिस्क फॅक्टर्स तपासले जातात. यामुळे प्रिव्हेन्शन अंदाजावर नव्हे तर वैयक्तिक रिपोर्टवर आधारित होते.

युरिक अॅसिड किडनी स्टोन प्रतिबंधासाठी सर्वोत्तम डायट

डायट महत्त्वाचा आहे, पण सर्व प्रोटीन बंद करणे हे लक्ष्य नाही. जास्त प्युरिन्स कमी करणे, अॅसिड लोड कमी करणे, पुरेसे फ्लुइड घेणे आणि मेटाबॉलिक रिस्क कंट्रोल करणे हे लक्ष्य आहे.

मर्यादित ठेवायचे किंवा टाळायचे पदार्थ

NIDDK युरिक अॅसिड स्टोन्स असलेल्या लोकांना पुरेसे पोषण राखून अॅनिमल प्रोटीन मर्यादित ठेवण्याचा सल्ला देते.

साधारण प्रोत्साहन दिले जाणारे पदार्थ

बहुतेक रुग्ण खालील गोष्टी घेऊ शकतात:

• दिवसभर पाणी.
• फळे आणि भाज्या.
• तांदूळ, गहू, ज्वारी, बाजरी, ओट्स किंवा इतर होल ग्रेन्स.
• संतुलित प्रमाणात डाळी, बीन्स आणि लेग्युम्स.
• रिस्ट्रिक्शन नसल्यास योग्य प्रमाणात दही, दूध किंवा पनीर.
• जास्त साखर न घातलेले लिंबूपाणी.
• कमी मीठाचे घरचे जेवण.
• मांस-प्रधान जेवणाऐवजी जास्त भाज्यांचे मील्स.

नॅशनल किडनी फाउंडेशननुसार अॅनिमल-बेस्ड प्रोटीन कमी करून फळे-भाज्या वाढवल्यास युरिन अॅसिडिटी कमी होण्यास मदत होऊ शकते आणि युरिक अॅसिड स्टोन तयार होण्याचा धोका कमी होऊ शकतो.

प्रॅक्टिकल भारतीय मील प्लेट

नॉन-व्हेज खाणाऱ्यांसाठी सल्ला साधारण “पुन्हा कधीच नॉन-व्हेज खाऊ नका” असा नसतो. अधिक प्रॅक्टिकल नियम म्हणजे: ऑर्गन मीट टाळा, रेड मीट कमी करा, पोर्शन कंट्रोल करा, मीट-हेवी जेवणासोबत अल्कोहोल टाळा आणि युरिन चांगले डायल्यूट ठेवा.

किती पाणी प्यावे?

अनेक स्टोन-फॉर्मर्समध्ये दिवसभर फिकट युरिन होणे हे लक्ष्य असते. अनेक प्रिव्हेन्शन प्लॅन्स दिवसाला सुमारे २ ते २.५ लिटर युरिन आउटपुटचे लक्ष्य ठेवतात, पण नेमकी फ्लुइड गरज हवामान, घाम, शरीराचे वजन/साईज, कामाचे स्वरूप आणि वैद्यकीय स्थितींवर अवलंबून असते.

किडनी फेल्युअर, हार्ट फेल्युअर, लो सोडियम किंवा फ्लुइड रिस्ट्रिक्शन असल्यास वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय अचानक पाणी वाढवू नका.

युरिक अॅसिड किडनी स्टोन्सचे मेडिकल ट्रीटमेंट

१. युरिन अल्कलायझेशन

हे सर्वात महत्त्वाचे मेडिकल ट्रीटमेंट आहे.

युरिन pH वाढवण्यासाठी पोटॅशियम सिट्रेट किंवा कधी कधी सोडियम बायकार्बोनेट दिले जाऊ शकते. AUA गाइडन्स युरिक अॅसिड स्टोन्समध्ये युरिन pH वाढवण्यासाठी पोटॅशियम सिट्रेट सुचवते; प्रिव्हेन्शन टार्गेट साधारण pH ६.० असू शकते.

अॅक्टिव्ह डिसॉल्युशनसाठी EAU गाइडन्स अल्कलाइन सिट्रेट किंवा सोडियम बायकार्बोनेट वापरून ओरल केमोलायसिस सांगते, ज्यात युरिन pH साधारण ७.०-७.२ पर्यंत अॅडजस्ट करून युरिन pH डिपस्टिकने सेल्फ-मॉनिटरिंग केले जाते. खूप जास्त pH मुळे कॅल्शियम फॉस्फेट स्टोन्सचा धोका वाढू शकतो, म्हणून हे टार्गेट डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली असावे.

पोटॅशियम सिट्रेट किंवा सोडियम बायकार्बोनेट स्वतःहून सुरू करू नका. किडनी डिसीज, हाय पोटॅशियम, हार्ट डिसीज, अनकंट्रोल्ड BP किंवा काही BP औषधे असलेल्या रुग्णांसाठी ही औषधे असुरक्षित ठरू शकतात.

२. पेन कंट्रोल आणि स्टोन पॅसेजसाठी औषधे

स्टोन छोटा आणि निघण्याची शक्यता असेल तर युरोलॉजिस्ट पेन मेडिसिन्स, अँटी-नॉझिया औषधे आणि कधी कधी युरेटर रिलॅक्स करणारे औषध देऊ शकतो.

पेन कमी झाला म्हणजे स्टोन निघालाच असे नाही. फॉलो-अप इमेजिंग महत्त्वाचे आहे.

३. अॅलोप्युरिनॉल किंवा युरिक-अॅसिड-लोअरिंग औषध

प्रत्येक युरिक अॅसिड स्टोनसाठी अॅलोप्युरिनॉल आवश्यक नसते. गाऊट, हाय युरिनरी युरिक अॅसिड किंवा युरिन pH सुधारूनही रीकरेन्स होत असल्यास त्याचा विचार केला जाऊ शकतो. AUA गाइडन्सनुसार लो युरिन pH हा अनेकदा मुख्य रिस्क फॅक्टर असल्यामुळे अॅलोप्युरिनॉल युरिक अॅसिड स्टोन्ससाठी रुटीन फर्स्ट-लाईन थेरपी म्हणून देऊ नये.

युरिक अॅसिड स्टोन्स विरघळू शकतात का?

हो, काही युरिक अॅसिड स्टोन्स विरघळू शकतात.

खालील परिस्थितीत डिसॉल्युशनची शक्यता जास्त असते:

• स्टोन खरोखर युरिक अॅसिडचा असणे.
• अनकंट्रोल्ड इन्फेक्शन नाही.
• किडनी फंक्शन स्थिर असेल.
• धोकादायक आणि ट्रीट न केलेले ऑब्स्ट्रक्शन नसणे.
• युरिन pH मॉनिटर करता येणे.
• रुग्ण औषधे नियमित घेऊ शकणे आणि रिपीट इमेजिंग करू शकणे.

ताप, तीव्र ऑब्स्ट्रक्शन, मोठा स्टोन बर्डन, अनकंट्रोल्ड पेन, बिघडत असलेले किडनी फंक्शन किंवा स्टोन कम्पोझिशनबाबत अनिश्चितता असल्यास डिसॉल्युशन कमी योग्य ठरते. EAU गाइडन्स ओरल केमोलायसिसदरम्यान आणि त्यानंतर काळजीपूर्वक मॉनिटरिंग सुचवते.

डायट, औषधे की सर्जरी: युरोलॉजिस्ट निर्णय कसा घेतो?

म्हणून फक्त सीटी रिपोर्ट संपूर्ण उत्तर देत नाही. निर्णय लक्षणे, इन्फेक्शन, किडनी फंक्शन, स्टोन साईज, स्टोन लोकेशन, युरिन pH आणि फॉलो-अप करता येण्यावर अवलंबून असतो.

सर्जरी कधी लागते?

खालील परिस्थितीत सर्जरी किंवा एंडोस्कोपिक स्टोन रिमूव्हलची गरज लागू शकते:

• स्टोन मोठा आहे.
• पेन तीव्र किंवा वारंवार असणे.
• किडनी ब्लॉक होणे.
• ताप किंवा इन्फेक्शन आहे.
• क्रिएटिनिन वाढत असेल.
• स्टोन न निघणे किंवा न विरघळणे.
• फक्त एकच कार्यरत किडनी आहे.
• स्टोन लवकर क्लिअर करणे आवश्यक आहे.

यूआरएसएल

युरेटेरिक स्टोन्ससाठी युरेटरोस्कोपी वापरली जाते. युरिनरी पॅसेजमधून छोटा स्कोप नेऊन स्टोन तोडला किंवा काढला जातो.

आरआयआरएस

रेट्रोग्रेड इंट्रारेनल सर्जरीमध्ये फ्लेक्सिबल स्कोप आणि लेझर वापरून किडनी स्टोन्सचे ट्रीटमेंट पाठीवर कट न करता केले जाते.

पीसीएनएल

मोठ्या किडनी स्टोन्ससाठी पर्क्युटेनियस नेफ्रोलिथोटॉमी वापरली जाते. पाठीमधून किडनीमध्ये छोटा ट्रॅक्ट बनवून स्टोन फ्रॅगमेंट्स काढले जातात.

डीजे स्टेंट

सूज, इन्फेक्शन रिस्क, युरेटेरिक नॅरोइंग, इन्फेक्शन किंवा काही स्टोन प्रोसिजर्सनंतर तात्पुरता डीजे स्टेंट ठेवला जाऊ शकतो.

स्टोन पुन्हा होणे कसे टाळावे?

प्रिव्हेन्शन प्लॅनमध्ये खालील गोष्टी असाव्यात:

• युरिन फिकट राहील इतके फ्लुइड प्या.
• सल्ला दिल्यास युरिन pH तपासा.
• निघालेला किंवा काढलेला स्टोन अॅनालिसिससाठी पाठवा.
• वारंवार स्टोन्समध्ये २४-तास युरिन टेस्ट करा.
• रेड मीट, ऑर्गन मीट, प्रोसेस्ड मीट आणि अल्कोहोल कमी करा.
• क्रॅश डायट्स टाळा.
• डायबेटीस, ओबेसिटी, गाऊट आणि मेटाबॉलिक सिंड्रोम कंट्रोल करा.
• मीठ आणि साखरयुक्त ड्रिंक्स कमी करा.
• इमेजिंगसह फॉलो-अप करा.

युरिक अॅसिड किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

वारंवार स्टोन्स, गाऊट, हाय युरिक अॅसिड, अॅसिडिक युरिन, डायबेटीस किंवा न निघालेला स्टोन असल्यास युरोलॉजिस्ट स्टोन टाइप कन्फर्म करून प्रिव्हेन्शन प्लॅन तयार करण्यास मदत करू शकतो. पूर्वीचे स्कॅन्स आणि रिपोर्ट्स घेऊन फोकस्ड इव्हॅल्युएशन करणे उपयुक्त ठरते.

सुचवलेले इंटरनल लिंक्स:

• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट
• आरआयआरएस सर्जरी
• पीसीएनएल सर्जरी
• किडनी स्टोन सर्जरीनंतर प्रतिबंध

कन्सल्टेशन चेकलिस्ट

उपलब्ध असल्यास हे रिपोर्ट्स घेऊन या:

• यूएसजी KUB.
• सीटी KUB इमेजेस आणि रिपोर्ट.
• युरिन रुटीन.
• युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• सीरम युरिक अॅसिड.
• ब्लड शुगर किंवा HbA1c.
• स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट.
• २४-तास युरिन टेस्ट रिपोर्ट.
• पूर्वीच्या डिस्चार्ज समरीज.
• यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा डीजे स्टेंटची माहिती.
• गाऊट, डायबेटीस, BP किंवा किडनी डिसीजसाठी सध्या चालू औषधे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोन टाळण्यासाठी काय खावे?
• किडनी स्टोनसाठी लिंबूपाणी: खरोखर मदत होते का?
• कॅल्शियम ऑक्सलेट किडनी स्टोन प्रतिबंध
• मोठ्या किडनी स्टोनसाठी पीसीएनएल सर्जरी
• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट

रेफरन्सेस

• 1. American Urological Association. Medical Management of Kidney Stones Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/kidney-stones-medical-mangement-guideline
• 2. European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• 3. European Association of Urology. EAU Pocket Guidelines on Urolithiasis 2025 https://d56bochluxqnz.cloudfront.net/documents/pocket-guidelines/EAU-Pocket-on-Urolithiasis-2025_2025-05-06-075712_kuew.pdf
• 4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet & Nutrition for Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/eating-diet-nutrition
• 5. National Kidney Foundation. Kidney Stone Diet Plan and Prevention https://www.kidney.org/kidney-topics/kidney-stone-diet-plan-and-prevention