पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी म्हणजे पुरुषाशी संबंधित एखाद्या कारणामुळे जोडप्याची गर्भधारणेची शक्यता कमी होणे. स्पर्म तयार होण्यात अडथळा, स्पर्म बाहेर पोहोचण्याच्या मार्गात अडथळा, व्हेरिकोसील, हार्मोनशी संबंधित विकार, आनुवंशिक कारणे, पूर्वीचे टेस्टिक्युलर आजार, काही औषधे किंवा अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स ही सामान्य कारणे आहेत; काही पुरुषांमध्ये मात्र एक ठोस कारण सापडत नाही. तपासणीची सुरुवात साधारणपणे प्रजननाशी संबंधित इतिहास, शारीरिक तपासणी आणि सीमेन अॅनालिसिसने होते. उपचार कारणानुसार ठरतात आणि त्यात सुधारता येणारे घटक दुरुस्त करणे, शारीरिक तपासणीत हाताला जाणवणाऱ्या व्हेरिकोसीलवर उपचार करणे, निवडक पुरुषांमध्ये हार्मोन उपचार, अडथळ्यासाठी मायक्रोसर्जरी, IVF/ICSI साठी स्पर्म रिट्रिव्हल किंवा प्रजननक्षमता जतन करणे यांचा समावेश होऊ शकतो. फक्त एक सीमेन अहवाल असामान्य आला म्हणून एखाद्या पुरुषाला इन्फर्टिलिटी आहे असे सिद्ध होत नाही.

पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी म्हणजे काय?

इन्फर्टिलिटी ही फक्त एका जोडीदाराची समस्या म्हणून न पाहता जोडप्याची समस्या म्हणून तपासली जाते. गर्भधारणा न होण्यामागे पुरुषाशी संबंधित कारण मुख्य असू शकते, स्त्रीशी संबंधित कारणासोबत तेही योगदान देत असू शकते, किंवा स्त्रीची तपासणी सामान्य असतानाही पुरुषाशी संबंधित कारण आढळू शकते. पुरुषाची तपासणी करण्याचा उद्देश केवळ स्पर्म काउंट जाणून घेणे एवढाच नसतो. उपचाराने सुधारू शकणारा आजार शोधणे, एकूण आरोग्यावर परिणाम करणारी स्थिती ओळखणे, पुढील अपत्यप्राप्तीचे पर्याय ठरवणे आणि अनावश्यक विलंब टाळणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

सीमेन अॅनालिसिस ही तपासणीतील मध्यवर्ती चाचणी आहे; पण ती साधी “प्रजननक्षम की नाही” अशी चाचणी नाही. वेगवेगळ्या नमुन्यांमध्ये सीमेनची मोजमापे बदलू शकतात. WHO च्या संदर्भ मर्यादा म्हणजे प्रजननक्षम पुरुषांमध्ये दिसणाऱ्या मूल्यांची मर्यादा; ती प्रजननक्षमता आणि इन्फर्टिलिटी यांमधील कठोर जैविक सीमा नाही. विशेषतः अनेक मोजमापे असामान्य असतील तर एका आकड्यापेक्षा संपूर्ण अहवालाचे एकूण स्वरूप अधिक महत्त्वाचे असते.

पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीची सामान्य कारणे

पुरुषाची तपासणी कधी करावी?

नियमित, गर्भनिरोधक न वापरता सेक्स करूनही गर्भधारणा होत नसेल तर पुरुषाचीही तपासणी करावी. आधीपासून एखादा धोका वाढवणारा घटक माहीत असल्यास तपासणी त्याहून लवकर करणे योग्य ठरू शकते. स्त्री जोडीदाराची तपासणी सुरू आहे म्हणून पुरुषाची तपासणी पुढे ढकलू नये. बहुतेक वेळा दोन्ही जोडीदारांची तपासणी एकाच काळात केली जाते.

• आधीच्या सीमेन अॅनालिसिसमध्ये असामान्य अहवाल किंवा अझूस्पर्मिया.
• पूर्वी अनडिसेंडेड टेस्टिस, टेस्टिक्युलर टॉर्शन, स्क्रोटमला मोठी दुखापत किंवा टेस्टिक्युलर शस्त्रक्रिया झालेली असणे.
• इन्फर्टिलिटी किंवा असामान्य सीमेन मोजमापांसोबत व्हेरिकोसील असणे.
• पूर्वी केमोथेरपी, रेडिओथेरपी किंवा कॅन्सरचे उपचार झालेले असणे.
• टेस्टोस्टेरॉन इंजेक्शन्स/जेल, अॅनाबॉलिक स्टेरॉइड्स किंवा कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी हार्मोन्स वापरणे.
• टेस्टिस खूप लहान असणे, प्युबर्टी उशिरा येणे, शरीरावरील केस कमी असणे, गायनॅकोमॅस्टिया किंवा हार्मोनशी संबंधित किंवा आनुवंशिक विकाराची इतर चिन्हे.
• इरेक्शन किंवा इजॅक्युलेशनची अशी अडचण की सीमेन योनीत जमा होऊ शकत नाही.
• वारंवार गर्भपात होणे, अपत्यप्राप्तीसाठीचे आधीचे उपचार अपयशी ठरणे किंवा कारण न सापडलेली इन्फर्टिलिटी—अशा परिस्थितीत पुरुषाशी संबंधित कारण आहे का हेही तपासणे आवश्यक असते.

पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या तपासण्या

सीमेन अॅनालिसिस

या अहवालात साधारणपणे सीमेनचे प्रमाण, स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन, एकूण स्पर्म संख्या, मोटिलिटी, मॉर्फॉलॉजी आणि काही वेळा व्हायटॅलिटी, pH, गोल पेशी किंवा ल्युकोसाइट्स दिलेले असतात. WHO 2021 नुसार प्रयोगशाळेत वापरली जाणारी खालची संदर्भ मूल्ये साधारणपणे सीमेनचे प्रमाण 1.4 mL, स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन 16 दशलक्ष/mL, एका इजॅक्युलेटमधील एकूण स्पर्म संख्या 39 दशलक्ष, एकूण मोटिलिटी 42%, पुढे सरकणाऱ्या स्पर्मची मोटिलिटी 30% आणि सामान्य मॉर्फॉलॉजी 4% अशी आहेत. ही फक्त संदर्भ मूल्ये आहेत; प्रजननक्षमता आणि इन्फर्टिलिटी यांमधील कठोर सीमा नाहीत.

हार्मोन तपासण्या

स्पर्म काउंट कमी किंवा शून्य असेल, टेस्टिस लहान असतील, लिबिडो कमी असेल किंवा तपासणीत हार्मोनशी संबंधित समस्या सुचत असेल तर FSH आणि टेस्टोस्टेरॉन या तपासण्या सामान्यतः केल्या जातात. अहवालाच्या स्वरूपानुसार LH, प्रोलॅक्टिन, एस्ट्राडायॉल किंवा इतर तपासण्या जोडल्या जाऊ शकतात. FSH जास्त असणे अनेकदा स्पर्म निर्मिती कमी असल्याचे सूचित करते; तर FSH आणि LH कमी आणि टेस्टोस्टेरॉन कमी असणे पिट्युटरी-हायपोथॅलॅमिक समस्या सुचवू शकते.

आनुवंशिक तपासणी

कॅरिओटाइप, Y-क्रोमोसोम मायक्रोडिलीशन आणि CFTR या तपासण्या इन्फर्टिलिटी असलेल्या प्रत्येक पुरुषाला नियमितपणे कराव्या लागतात असे नाही. अझूस्पर्मिया, अतिशय गंभीर ओलिगोझूस्पर्मिया, स्पर्म निर्मितीत गंभीर बिघाडाचा संशय किंवा जन्मतः व्हॅस डिफरेन्स नसणे अशा निवडक परिस्थितींमध्ये या तपासण्या केल्या जातात. काही आनुवंशिक बदलांमुळे स्पर्म रिट्रिव्हलची शक्यता बदलू शकते किंवा ते मुलांपर्यंत जाऊ शकतात; त्यामुळे आनुवंशिक समुपदेशन महत्त्वाचे ठरू शकते.

स्क्रोटल अल्ट्रासाऊंड आणि गरजेनुसार इतर प्रतिमा तपासण्या

शारीरिक तपासणी नीट करता येत नसेल, टेस्टिसमध्ये गाठ असेल, दोन्ही टेस्टिसच्या आकारात स्पष्ट फरक असेल, व्हेरिकोसीलचा संशय असेल किंवा स्क्रोटममध्ये इतर विकृती असेल तर अल्ट्रासाऊंड उपयोगी ठरतो. सीमेनचे प्रमाण कमी असलेल्या अझूस्पर्मियामध्ये किंवा इजॅक्युलेटरी डक्ट ऑब्स्ट्रक्शनचा संशय असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये ट्रान्सरेक्टल अल्ट्रासाऊंड केला जातो; इन्फर्टिलिटी असलेल्या प्रत्येक पुरुषाला ही तपासणी नियमितपणे केली जात नाही.

पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीचा उपचार कसा केला जातो?

उपचार हे कारण आणि जोडप्याच्या अपत्यप्राप्तीसाठी उपलब्ध कालावधीनुसार ठरवले जातात. स्त्री जोडीदाराचे वय, अंडाशयातील अंड्यांचा साठा आणि आधी झालेले अपत्यप्राप्तीसाठीचे उपचार महत्त्वाचे असतात. एखादा उपचार सीमेनमध्ये सुधारणा दाखवायला काही महिने घेऊ शकतो; पण वेळ मर्यादित असल्यास तोच पर्याय नेहमी योग्य असेल असे नाही.

स्वतःहून कोणते उपचार सुरू करू नयेत?

इन्फर्टिलिटीच्या तपासणीत केलेल्या रक्त तपासणीत टेस्टोस्टेरॉन कमी दिसले म्हणून स्वतःहून टेस्टोस्टेरॉन सुरू करू नका. बाहेरून दिलेले टेस्टोस्टेरॉन स्पर्म निर्मिती चालवणारे पिट्युटरी संकेत दाबू शकते आणि स्पर्म काउंट खूप कमी करू शकते; काही पुरुषांमध्ये अझूस्पर्मियाही होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे स्पष्टपणे असामान्य सीमेन अॅनालिसिसचे कारण शोधण्याऐवजी अँटिबायोटिक्स, अँटिऑक्सिडंट्स, हार्मोनची औषधे किंवा प्रजननक्षमता वाढवण्यासाठीचे पूरक पदार्थ स्वतःहून घेणे योग्य नाही.

पहिल्या तपासणीनंतर पुढे काय होते?

पुढील टप्प्यात सीमेन अॅनालिसिस पुन्हा करणे, कारणानुसार रक्त तपासण्या, व्हेरिकोसील किंवा अडथळ्याची तपासणी, आनुवंशिक समुपदेशन किंवा अपत्यप्राप्तीचे उपचार करणाऱ्या तज्ज्ञांशी चर्चा यापैकी काही गोष्टी आवश्यक ठरू शकतात. अपत्यप्राप्तीसाठीचा वेळ न दवडता शक्य तितका शरीरावर कमी हस्तक्षेप करणारा आणि परिणामकारक मार्ग निवडणे हा उद्देश असतो. काही पुरुषांना विशिष्ट कारणावर उपचार आवश्यक असतात; तर काहींमध्ये सहाय्यक प्रजनन उपचारांसाठी स्पष्ट योजना करणे हेच मुख्य उद्दिष्ट असते. दोन्हीही योग्य तपासणीनंतरचे वैध पर्याय आहेत.

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• तारखांसह सर्व सीमेन अॅनालिसिस अहवाल; आधीचा सामान्य अहवाल असल्यास तोही.
• आधी केले असल्यास FSH, LH, सकाळचा टेस्टोस्टेरॉन आणि प्रोलॅक्टिन अहवाल.
• संबंधित असल्यास स्क्रोटल डॉप्लर, आनुवंशिक तपासण्या, आधीच्या शस्त्रक्रियेच्या नोंदी किंवा कॅन्सरवरील उपचारांच्या नोंदी.
• घेत असलेली सर्व औषधे, पूरक पदार्थ, टेस्टोस्टेरॉन उत्पादने किंवा अॅनाबॉलिक किंवा जिममध्ये वापरले जाणारे स्टेरॉइड्सची पूर्ण यादी.
• जोडपे किती काळापासून गर्भधारणेसाठी प्रयत्न करत आहे, पूर्वीच्या गर्भधारणांची माहिती आणि उपलब्ध असल्यास जोडीदाराच्या प्रजननक्षमतेची प्राथमिक तपासणी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• सीमेन अॅनालिसिस अहवाल समजून घ्या
• कमी स्पर्म काउंट: कारणे आणि उपचार
• अझूस्पर्मिया: सीमेनमध्ये स्पर्म नसणे
• पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीसाठी हार्मोन तपासण्या
• पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीमध्ये आनुवंशिक तपासणी
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• World Health Organization. Guideline for the prevention, diagnosis and treatment of infertility. 2025 https://www.who.int/publications/i/item/9789240115774
• World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th ed https://www.who.int/publications/i/item/9789240030787
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf