कमी सीमेनचे प्रमाण म्हणजे इजॅक्युलेटचे प्रमाण अपेक्षित संदर्भ मर्यादेपेक्षा कमी असणे; WHO 2021 नुसार सुमारे 1.4 mL हे खालचे संदर्भ मूल्य आहे. सर्वात सामान्य कारणे अनेकदा साधी असतात—नमुना पूर्णपणे गोळा न होणे किंवा नमुना देण्यापूर्वी वीर्यस्खलन टाळण्याचा कालावधी कमी असणे. सीमेनचे प्रमाण सातत्याने कमी असल्यास रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशन, अँड्रोजन कमतरता, वास डिफरन्स जन्मतः नसणे किंवा इजॅक्युलेटरी डक्ट ऑब्स्ट्रक्शन अशी कारणेही असू शकतात. स्पर्मही नसतील आणि सीमेनचा pH अॅसिडिक असेल तर या निष्कर्षाला विशेष महत्त्व येते, कारण असे स्वरूप डिस्टल जननमार्गातील ऑब्स्ट्रक्शनकडे निर्देश करू शकते.

सीमेनचे प्रमाण किती कमी असेल तर ‘कमी’ मानतात?

WHO 2021 नुसार सुमारे 1.4 mL हे खालचे संदर्भ मूल्य आहे. एकच नमुना यापेक्षा कमी आला म्हणून रचनात्मक समस्या असल्याचे निदान करता येत नाही. सर्वप्रथम संपूर्ण इजॅक्युलेट गोळा झाले होते का आणि वीर्यस्खलन न करता किती दिवस झाले होते हे विचारले जाते.

सामान्य कारणे

सीमेन pH का महत्त्वाचा आहे?

सेमिनल व्हेसिकल्समधून मोठ्या प्रमाणात अल्कलाइन द्रव सीमेनमध्ये मिसळतो. सीमेनचे प्रमाण खूप कमी, pH अॅसिडिक आणि त्यात स्पर्म नसतील तर इजॅक्युलेटरी डक्ट ऑब्स्ट्रक्शन किंवा सेमिनल व्हेसिकल्स नसणे अथवा त्यांची रचना असामान्य असण्याचा संशय वाढतो. pH सामान्य किंवा अल्कलाइन असल्याने सर्व कारणे पूर्णपणे नाकारता येत नाहीत; मात्र हे निष्कर्ष एकत्र पाहिल्यास पुढील तपासणीची दिशा ठरवण्यास मदत होते.

कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

• पूर्ण नमुना काळजीपूर्वक गोळा करून सीमेन अॅनालिसिस पुन्हा करणे.
• रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशनचा संशय असल्यास इजॅक्युलेशननंतरच्या युरिनची तपासणी.
• वास डिफरन्स आणि टेस्टिक्युलर निष्कर्षांसाठी शारीरिक तपासणी.
• हार्मोनशी संबंधित समस्या किंवा टेस्टिसची कार्यक्षमता कमी असल्याची इतर चिन्हे.
• वास डिफरन्स जन्मतः नसल्याचा संशय असल्यास CFTR तपासणी.
• सीमेनचे प्रमाण कमी असलेल्या अझूस्पर्मियामध्ये किंवा इजॅक्युलेटरी डक्ट ऑब्स्ट्रक्शनचा संशय असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये ट्रान्सरेक्टल अल्ट्रासाऊंड.

उपचार

योग्य निवड झालेल्या प्रकरणांमध्ये इजॅक्युलेटरी डक्ट ऑब्स्ट्रक्शनचा उपचार.

सीमेनचे प्रमाण कमी असल्याने प्रजननक्षमता कमी होते का?

फक्त प्रमाण कमी आहे म्हणून इन्फर्टिलिटी ठरत नाही. परिणाम एकूण स्पर्म संख्या आणि मूळ कारणावर अवलंबून असतो. कमी प्रमाण असूनही पुरेसे स्पर्म असू शकतात किंवा सामान्य प्रमाण असूनही पुरुषाशी संबंधित गंभीर इन्फर्टिलिटी असू शकते. कमी प्रमाण सातत्याने दिसत असेल आणि त्यासोबत अझूस्पर्मिया किंवा इतर असामान्यता असतील तर निदानासाठी त्याचे महत्त्व वाढते.

कमी सीमेनचे प्रमाण अधिक महत्त्वाचे कधी ठरते?

एकदा सीमेनचे प्रमाण कमी येण्यामागे नमुना अपूर्ण गोळा होणे, नमुना देण्यापूर्वी फार कमी दिवस वीर्यस्खलन टाळणे किंवा सामान्य नैसर्गिक बदल अशी साधी कारणे असू शकतात. अहवाल अनपेक्षित असेल तर काळजीपूर्वक पूर्ण नमुना गोळा करून तपासणी पुन्हा करणे हा पहिला टप्पा असतो. सीमेनचे प्रमाण एकट्याने टेस्टिस स्पर्म किती चांगले तयार करत आहेत हे मोजत नाही.

सेमिनल व्हेसिकल्सचा स्राव कमी असणे.

इजॅक्युलेशननंतरच्या युरिनमध्ये स्पर्म आढळणे.

नमुना गोळा करताना इजॅक्युलेटचा पहिला भाग चुकल्यास सीमेनचे प्रमाण प्रत्यक्षापेक्षा कमी दिसू शकते, कारण पहिल्या भागात अनेकदा स्पर्मचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे नमुना अपूर्ण राहिला असेल तर प्रयोगशाळेला सांगणे आवश्यक आहे; अन्यथा सीमेनचे प्रमाण आणि स्पर्म काउंट या दोन्हींचा अर्थ चुकीचा लावला जाऊ शकतो.

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• सीमेनचे प्रमाण आणि pH नमूद असलेले किमान दोन सीमेन अॅनालिसिस अहवाल.
• नमुना गोळा करताना काही भाग चुकला होता का याची नोंद.
• वीर्यस्खलन टाळण्याचा कालावधी.
• इजॅक्युलेशननंतर लघवी धुसर होणे किंवा “कोरडे” ऑर्गॅझमचा इतिहास.
• डायबेटीस किंवा न्यूरोलॉजिकल आजाराचा इतिहास.
• सध्या चालू औषधे.
• आधी केले असल्यास हार्मोन आणि आनुवंशिक अहवाल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• सीमेन अॅनालिसिस अहवाल समजून घ्या
• अझूस्पर्मिया: सीमेनमध्ये स्पर्म नसणे
• ऑब्स्ट्रक्टिव्ह अझूस्पर्मिया
• TESA आणि PESA समजून घ्या
• पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटीसाठी हार्मोन तपासण्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th ed https://www.who.int/publications/i/item/9789240030787
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf