व्हेरिकोसील म्हणजे टेस्टिसभोवतीच्या शिरा असामान्यपणे फुगणे; ते बहुतेकदा डाव्या बाजूला आढळते. काही पुरुषांमध्ये याचा संबंध कमी स्पर्म काउंट, कमी मोटिलिटी किंवा सीमेनच्या एकूण गुणवत्तेशी असू शकतो, पण व्हेरिकोसील असलेले अनेक पुरुष प्रजननक्षम असतात. त्यामुळे फक्त अल्ट्रासाऊंड अहवालावरून उपचार ठरत नाही. इन्फर्टिलिटी असलेल्या जोडप्यामध्ये पुरुषाला तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील आणि असामान्य सीमेन अॅनालिसिस असेल, तसेच जोडप्याची इतर प्रजननक्षमता अनुकूल असेल, तर शस्त्रक्रियेचा विचार सर्वाधिक केला जातो. फक्त अल्ट्रासाऊंडवर दिसणाऱ्या छोट्या व्हेरिकोसीलसाठी इन्फर्टिलिटीची शस्त्रक्रिया सहसा केली जात नाही.

व्हेरिकोसील म्हणजे काय?

टेस्टिसमधून रक्त बाहेर नेणाऱ्या शिरांचे जाळे पॅम्पिनिफॉर्म प्लेक्सस म्हणतात. या शिरा फुगून त्यामध्ये रक्त उलट दिशेने वाहू लागल्यास त्याला व्हेरिकोसील म्हणतात. टेस्टिक्युलर शिरेच्या रचनेमुळे डाव्या बाजूला ते अधिक सामान्य आहे.

व्हेरिकोसीलमुळे प्रजननक्षमतेवर कसा परिणाम होऊ शकतो?

यामागे एकच कारण नसते. स्क्रोटल तापमान वाढणे, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस, टेस्टिक्युलर रक्तप्रवाहात बदल आणि स्पर्म तयार करणाऱ्या पेशींचे कार्य कमी होणे यांचा विचार केला जातो. त्यामुळे स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन, मोटिलिटी, एकूण मोटाइल स्पर्म काउंट कमी होऊ शकतात आणि काही पुरुषांमध्ये स्पर्म DNA हानी वाढू शकते.

प्रत्येक व्हेरिकोसीलमुळे इन्फर्टिलिटी होते का?

नाही. व्हेरिकोसील अनेक निरोगी पुरुषांमध्ये असते आणि त्यांपैकी अनेकांना नैसर्गिकरीत्या मुले होतात. व्हेरिकोसील सापडले म्हणजे दाम्पत्याच्या इन्फर्टिलिटीचे तेच एकमेव कारण आहे असे सिद्ध होत नाही. सीमेन अॅनालिसिस, टेस्टिक्युलर तपासणी, प्रजननाशी संबंधित इतिहास आणि स्त्री जोडीदाराची प्रजननक्षमता हे सर्व महत्त्वाचे आहेत.

उपचाराचा फायदा कोणाला होण्याची शक्यता अधिक?

• गर्भधारणेचा प्रयत्न करणारे, तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील आणि एक किंवा अधिक असामान्य सीमेन मोजमापे असलेले पुरुष.
• इतर महत्त्वाची कारणे तपासल्यानंतरही इन्फर्टिलिटी कायम असून शारीरिक तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील असलेले पुरुष.
• शस्त्रक्रियेशिवाय केलेल्या उपायांनंतरही तपासणीत हाताला जाणवणाऱ्या व्हेरिकोसीलशी जुळणारी वेदना टिकून राहणारे निवडक पुरुष.
• टेस्टिसच्या वाढीत सतत फरक असलेले निवडक किशोरवयीन रुग्ण; हा प्रौढ इन्फर्टिलिटीपेक्षा वेगळा उपचाराचा संकेत आहे.

प्रजननक्षमतेसाठी व्हेरिकोसील शस्त्रक्रिया सहसा कोणाला लागत नाही?

• फक्त अल्ट्रासाऊंडवर दिसणारे पण हाताने तपासणीत न जाणवणारे व्हेरिकोसील.
• सीमेन मोजमापे सामान्य आणि उपचारासाठी इतर कारण नसलेला पुरुष.
• प्रजननक्षमतेची सध्याची चिंता नाही, लक्षणे नाहीत आणि टेस्टिक्युलर तपासणी सामान्य आहे.
• प्रजननाशी संबंधित वेळ कमी असल्याने तातडीने सहाय्यक प्रजनन उपचार अधिक योग्य असलेले दाम्पत्य.

व्हेरिकोसीलची तपासणी कशी केली जाते?

निदान मुख्यतः वैद्यकीय तपासणीवर होते. युरोलॉजिस्ट उभे राहून स्क्रोटम तपासतो आणि Valsalva मॅन्युव्हर (पोटावर जोर देणे) करण्यास सांगू शकतो. तपासणी संदिग्ध असेल, टेस्टिसचा आकार नोंदवायचा असेल किंवा दुसरी स्क्रोटल समस्या संशयित असेल तर स्क्रोटल डॉप्लर अल्ट्रासाऊंड उपयोगी ठरतो.

इन्फर्टिलिटी आणि व्हेरिकोसीलमध्ये कोणत्या तपासण्या महत्त्वाच्या?

• योग्य पद्धतीने गोळा केलेला किमान एक सीमेन अॅनालिसिस; असामान्य अहवाल साधारणतः दुसऱ्या नमुन्याने पुष्टी केला जातो.
• टेस्टिक्युलर तपासणी आणि टेस्टिसचा आकार.
• सीमेन किंवा तपासणीत स्पर्म निर्मिती कमी असल्याचा संशय असल्यास FSH आणि टेस्टोस्टेरॉनसारख्या हार्मोन तपासण्या.
• स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन अतिशय कमी किंवा अझूस्पर्मिया असल्यास अतिरिक्त आनुवंशिक तपासणी.
• फक्त पुरुषाची नव्हे तर दाम्पत्याची तपासणी; कारण उपचाराची योग्य वेळ दोन्ही जोडीदारांवर अवलंबून असते.

उपचाराचे पर्याय

शस्त्रक्रियेनंतर काय सुधारू शकते?

योग्य रुग्णांमध्ये सीमेन कॉन्सन्ट्रेशन आणि मोटिलिटी सुधारू शकतात; पण हमी देता येत नाही. स्पर्म निर्मितीचे एक चक्र साधारण तीन महिने चालते, त्यामुळे काही आठवड्यांत नव्हे तर पुरेसा वेळ दिल्यानंतर सीमेन पुन्हा तपासले जाते. सुधारणा दोन स्पर्मॅटोजेनिक चक्रांपर्यंत सुरू राहू शकते आणि नैसर्गिक गर्भधारणा होण्यासाठी आणखी काही महिने लागू शकतात.

व्हेरिकोसील शस्त्रक्रिया IVF किंवा ICSIची गरज टाळू शकते का?

काही पुरुषांमध्ये सीमेन इतके सुधारू शकते की नैसर्गिक गर्भधारणा किंवा तुलनेने सोपे अपत्यप्राप्ती उपचार शक्य होतात; पण नेहमीच तसे होत नाही. गंभीर पुरुष घटक इन्फर्टिलिटीमध्ये IVF/ICSIची गरज तरीही लागू शकते. आधी व्हेरिकोसील दुरुस्ती करायची की थेट सहाय्यक प्रजनन उपचारांकडे जायचे, हे ठरवताना स्त्री जोडीदाराचे वय, अंडाशयातील अंड्यांचा साठा, सीमेनमधील बिघाडाची तीव्रता आणि जोडप्याला उपलब्ध वेळ यांचा विचार करावा.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

• 12 महिने प्रयत्न करूनही गर्भधारणा न होणे; स्त्री जोडीदाराचे वय जास्त किंवा आधीपासून ज्ञात प्रजननक्षमता समस्या असल्यास यापूर्वीच.
• असामान्य सीमेन अॅनालिसिस आणि ज्ञात/संशयित व्हेरिकोसील.
• सतत स्क्रोटममध्ये जडपणा किंवा दुखणे ज्यामुळे दैनंदिन कामावर परिणाम होतो.
• टेस्टिसच्या आकारात स्पष्ट फरक.
• नवीन उजव्या बाजूचे व्हेरिकोसील, झोपल्यावर कमी न होणारे व्हेरिकोसील किंवा इतर असामान्य स्क्रोटल निष्कर्ष.

प्रजननक्षमतेसाठी व्हेरिकोसील दुरुस्तीचे सर्वात स्पष्ट कारण कधी?

उपचाराचा निर्णय केवळ “अल्ट्रासाऊंडवर व्हेरिकोसील दिसतो” यावर घेतला जात नाही. इन्फर्टिलिटी असलेल्या जोडप्यात पुरुषाला तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील आणि असामान्य सीमेन मोजमापे असतील, तर दुरुस्तीचा विचार अधिक अर्थपूर्ण ठरतो. अशा निवडक पुरुषांमध्ये उपचारामुळे सीमेनची गुणवत्ता आणि गर्भधारणेची शक्यता सुधारू शकते. फक्त अल्ट्रासाऊंडवर दिसणारा, पण तपासणीत हाताला न जाणवणारा व्हेरिकोसील वेगळा असून त्यावर इन्फर्टिलिटीसाठी नियमित उपचार केले जात नाहीत.

दाम्पत्याची वेळ महत्त्वाची आहे कारण सुधारणा मोजण्यासाठी काही महिने लागतात. स्त्री जोडीदाराकडे पुरेसा प्रजननाशी संबंधित वेळ आणि पुरुषात सीमेन सुधारण्याची वाजवी शक्यता असेल तर दुरुस्ती निवडता येते; स्त्रीकडील घटकामुळे वेळ तातडीचा असेल तर थेट सहाय्यक प्रजनन उपचार निवडणेही योग्य असू शकते.

योग्य रुग्णांमध्ये व्हेरिकोसील दुरुस्ती सीमेन मोजमापे सुधारू शकते; पण हमी नाही आणि गर्भधारणा दोन्ही जोडीदारांवर अवलंबून असते. म्हणून ही शस्त्रक्रिया “नैसर्गिक गर्भधारणा निश्चित” करणारी प्रक्रिया नसून दुरुस्त करता येणाऱ्या पुरुषाशी संबंधित घटकावरचा उपचार आहे.

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• सर्व उपलब्ध सीमेन अॅनालिसिस अहवाल.
• झालेला असल्यास स्क्रोटल डॉप्लर अल्ट्रासाऊंड अहवाल आणि प्रतिमा.
• उपलब्ध असल्यास FSH, LH आणि टेस्टोस्टेरॉन.
• पूर्वीच्या प्रजननक्षमता उपचारांचे अहवाल.
• पूर्वीची स्क्रोटल, जांघेच्या मुळाशी किंवा हर्निया शस्त्रक्रिया.
• उपलब्ध असल्यास पत्नी/जोडीदाराची प्राथमिक प्रजननक्षमतेची तपासणी.
• सध्याची औषधे आणि पूरक पदार्थ, त्यात टेस्टोस्टेरॉन किंवा व्यायामासाठी वापरले जाणारे स्टेरॉइड्स.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• व्हेरिकोसीलची लक्षणे आणि उपचार
• व्हेरिकोसील ग्रेड 1, 2 आणि 3 समजून घ्या
• व्हेरिकोसील अल्ट्रासाऊंड अहवाल समजून घ्या
• व्हेरिकोसीलसाठी शस्त्रक्रिया कधी आवश्यक असते?
• मायक्रोसर्जिकल व्हेरिकोसेलेक्टॉमी समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf
• World Health Organization. Guideline for the prevention, diagnosis and treatment of infertility. 2025 https://www.who.int/publications/i/item/9789240115774