अक्वाब्लेशन ही लघवीच्या नळीमधून केली जाणारी प्रोस्टेटची शस्त्रक्रिया आहे. यात इमेज-गाइडेड आणि रोबोटिक नियंत्रणाखाली अतिवेगाने जाणाऱ्या सलाईन वॉटरजेटने अडथळा करणारे निवडक प्रोस्टेट ऊतक काढले जाते. सुमारे 30-80 mL आकाराच्या प्रोस्टेटमध्ये रॅन्डमाइज्ड अभ्यासांनुसार लक्षणे आणि लघवीच्या प्रवाहातील सुधारणा टीयूआरपीच्या जवळपास दिसते, तर अँटिग्रेड इजॅक्युलेशन टिकण्याची शक्यता अधिक असू शकते. तरी ही ऑपरेशन थिएटरमध्ये अॅनेस्थेशियाखाली केली जाणारी प्रक्रिया आहे; रक्तस्राव थांबवण्यासाठी हेमोस्टॅसिस आणि काही काळ कॅथेटरची गरज असते. 80-150 mL पर्यंतच्या मोठ्या प्रोस्टेटसाठीही प्रॉस्पेक्टिव्ह अभ्यास उपलब्ध आहेत, मात्र मोठ्या प्रोस्टेटमध्ये एन्युक्लिएशनशी दीर्घकालीन रॅन्डमाइज्ड तुलना अजून तुलनेने मर्यादित आहे.

अक्वाब्लेशन म्हणजे काय?

अक्वाब्लेशनमध्ये सिस्टोस्कोपिक प्रवेश आणि ट्रान्सरेक्टल अल्ट्रासाऊंड प्लॅनिंग यांचा वापर केला जातो. सर्जन प्रोस्टेटचा नकाशा तयार करून कोणता भाग काढायचा आणि कोणता जपायचा याच्या सीमा ठरवतो. त्यानंतर रोबोटिक प्रणाली ठरवलेल्या भागावर सलाईन वॉटरजेट निर्देशित करते. रक्तवाहिन्या आणि सर्जिकल कॅप्सूलमध्ये कोलॅजन जास्त असल्यामुळे त्या ग्रंथीच्या मऊ ऊतकापेक्षा वॉटरजेटला तुलनेने जास्त प्रतिकार करतात; तरीही रक्तस्राव थांबवण्यासाठी स्वतंत्र हेमोस्टॅसिसची गरज लागू शकते.

उपचाराचा आराखडा प्रत्येक रुग्णाच्या रचनेनुसार तयार केला जात असल्यामुळे मिडियन लोब वाढीसह विविध आकाराच्या प्रोस्टेटवर ही पद्धत वापरता येऊ शकते.

कोणासाठी योग्य ठरू शकते?

लक्षणांचे कारण खरोखर बेनाइन प्रोस्टेट ऑब्स्ट्रक्शन आहे का, की युरिन इन्फेक्शन, युरेथ्रा अरुंद होणे, मूत्राशयाचा आजार किंवा फक्त कमकुवत मूत्राशय आहे, हे आधी स्पष्ट करणे आवश्यक असते.

• मध्यम ते तीव्र लघवीची लक्षणे आणि तपासणीत बेनाइन प्रोस्टेट ऑब्स्ट्रक्शनचे ठोस पुरावे.
• प्रोस्टेटचे ऊतक काढणारा प्रभावी उपचार हवा आहे, पण इजॅक्युलेशन टिकण्याची चांगली शक्यता हवी आहे असे पुरुष.
• 30-80 mL आकाराचा प्रोस्टेट, कारण या गटात सर्वात मजबूत रॅन्डमाइज्ड तुलनात्मक पुरावे उपलब्ध आहेत.
• निवडक मोठे प्रोस्टेट; सुमारे 150 mL पर्यंतच्या ग्रंथींमध्येही चांगले टिकाऊ परिणाम अभ्यासांमध्ये नोंदवले आहेत, मात्र स्थापित एन्युक्लिएशन तंत्रांशी तुलना करणारे पुरावे अजून कमी परिपक्व आहेत.
• योग्य रचना असलेला मिडियन लोब.

दुसरा उपचार कधी अधिक योग्य ठरू शकतो?

• अॅनेस्थेशिया घेणे शक्य नसलेले रुग्ण किंवा योग्य तयारी करूनही ऑपरेशनमधील रक्तस्रावाचा धोका स्वीकारण्याजोगा नसल्यास.
• अतिशय मोठ्या प्रोस्टेटमध्ये आकारावर अवलंबून नसलेले आणि दीर्घकाळ सिद्ध झालेले एन्युक्लिएशन तंत्र प्राधान्याचे असल्यास.
• विशिष्ट निदानासाठी व्यवस्थित प्रोस्टेट ऊतक नमुना आवश्यक असल्यास; अक्वाब्लेशनमधील ऊतक टीयूआरपी किंवा एन्युक्लिएशनसारखा क्रमबद्ध रिसेक्शन स्पेसिमेन देईलच असे नाही.
• महत्त्वपूर्ण आउटलेट ऑब्स्ट्रक्शन नसताना मूत्राशयाचा स्नायू कमकुवत असल्यास, फक्त प्रोस्टेटचे ऊतक काढून सामान्य रिकामेपणा परत येईलच असे नाही.
• तंत्रज्ञान उपलब्ध नसणे किंवा केंद्राला या प्रक्रियेचा पुरेसा अनुभव नसणे.

प्रक्रिया कशी केली जाते?

अॅनेस्थेशियाखाली लघवीच्या नळीमधून स्कोप घातला जातो आणि अल्ट्रासाऊंड प्रोबने प्रोस्टेटचे चित्र घेतले जाते. सर्जन काढायचा भाग आणि जपायच्या महत्त्वाच्या रचना लक्षात घेऊन उपचाराच्या सीमा मार्क करतो. त्यानंतर रोबोटिक हँडपीसमधून अतिवेगाचा सलाईन जेट ठरवलेल्या ऊतकावर सोडून ते काढले जाते.

अॅब्लेशननंतर कॅथेटरच्या बलूनचा दबाव आणि/किंवा निवडक कॉटरी किंवा लेझर वापरून रक्तस्राव थांबवला जातो. तयार झालेला लघवीचा मार्ग स्थिर होईपर्यंत युरिनरी कॅथेटर ठेवला जातो.

अॅनेस्थेशिया आणि हॉस्पिटलमध्ये राहणे

अक्वाब्लेशन साधारणपणे स्पायनल किंवा जनरल अॅनेस्थेशियाखाली केली जाते. हॉस्पिटलमध्ये राहण्याचा काळ बहुतेक वेळा कमी असतो; मात्र रक्तस्राव, कॅथेटर, इतर आजार आणि केंद्राची पद्धत यानुसार डिस्चार्जचा वेळ बदलतो.

मला कॅथेटर लागेल का?

अक्वाब्लेशननंतर नियमितपणे कॅथेटर ठेवला जातो. अनेक रुग्णांमध्ये तो साधारण एक-दोन दिवसांत काढता येतो; मात्र मोठा प्रोस्टेट, जास्त रक्तस्राव किंवा शस्त्रक्रियेपूर्वी रिटेन्शन असल्यास अधिक दिवस ठेवावा लागू शकतो.

संभाव्य फायदे

• लक्षणे आणि लघवीचा प्रवाह यात ठळक सुधारणा.
• अल्ट्रासाऊंड प्लॅनिंगसह नॉन-थर्मल रोबोटिक ऊतक अॅब्लेशन.
• मिडियन लोब ऑब्स्ट्रक्शनवरही उपचार करता येतो.
• रॅन्डमाइज्ड पुराव्यानुसार टीयूआरपीपेक्षा इजॅक्युलेटरी डिसफंक्शन कमी.
• मध्यम आणि मोठ्या प्रोस्टेटसाठी पाच वर्षांपर्यंतचे टिकाऊ परिणाम उपलब्ध.

महत्त्वाच्या मर्यादा

• ऑपरेशन थिएटर, अॅनेस्थेशिया आणि विशेष उपकरणांची गरज.
• रक्तस्राव आणि शस्त्रक्रियेनंतर हेमोस्टॅसिस महत्त्वाचेच राहतात.
• कॅथेटर लागणे अपेक्षित असते.
• होलेपसारख्या आकारावर अवलंबून नसलेल्या एन्युक्लिएशन तंत्रांच्या तुलनेत दीर्घकालीन टिकाऊपणाची थेट तुलना अजून कमी आहे.

उपचारानंतरचा काळ

शस्त्रक्रियेनंतर सुरुवातीला लघवीत रक्त, जळजळ, लघवीची घाई आणि वारंवार लघवी होणे अपेक्षित असते. पाणी पिणे आणि शारीरिक हालचालींबाबतचे निर्बंध इतर ट्रान्सयुरेथ्रल प्रोस्टेट शस्त्रक्रियांप्रमाणेच असतात. हलकी कामे तुलनेने लवकर सुरू करता येतात; रक्तस्राव कमी होईपर्यंत जड वजन उचलणे, तीव्र जिम व्यायाम आणि सायकल चालवणे पुढे ढकलले जाते.

शस्त्रक्रियेनंतरची सूज कमी होत गेल्यावर लघवीची लक्षणे सुधारतात. शस्त्रक्रियेपूर्वी मूत्राशय अतिसक्रिय असल्यास वारंवार लघवी किंवा तातडीने लघवी लागणे काही काळ टिकू शकते.

इरेक्शन आणि इजॅक्युलेशन

प्रोस्टेटचे ऊतक काढणाऱ्या बीपीएच शस्त्रक्रियांमध्ये इजॅक्युलेशन टिकवण्याच्या दृष्टीने अक्वाब्लेशनमध्ये इजॅक्युलेशन टिकण्याची शक्यता तुलनेने चांगली आहे. EAU मार्गदर्शक तत्त्वांच्या पुनरावलोकनात दीर्घकालीन अभ्यासांतील गटांमध्ये अँटिग्रेड इजॅक्युलेशन टिकण्याचे प्रमाण चांगले असल्याचे नमूद केले आहे. इरेक्टाइल फंक्शन साधारणपणे टिकते. तरी इजॅक्युलेशन जपण्याची हमी देता येत नाही; अंतिम धोका उपचाराचा आराखडा आणि प्रत्येक रुग्णाच्या रचनेवर अवलंबून असतो.

धोके आणि दुष्परिणाम

• काही रुग्णांमध्ये रक्तस्रावामुळे ब्लॅडर इरिगेशन, कॅथेटर जास्त दिवस ठेवणे, रक्त चढवणे किंवा पुन्हा हेमोस्टॅसिस करण्याची गरज.
• काही काळ लघवी करताना जळजळ, घाई, वारंवार लघवी किंवा लघवीत रक्त.
• युरिन इन्फेक्शन.
• कॅथेटर काढल्यानंतर तात्पुरते रिटेन्शन.
• युरेथ्रा किंवा ब्लॅडर नेकला स्कार होणे.
• तात्पुरती लघवी गळणे; कायमस्वरूपी इनकॉन्टिनन्स क्वचित आढळते.
• अडथळा पुन्हा झाल्यास भविष्यात दुसऱ्या प्रोस्टेट उपचाराची गरज.

सल्लामसलतीसाठी काय घेऊन यावे?

• प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअल दाखवणारा अल्ट्रासाऊंड रिपोर्ट.
• उपलब्ध असल्यास युरोफ्लोमेट्री रिपोर्ट.
• युरिन रुटीन/कल्चर आणि सिरम क्रिएटिनिन.
• प्रोस्टेट तपासणीचा भाग म्हणून सांगितले असल्यास पीएसए रिपोर्ट.
• प्रोस्टेटची औषधे, रक्त पातळ करणारी औषधे आणि इतर नियमित औषधांची यादी.
• पूर्वी रिटेन्शन, कॅथेटर किंवा प्रोस्टेट/युरेथ्राची प्रक्रिया झाली असल्यास त्याची कागदपत्रे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• अक्वाब्लेशन विरुद्ध टीयूआरपी: कोणते चांगले?
• अक्वाब्लेशन विरुद्ध होलेप: कोणते चांगले?
• कोणते प्रोस्टेट उपचार इजॅक्युलेशन जपण्यास मदत करू शकतात?
• माझ्यासाठी कोणती प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया योग्य? टीयूआरपी, होलेप की इतर पर्याय
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी अल्ट्रासाऊंड: प्रोस्टेटचा आकार, मूत्राशय आणि उरलेली लघवी
• प्रोस्टेट वाढणे म्हणजे कॅन्सर आहे का? बीपीएच आणि प्रोस्टेट कॅन्सरमधील फरक
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी मिनिमली इन्व्हेसिव्ह उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on the Management of Non-neurogenic Male LUTS: Disease Management, 2026 https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/disease-management
• American Urological Association. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/bph-guideline
• National Institute for Health and Care Excellence. Transurethral water-jet ablation for lower urinary tract symptoms caused by BPH (HTG691) https://www.nice.org.uk/guidance/htg691
• British Association of Urological Surgeons. Prostate procedures: patient information https://www.baus.org.uk/patients/information_leaflets/category/8/prostate_procedures