नाही. बहुतेक पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट वाढणे म्हणजे कॅन्सर नसतो. सहसा तो बीपीएच, म्हणजे बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया, असतो—वय वाढल्यावर होणारी प्रोस्टेट ग्रंथीची सामान्य, कॅन्सर नसलेली वाढ. बीपीएचमुळे लघवीची धार कमी होणे, वारंवार लघवी लागणे, अचानक तीव्र लघवी लागणे आणि रात्री वारंवार लघवी होणे अशी लक्षणे होऊ शकतात; पण तो कॅन्सरसारखा शरीरात पसरत नाही. मात्र बीपीएच आणि प्रोस्टेट कॅन्सर एकाच वयोगटात होऊ शकतात. म्हणून लघवीची लक्षणे, पीएसए अहवाल किंवा अल्ट्रासाऊंडमध्ये दिसलेली प्रोस्टॅटोमेगली याकडे दुर्लक्षही करू नये आणि अनावश्यक घाबरूही नये—योग्य तपासणी करावी.

प्रोस्टेट वाढणे म्हणजे कॅन्सर आहे का?

बहुतेक वेळा प्रोस्टेट वाढणे म्हणजे कॅन्सर नसतो. ‘बिनाइन’ या शब्दाचा अर्थ कॅन्सर नसलेले असा आहे.

बीपीएचमध्ये प्रोस्टेटचा आकार वाढतो आणि तो युरेथ्रा, म्हणजे लघवीच्या मार्गावर, दाब देऊ शकतो. त्यामुळे लघवी मंद होणे, वारंवार लागणे किंवा पूर्ण न झाल्यासारखे वाटणे अशी तक्रार होऊ शकते.

प्रोस्टेट कॅन्सर वेगळा आजार आहे. प्रोस्टेटमधील पेशींमध्ये कॅन्सरची वाढ सुरू झाल्यावर तो होतो. सुरुवातीच्या टप्प्यात प्रोस्टेट कॅन्सरला कोणतीही लक्षणे नसू शकतात. त्यामुळे फक्त लक्षणांवरून कॅन्सर आहे किंवा नाही हे ठरवता येत नाही. नॅशनल कॅन्सर इन्स्टिट्यूटनुसार बीपीएचमुळे प्रोस्टेट कॅन्सरचा धोका वाढत नाही; तसेच बीपीएच आणि प्रोस्टाटायटिस हे प्रोस्टेट कॅन्सरचे जोखीम घटक मानले जात नाहीत.

योग्य दृष्टिकोन साधा आहे: घाबरू नका, पण लक्षणांकडे दुर्लक्षही करू नका.

बीपीएच आणि प्रोस्टेट कॅन्सर यांची गल्लत का होते?

दोन्ही समस्या प्रोस्टेटशी संबंधित आहेत आणि वय वाढल्यावर अधिक दिसतात, म्हणून रुग्ण अनेकदा बीपीएच आणि प्रोस्टेट कॅन्सर यांची गल्लत करतात.

प्रोस्टेट मूत्राशयाच्या खाली असते आणि युरेथ्राभोवती असते. प्रोस्टेट वाढल्यावर मूत्राशय आणि युरेथ्रावर दाब येऊन वारंवार लघवी, कमी धार, अचानक लघवी लागणे, जोर लावावा लागणे आणि मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे अशी लक्षणे होऊ शकतात.

दुसरे कारण म्हणजे पीएसए. पीएसए ही प्रोस्टेटशी संबंधित रक्त तपासणी आहे; ती फक्त कॅन्सरसाठीची तपासणी नाही. बीपीएचसारख्या बिनाइन प्रोस्टेट समस्या, युरिन इन्फेक्शन, प्रोस्टेट बायोप्सी, प्रोस्टेटची चिडचिड, सायकलिंग आणि प्रोस्टेट कॅन्सर यांमुळे पीएसए वाढू शकतो.

बीपीएच विरुद्ध प्रोस्टेट कॅन्सर: महत्त्वाचे फरक

बीपीएच पुढे प्रोस्टेट कॅन्सरमध्ये बदलतो का?

नाही. बीपीएच पुढे प्रोस्टेट कॅन्सरमध्ये बदलत नाही.

बीपीएच आणि प्रोस्टेट कॅन्सर हे स्वतंत्र आजार आहेत. बीपीएच असलेल्या पुरुषाला स्वतंत्रपणे प्रोस्टेट कॅन्सर होऊ शकतो; पण बीपीएच स्वतः प्रोस्टेट कॅन्सरचा जोखीम घटक मानला जात नाही.

म्हणून अल्ट्रासाऊंड अहवालात फक्त प्रोस्टेट वाढलेले असे लिहिलेले असले तरी काही रुग्णांना पीएसए, तपासणी किंवा पुढील चाचण्यांची गरज पडू शकते.

बीपीएचमध्ये साधारण कोणती लक्षणे दिसतात?

बीपीएचमुळे पुढील लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट लक्षणे सामान्यतः दिसू शकतात:

• लघवीची धार कमी असणे.
• लघवी सुरू करण्यासाठी जोर लावावा लागणे.
• लघवीची धार थांबत-थांबत येणे.
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे.
• वारंवार लघवी लागणे.
• अचानक तीव्र लघवी लागणे.
• रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे.
• लघवी झाल्यानंतर थेंब-थेंब गळणे.
• लघवी पूर्ण होण्यासाठी जास्त वेळ लागणे.

एनआयडीडीकेनुसार बीपीएचमध्ये लघवी सुरू करण्यास अडचण, लघवीची धार कमी किंवा तुटक असणे, थेंब गळणे, रात्री वारंवार लघवी, अचानक किंवा वारंवार लघवी लागणे आणि काहींमध्ये लघवी करताना वेदना अशी लक्षणे दिसू शकतात. ईएयूच्या रुग्ण-माहितीतही बिनाइन प्रोस्टेट एनलार्जमेंट ही वयानुसार होणारी सामान्य समस्या असून तिचा लघवी करण्याच्या पद्धतीवर परिणाम होऊ शकतो असे नमूद केले आहे.

प्रोस्टेट कॅन्सरमध्येही अशीच लक्षणे होऊ शकतात का?

हो, पण सुरुवातीच्या प्रोस्टेट कॅन्सरमध्ये अनेकदा कोणतीही लक्षणे नसतात.

प्रोस्टेट कॅन्सर स्थानिक पातळीवर पुढे वाढल्यावर काही पुरुषांमध्ये लघवीची लक्षणे, लघवीत रक्त, वीर्यात रक्त किंवा सतत राहणाऱ्या पाठ, नितंब किंवा पेल्विसमधील वेदना होऊ शकतात.

म्हणून फक्त लक्षणांवरून समस्या बिनाइन आहे की कॅन्सर आहे हे ठरवणे सुरक्षित नाही. योग्य तपासणी आवश्यक असते.

प्रोस्टेट कॅन्सरची तपासणी कधी आवश्यक असू शकते?

खालील परिस्थितीत कॅन्सरची अधिक तपासणी लागू शकते:

• वयानुसार अपेक्षेपेक्षा पीएसए जास्त असणे.
• पीएसए वेळोवेळी सतत वाढत जाणे.
• डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशनमध्ये प्रोस्टेट कडक, अनियमित किंवा गाठीसारखे वाटणे.
• लघवीत किंवा वीर्यात रक्त दिसणे.
• 50 वर्षांनंतर नवीन लघवीची लक्षणे सुरू होणे.
• कारण स्पष्ट नसताना पाठ, नितंब किंवा हाडांमध्ये वेदना.
• कारण नसताना वजन कमी होणे किंवा भूक कमी होणे.
• कुटुंबात प्रोस्टेट कॅन्सरचा ठळक इतिहास असणे.
• पूर्वी एमआरआय प्रोस्टेट किंवा बायोप्सी अहवाल असामान्य आलेला असणे.

या निष्कर्षांमुळे कॅन्सरचे निदान निश्चित होत नाही; मात्र योग्य तपासणी करणे आवश्यक ठरते.

प्रोस्टेट खूप मोठे असणे म्हणजे कॅन्सर आहे का?

नाही. मोठे प्रोस्टेट म्हणजे आपोआप कॅन्सर असे होत नाही.

काही पुरुषांचे प्रोस्टेट खूप मोठे असूनही ते पूर्णपणे बिनाइन असते. उलट काही प्रोस्टेट कॅन्सरमध्ये प्रोस्टेट फार मोठे नसते. प्रोस्टेटचा आकार आणि लक्षणांची तीव्रता यांचाही नेहमी थेट संबंध नसतो. एनआयडीडीकेनुसार काही पुरुषांमध्ये मोठ्या प्रोस्टेटमुळे फारच कमी लक्षणे असतात, तर किंचित वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळेही इतरांमध्ये जास्त तक्रारी होऊ शकतात.

म्हणून अल्ट्रासाऊंड अहवालात ‘प्रोस्टॅटोमेगली’ किंवा ग्रेड 1, ग्रेड 2, ग्रेड 3 प्रोस्टेट एनलार्जमेंट असे लिहिलेले पाहून घाबरण्याची गरज नाही. त्या निष्कर्षाचा वैद्यकीय संदर्भात अर्थ लावणे महत्त्वाचे आहे.

पीएसए वाढलेला असेल म्हणजे नेहमी प्रोस्टेट कॅन्सरच असतो का?

नाही. पीएसए वाढणे म्हणजे नेहमी कॅन्सर असे होत नाही.

पीएसए पुढील कारणांनी वाढू शकतो:

• बीपीएच.
• प्रोस्टाटायटिस किंवा प्रोस्टेटमध्ये सूज.
• युरिन इन्फेक्शन.
• अलीकडे कॅथेटर लावलेला असणे.
• अलीकडील प्रोस्टेट प्रक्रिया किंवा बायोप्सी.
• प्रोस्टेटची चिडचिड.
• प्रोस्टेट कॅन्सर.

पीएसएचा अर्थ लावताना वय, लक्षणे, प्रोस्टेटचा आकार, युरिन इन्फेक्शन आहे का, फिनास्टराइड किंवा ड्युटास्टराइडसारखी औषधे चालू आहेत का, तपासणीतील निष्कर्ष आणि काही वेळा एमआरआय प्रोस्टेट यांचा एकत्रित विचार केला जातो.

प्रत्येक लघवीची तक्रार वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळेच नसते

वयस्क पुरुषांना प्रत्येक लघवीची तक्रार ‘प्रोस्टेटमुळे’ आहे असे वाटते. प्रत्यक्षात ते नेहमी खरे नसते.

सारखी लक्षणे पुढील कारणांनीही होऊ शकतात:

• डायबेटीस.
• युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन.
• ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर.
• मूत्राशयातील खडा.
• मूत्राशयातील ट्यूमर.
• न्यूरोलॉजिकल कारणांमुळे मूत्राशयाच्या कार्यात बिघाड.
• काही औषधे—विशेषतः सर्दी-खोकल्याची औषधे, अँटिहिस्टामाइन्स, अँटिडिप्रेसंट्स किंवा डाययुरेटिक्स.

एनआयडीडीकेनुसार मूत्राशयाच्या समस्या, युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन, प्रोस्टाटायटिस आणि प्रोस्टेट कॅन्सर यांसारख्या इतर कारणांनीही लघवीची लक्षणे होऊ शकतात. काही औषधे बीपीएचची लक्षणे वाढवू शकतात.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

खालीलपैकी तक्रार असल्यास युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्यावा:

• लघवीची धार कमी असणे.
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे.
• वारंवार लघवीमुळे झोप किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होणे.
• अचानक लघवी लागणे किंवा शौचालयापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी लघवी गळणे.
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे.
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन.
• लघवीत रक्त.
• पीएसए वाढलेला असणे.
• प्रोस्टेट तपासणीत असामान्य निष्कर्ष.
• युरिनरी रिटेन्शनमुळे कॅथेटर लावावा लागणे.
• कुटुंबात प्रोस्टेट कॅन्सरचा इतिहास.

युरोलॉजिस्ट तपासून समस्या बीपीएच, इन्फेक्शन, प्रोस्टाटायटिस, ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, प्रोस्टेट कॅन्सर किंवा दुसरे काही कारण आहे का हे ठरवू शकतात.

कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

वय, लक्षणे आणि तपासणीतील निष्कर्षानुसार युरोलॉजिस्ट पुढील तपासण्या सुचवू शकतात:

• युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी.
• इन्फेक्शनचा संशय असल्यास युरिन कल्चर.
• किडनीचे कार्य तपासण्यासाठी सीरम क्रिएटिनिन.
• योग्य परिस्थितीत पीएसए रक्त तपासणी.
• डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशन, म्हणजे डीआरई.
• प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिनसह अल्ट्रासाऊंड केयूबी.
• लघवीचा प्रवाह मोजण्यासाठी युरोफ्लोमेट्री.
• पीएसए किंवा तपासणी संशयास्पद असल्यास एमआरआय प्रोस्टेट.
• कॅन्सरचा संशय महत्त्वाचा राहिल्यास प्रोस्टेट बायोप्सी.

एयूए मार्गदर्शक तत्त्वे बीपीएचशी संबंधित लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट लक्षणांचे पद्धतशीर मूल्यमापन आणि उपचार यावर भर देतात. एनआयडीडीकेनुसार निवडक रुग्णांमध्ये वैद्यकीय इतिहास, शारीरिक तपासणी, युरिनॅलिसिस, पीएसए/प्रोस्टेट तपासण्या, युरोडायनॅमिक तपासणी, सिस्टोस्कोपी आणि अल्ट्रासाऊंड अशा तपासण्या वापरल्या जाऊ शकतात.

उपचार कारणानुसार ठरतात

लक्षणे बीपीएचमुळे असतील तर उपचारांमध्ये पुढील पर्याय असू शकतात:

• लक्षणे सौम्य असतील तर निरीक्षण.
• रात्री उशिरा द्रवपदार्थ कमी घेण्यासारखे दैनंदिन बदल.
• चहा, कॉफी किंवा मद्यामुळे अचानक लघवीची तक्रार वाढत असेल तर त्यांचे प्रमाण कमी करणे.
• लघवीची अडचण वाढवणारी औषधे आहेत का ते तपासणे.
• प्रोस्टेटजवळचा मार्ग शिथिल करणारी औषधे.
• निवडक मोठ्या प्रोस्टेटचा आकार कमी करणारी औषधे.
• औषधांनी फायदा न झाल्यास किंवा गुंतागुंत झाल्यास शस्त्रक्रिया.

एनआयडीडीकेनुसार लक्षणांची तीव्रता आणि जीवनमानावर होणारा परिणाम पाहून बीपीएचवर वॉचफुल वेटिंग, औषधे किंवा शस्त्रक्रियेद्वारे उपचार केले जाऊ शकतात.

वारंवार युरिनरी रिटेन्शन, पुन्हा पुन्हा इन्फेक्शन, मूत्राशयात खडे, किडनीला सूज, प्रोस्टेटमधून रक्तस्राव किंवा औषधांनंतरही तीव्र लक्षणे असतील तर शस्त्रक्रियेचा विचार केला जाऊ शकतो.

प्रोस्टेट कॅन्सरचा संशय किंवा निदान असेल तर उपचार पूर्णपणे वेगळे असतात. कॅन्सरचा स्टेज, ग्रेड, पीएसए, इमेजिंग, वय, वैद्यकीय योग्यता आणि रुग्णाची पसंती यानुसार अॅक्टिव्ह सर्व्हेलन्स, शस्त्रक्रिया, रेडिएशन थेरपी, हार्मोन थेरपी, केमोथेरपी, टार्गेटेड थेरपी, इम्युनोथेरपी किंवा त्यांचे संयोजन वापरले जाऊ शकते.

लघवीची लक्षणे, वाढलेला पीएसए किंवा ‘प्रोस्टेट वाढले म्हणजे कॅन्सर का?’ अशी चिंता असेल तर युरोलॉजी तपासणीमुळे नेमके कारण स्पष्ट होऊ शकते आणि अनावश्यक भीती कमी होते.

सल्लामसलतीची यादी: काय घेऊन यावे?

उपलब्ध असल्यास पुढील अहवाल सोबत आणा:

• पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिनसह यूएसजी केयूबी/प्रोस्टेट अहवाल.
• पीएसए अहवाल; पूर्वीचे पीएसए अहवाल उपलब्ध असल्यास तेही.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• युरोफ्लोमेट्री अहवाल, केला असल्यास.
• सध्या घेत असलेली औषधे, विशेषतः प्रोस्टेटची औषधे.
• युरिनरी रिटेन्शन झाले असल्यास कॅथेटरची नोंद किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश.
• असल्यास एमआरआय प्रोस्टेट, बायोप्सी किंवा सीटी/पीईटी अहवाल.
• कुटुंबातील प्रोस्टेट कॅन्सरच्या इतिहासाची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार – /enlarged-prostate-symptoms-causes-treatment/
• बीपीएच: बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया समजून घ्या – /bph-benign-prostatic-hyperplasia-explained/
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेटचा आकार: आकार खरोखर महत्त्वाचा असतो का? – /prostate-size-on-ultrasound-does-size-matter/
• पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी: कारण प्रोस्टेट आहे का? – /frequent-urination-in-men-is-it-prostate/
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे: कारणे आणि उपचार – /weak-urine-flow-in-men-causes-treatment/
• वयस्क पुरुषांमध्ये लघवीत रक्त दिसणे – /blood-in-urine-in-older-men/
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी प्रोस्टेटिक आर्टरी एम्बोलायझेशन (PAE)
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी आयटिंड: हे कसे काम करते?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• National Cancer Institute. Understanding Prostate Changes https://www.cancer.gov/types/prostate/understanding-prostate-changes
• NIDDK. Enlarged Prostate – Benign Prostatic Hyperplasia https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/prostate-problems/enlarged-prostate-benign-prostatic-hyperplasia
• EAU Patient Information. Benign Prostate Enlargement https://patients.uroweb.org/condition/benign-prostate-enlargement-bpe
• American Urological Association. Benign Prostatic Hyperplasia Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/bph-guideline
• National Institute on Aging. Prostate Problems https://www.nia.nih.gov/health/prostate-health/prostate-problems