पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी होणे नेहमी वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळेच नसते. 40–50 वर्षांनंतर प्रोस्टेट वाढणे हे एक सामान्य कारण आहे, विशेषतः वारंवार लघवीसोबत लघवीची धार कमी असणे, जोर लावावा लागणे, लघवी मंद होणे किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे अशी लक्षणे असतील तर. मात्र ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर, युरिन इन्फेक्शन, डायबेटीस, खडे, जास्त चहा-कॉफी, काही औषधे किंवा झोपेच्या समस्या यांमुळेही वारंवार लघवी लागू शकते. योग्य उपचार लक्षणांच्या स्वरूपवर अवलंबून असतात. वैद्यकीय इतिहास, लघवीची तपासणी, अल्ट्रासाऊंड, पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन आणि निवडक रक्त तपासण्यांमधून युरोलॉजिस्ट बहुतेक वेळा कारण शोधू शकतात.

वारंवार लघवी म्हणजे काय?

वारंवार लघवी म्हणजे तुमच्या नेहमीच्या तुलनेत जास्त वेळा लघवीला जावे लागणे. पण याचे दोन वेगवेगळी स्वरूपे असू शकतात:

हा फरक महत्त्वाचा आहे. दर तासाला थोडी-थोडी लघवी करणाऱ्या पुरुषाला मूत्राशय किंवा प्रोस्टेटची समस्या असू शकते. प्रत्येक वेळी भरपूर लघवी होत असेल आणि खूप तहान लागत असेल तर रक्तातील साखरेची तपासणी आवश्यक असू शकते.

पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी प्रोस्टेटमुळे होते का?

होऊ शकते, पण प्रोस्टेट हे एकमेव कारण नाही.

प्रोस्टेट ग्रंथी मूत्राशयाच्या खाली असते आणि लघवीची नळी, म्हणजे युरेथ्रा, तिच्यामधून जाते. वय वाढल्यावर प्रोस्टेट वाढू शकते. याला बीपीएच—बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया—म्हणतात. ‘बिनाइन’ म्हणजे कॅन्सर नसलेले.

प्रोस्टेटमुळे लघवीचा प्रवाह अडल्यास मूत्राशयाला जास्त काम करावे लागते. कालांतराने मूत्राशय जास्त संवेदनशील किंवा चिडचिडा होऊ शकतो. त्यामुळे लघवीची धार कमी होण्यासोबत वारंवार लघवीही लागू शकते.

प्रोस्टेट वाढल्याचे संकेत देणारी लक्षणे

वारंवार लघवीसोबत पुढील तक्रारी असतील तर कारण प्रोस्टेटशी संबंधित असण्याची शक्यता वाढते:

• लघवीची धार कमी असणे.
• लघवी सुरू होण्यास उशीर होणे.
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे.
• लघवीची धार थांबत-थांबत येणे.
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे.
• लघवी झाल्यानंतर थेंब-थेंब गळणे.
• रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे.
• गंभीर अवस्थेत अचानक लघवी पूर्ण बंद होणे.

वयस्क पुरुषांमध्ये बीपीएच सामान्य आहे; पण उपचार फक्त वय किंवा अल्ट्रासाऊंडमधील आकारावर ठरत नाहीत. लक्षणे, प्रोस्टेटचा आकार, लघवीचा प्रवाह, उरलेली लघवी आणि गुंतागुंत महत्त्वाची असतात.

पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी: लक्षणांचे स्वरूप काय सुचवतो?

हा तक्ता फक्त मार्गदर्शक आहे. अनेक पुरुषांमध्ये एकाच वेळी एकापेक्षा जास्त कारणे असू शकतात.

पुरुषांमध्ये वारंवार लघवीची इतर सामान्य कारणे

1. ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर

ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडरमध्ये मूत्राशय पूर्ण भरलेले नसतानाही अचानक लघवी करण्याचा तीव्र सिग्नल येतो.

यामुळे पुढील तक्रारी होऊ शकतात:

• अचानक तीव्र लघवी लागणे.
• थोड्या प्रमाणात पण वारंवार लघवी होणे.
• रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे.
• शौचालयापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी लघवी गळणे.

इन्फेक्शन किंवा दुसरे स्पष्ट कारण नसताना अचानक लघवी आणि वारंवार लघवी ही मुख्य तक्रार असेल तर ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडरचा विचार केला जातो.

2. युरिन इन्फेक्शन

युरिन इन्फेक्शनमुळे वारंवार लघवी, जळजळ, अचानक लघवी लागणे, खालच्या पोटात अस्वस्थता, ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त लघवी किंवा लघवीत रक्त अशी लक्षणे होऊ शकतात.

पुरुषांमध्ये युटीआयकडे दुर्लक्ष करू नये, विशेषतः ताप, डायबेटीस, खड्यांचा इतिहास, वारंवार इन्फेक्शन किंवा लघवीची धार कमी असताना.

3. डायबेटीस किंवा रक्तातील साखर जास्त असणे

वारंवार लघवीसोबत प्रत्येक वेळी लघवीचे प्रमाण जास्त असणे, खूप तहान लागणे, थकवा, जास्त भूक, वजन कमी होणे किंवा वारंवार इन्फेक्शन होत असेल तर रक्तातील साखर तपासावी.

4. जास्त चहा, कॉफी, मद्य किंवा संध्याकाळी जास्त द्रवपदार्थ

कॅफीन आणि मद्यामुळे मूत्राशयाला चिडचिड होऊ शकते आणि लघवीची वारंवारता वाढू शकते. संध्याकाळी खूप द्रवपदार्थ घेतल्यास रात्री वारंवार लघवी वाढू शकते.

5. खडे

खालच्या युरेटरमध्ये किंवा मूत्राशयात खडा असल्यास मूत्राशयाला चिडचिड होऊन वारंवार लघवी, अचानक लघवी, वेदना किंवा लघवीत रक्त येऊ शकते.

6. औषधे

रक्तदाब, हृदय किंवा किडनीच्या आजारांसाठी वापरली जाणारी डाययुरेटिक्ससारखी काही औषधे लघवीचे प्रमाण वाढवतात. ही औषधे स्वतःहून बंद करू नका. वेळ बदलता येतो का किंवा पर्याय आहे का याबद्दल तुमच्या डॉक्टरांशी चर्चा करा.

7. झोपेचा बिघाड

कधी कधी झोप नीट नसल्यामुळे पुरुष आधी जागा होतो आणि जागा झाल्यावर लघवी करतो. मूत्राशय भरल्यामुळे झोप तुटण्यापेक्षा हे वेगळे आहे.

पुरुषांमध्ये रात्री वारंवार लघवी

रात्री लघवीसाठी उठावे लागण्याला नॉक्ट्युरिया म्हणतात.

यामागे पुढील कारणे असू शकतात:

• प्रोस्टेट वाढणे.
• ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर.
• डायबेटीस.
• संध्याकाळी जास्त द्रवपदार्थ घेणे.
• संध्याकाळी चहा, कॉफी किंवा मद्य.
• झोपेचा बिघाड.
• स्लीप अॅपनिया.
• पायांना सूज येणे.
• हृदय किंवा किडनीचे आजार.
• डाययुरेटिक औषधे.

दोन ते तीन दिवसांची युरिन डायरी खूप उपयोगी ठरते. किती द्रवपदार्थ घेतले, चहा-कॉफी किती घेतली, लघवीची वेळ, अंदाजे प्रमाण आणि रात्री किती वेळा उठावे लागले हे नोंदवा.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

वारंवार लघवी पुढीलप्रमाणे असेल तर युरोलॉजिस्टला भेटा:

• झोप बिघडत असेल.
• काम, प्रवास किंवा दैनंदिन दिनक्रमावर परिणाम होत असेल.
• लघवीची धार कमी असेल.
• अचानक लघवी लागणे किंवा लघवी गळणे असेल.
• जळजळ किंवा तापासोबत असेल.
• लघवीत रक्त दिसत असेल.
• वारंवार युटीआय होत असेल.
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटत असेल.
• वयस्क पुरुषात अचानक सुरू झाले असेल.
• सोपे दैनंदिन बदल करूनही सुधारणा होत नसेल.

प्रत्येक वेळी वारंवार लघवी धोकादायक असते असे नाही. पण तक्रार सतत राहिल्यास तपासणी आवश्यक आहे, कारण त्यामागे प्रोस्टेटचा अडथळा, मूत्राशयाचे कार्य बिघडणे, इन्फेक्शन, डायबेटीस किंवा खडे असू शकतात.

पुरुषांमध्ये वारंवार लघवीसाठी कोणत्या तपासण्या केल्या जातात?

युरोलॉजिस्ट पुढील तपासण्या सुचवू शकतात:

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

यामध्ये पू पेशी, रक्त, साखर, प्रोटीन आणि इन्फेक्शनची चिन्हे तपासली जातात.

युरिन कल्चर

इन्फेक्शनचा संशय असल्यास योग्य अँटिबायोटिक निवडण्यास मदत होते.

ब्लड शुगर आणि HbA1c

लघवीचे प्रमाण जास्त असेल, खूप तहान लागत असेल किंवा डायबेटीसचा संशय असेल तर या तपासण्या उपयोगी ठरतात.

सीरम क्रिएटिनिन

किडनीचे कार्य तपासण्यासाठी ही तपासणी केली जाते, विशेषतः अडथळा, खडे, इन्फेक्शन किंवा किडनीला सूज असल्यास.

प्रोस्टेट आणि पीव्हीआरसह अल्ट्रासाऊंड केयूबी

या तपासणीत किडनी, मूत्राशय, प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन—म्हणजे लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात उरलेली लघवी—पाहिली जाते.

युरोफ्लोमेट्री

यात लघवीच्या प्रवाहाचा वेग आणि स्वरूप मोजला जातो. लघवीचा अडथळा आहे की मूत्राशयाची आकुंचन क्षमता कमी आहे याचा अंदाज येण्यास मदत होते.

पीएसए तपासणी

वय, प्रोस्टेट तपासणी, कुटुंबातील इतिहास आणि जोखीम घटकांनुसार पीएसए सुचवला जाऊ शकतो. फक्त वारंवार लघवी होत आहे म्हणून आपोआप प्रोस्टेट कॅन्सर आहे असे होत नाही.

सिस्टोस्कोपी

लघवीत रक्त, युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचा संशय, वारंवार इन्फेक्शन, मूत्राशयातील खडा किंवा निदान स्पष्ट नसल्यास कॅमेराने केलेली सिस्टोस्कोपी आवश्यक ठरू शकते.

पुरुषांमध्ये वारंवार लघवीचे उपचार

उपचार कारणानुसार ठरतात.

दैनंदिन सवयींमध्ये बदल

या साध्या गोष्टी मदत करू शकतात:

• चहा, कॉफी आणि मद्य कमी करा.
• झोपण्याच्या दोन ते तीन तास आधी जास्त द्रवपदार्थ टाळा.
• बद्धकोष्ठतेवर उपचार करा.
• डायबेटीस नियंत्रणात ठेवा.
• खूप वेळ लघवी रोखून ठेवणे टाळा.
• डाययुरेटिक औषधाची वेळ डॉक्टरांशी चर्चा करून ठरवा.
• युरिन डायरी ठेवा.
• ‘प्रोस्टेट’ किंवा ‘लघवीच्या’ गोळ्या स्वतःहून घेऊ नका.

औषधे

कारणानुसार पुढील औषधे वापरली जाऊ शकतात:

• बीपीएचसाठी प्रोस्टेटचा मार्ग शिथिल करणारी औषधे.
• निवडक मोठ्या प्रोस्टेटमध्ये आकार कमी करणारी औषधे.
• ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडरसाठी मूत्राशय शांत ठेवणारी औषधे.
• इन्फेक्शनसाठी अँटिबायोटिक्स.
• मुख्य कारण रक्तातील साखर जास्त असणे असेल तर डायबेटीसचे उपचार.

तपासणी न करता मूत्राशय शांत ठेवणारी औषधे सुरू करू नका. लघवीचा गंभीर अडथळा असलेल्या काही पुरुषांमध्ये ती युरिनरी रिटेन्शन वाढवू शकतात.

शस्त्रक्रिया किंवा प्रक्रिया

वारंवार लघवी होते म्हणून प्रत्येक पुरुषाला शस्त्रक्रिया आवश्यक नसते.

पुढील परिस्थितीत तिचा विचार केला जाऊ शकतो:

• वारंवार युरिनरी रिटेन्शन.
• प्रोस्टेटमुळे गंभीर अडथळा.
• मूत्राशयातील खडे.
• मूत्राशय नीट रिकामे न झाल्यामुळे वारंवार युटीआय.
• अडथळ्यामुळे किडनीला सूज.
• औषधांना पुरेसा प्रतिसाद न मिळणे.
• लक्षणे अत्यंत त्रासदायक असणे.

कोणती प्रक्रिया योग्य आहे हे प्रोस्टेटचा आकार, मूत्राशयाची स्थिती, अहवाल, रुग्णाची वैद्यकीय योग्यता आणि वैयक्तिक पसंती यावर ठरते.

लक्षणांमुळे झोप, काम, प्रवास किंवा आत्मविश्वास बिघडत असेल तर कारण न शोधता फक्त दिनक्रम बदलत राहू नका.

सल्लामसलतीची यादी: काय घेऊन यावे?

• युरिन रुटीन अहवाल.
• केले असल्यास युरिन कल्चर अहवाल.
• यूएसजी केयूबी/प्रोस्टेट/पीव्हीआर अहवाल.
• ब्लड शुगर आणि HbA1c अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन अहवाल.
• केला असल्यास पीएसए अहवाल.
• युरोफ्लोमेट्री अहवाल, केला असल्यास.
• सध्या चालू औषधे, विशेषतः रक्तदाब, डायबेटीस आणि डाययुरेटिक गोळ्या.
• पूर्वी कॅथेटर लावला असल्यास त्याची नोंद.
• खडे, प्रोस्टेट किंवा युटीआयचे जुने अहवाल.
• शक्य असल्यास दोन ते तीन दिवसांची युरिन डायरी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• बीपीएच: बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया समजून घ्या
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे: कारणे आणि उपचार
• रात्री लघवीसाठी वारंवार उठणे: प्रोस्टेट की डायबेटीस?
• वयस्क पुरुषांमध्ये लघवी करताना जळजळ
• वयस्क पुरुषांमध्ये लघवीत रक्त दिसणे
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेटचा आकार: आकार खरोखर महत्त्वाचा असतो का?
• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास पुरुषाने युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• NICE. Lower urinary tract symptoms in men: management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts
• American Urological Association/SUFU. Guideline on Diagnosis and Treatment of Idiopathic Overactive Bladder https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/idiopathic-overactive-bladder
• NIDDK. Bladder Infection / UTI in Adults https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/bladder-infection-uti-in-adults
• NIDDK. Symptoms & Causes of Diabetes https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes