लघवीची धार कमी, वारंवार लघवी, रात्री लघवी, अचानक तीव्र लघवी, थेंब गळणे किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे अशी प्रोस्टेटशी संबंधित लक्षणे सतत राहात असतील, वाढत असतील किंवा दैनंदिन जीवनात अडथळा आणत असतील तर युरोलॉजिस्टला भेटावे. लघवी अजिबात होत नसेल, जळजळीसोबत ताप, लघवीत दिसणारे रक्त, खालच्या पोटात तीव्र वेदना किंवा वारंवार युरिन इन्फेक्शन होत असेल तर तातडीची मदत घ्या. ही लक्षणे 45–50 वर्षांनंतर सामान्य असली तरी प्रत्येक वेळी कारण प्रोस्टेट वाढच नसते. युरोलॉजिस्ट बीपीएच, इन्फेक्शन, डायबेटीस, ब्लॅडर डिसफंक्शन, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, खडे किंवा क्वचित कॅन्सर यापैकी कारण कोणते आहे हे तपासतात.

‘प्रोस्टेटची लक्षणे’ म्हणजे काय?

वयस्क पुरुषांमध्ये लघवीत होणाऱ्या बदलांना रुग्ण अनेकदा ‘प्रोस्टेटची लक्षणे’ म्हणतात. डॉक्टर त्यांना सहसा लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट सिम्प्टम्स, म्हणजे LUTS, म्हणतात.

• लघवीची धार कमी असणे
• लघवी सुरू होण्यास अडचण
• लघवीची धार मध्येच थांबणे आणि पुन्हा सुरू होणे
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे
• अजून लघवी आत शिल्लक असल्यासारखे वाटणे
• लघवी झाल्यानंतर थेंब-थेंब लघवी गळणे
• वारंवार लघवी लागणे
• अचानक तीव्र लघवी लागणे
• रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे
• लघवी करताना जळजळ
• लघवीत रक्त दिसणे

बिनाइन प्रोस्टेट वाढ, म्हणजे बीपीएच किंवा BPE, लघवीचा मार्ग अरुंद करून ही लक्षणे निर्माण करू शकते. पण लघवीची लक्षणे मूत्राशय, युरेथ्रा, इन्फेक्शन, डायबेटीस, औषधे, झोपेच्या समस्या किंवा न्यूरोलॉजिकल स्थितींमुळेही होऊ शकतात. काही पुरुषांमध्ये बीपीएचमुळे युरिनरी रिटेन्शन, लघवीत रक्त, युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन आणि मूत्राशय किंवा किडनीशी संबंधित गुंतागुंतही होऊ शकते.

प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

पुढीलपैकी काही लागू होत असेल तर युरोलॉजी सल्लामसलत ठरवा.

1. लक्षणे काही आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकतात

जास्त चहा, कॉफी, मद्य, खराब झोप, ताण किंवा प्रवासानंतर कधीकधी वारंवार लघवी होऊ शकते. पण लक्षणे टिकत असतील, पुन्हा पुन्हा येत असतील किंवा हळूहळू वाढत असतील तर तपासणी आवश्यक आहे.

2. लघवीची धार हळूहळू कमी होत आहे

धार कमी, लघवी सुरू होण्यास उशीर, जोर लावावा लागणे किंवा धार मध्येच थांबणे-पुन्हा सुरू होणे यामुळे प्रोस्टेटच्या पातळीवर अडथळ्याचा संशय येऊ शकतो. युरेथ्रल स्ट्रिक्चर किंवा मूत्राशयाचे कमकुवत आकुंचनही कारण असू शकते.

3. रात्री वारंवार लघवीसाठी उठावे लागते

वय वाढल्यावर रात्री एकदा उठावे लागणे अनेक पुरुषांमध्ये दिसू शकते. पण नियमितपणे दोन किंवा अधिक वेळा उठावे लागत असेल, विशेषतः झोप बिघडत असेल किंवा दिवसा थकवा जाणवत असेल, तर तपासणी करावी.

4. मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटते

लघवीनंतरही मूत्राशयात लघवी उरल्यासारखे वाटणे म्हणजे प्रत्यक्षात रेसिड्युअल युरिन असू शकते. काही पुरुषांमध्ये यामुळे इन्फेक्शन, मूत्राशयातील खडे, ओव्हरफ्लो लिकेज किंवा युरिनरी रिटेन्शनचा धोका वाढू शकतो.

5. जळजळ किंवा युरिन इन्फेक्शन पुन्हा पुन्हा होते

एकदा जळजळ इन्फेक्शनमुळे असू शकते. पण पुरुषांमध्ये वारंवार युरिन इन्फेक्शन दुर्लक्ष करू नये. प्रोस्टेटचा अडथळा, खडे, डायबेटीस, क्रॉनिक प्रोस्टाटायटिस किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे यामागे असू शकते.

6. औषधांचा फायदा होत नाही

अँटिबायोटिक्स, प्रोस्टेटची औषधे किंवा घरगुती उपायांनी फक्त तात्पुरता आराम मिळत असेल तर निदान अपूर्ण असू शकते. लक्षणे तीव्र, वारंवार, गुंतागुंतीची किंवा योग्य उपचारांना प्रतिसाद न देणारी असतील तर तज्ज्ञ तपासणी महत्त्वाची आहे.

7. लक्षणांचा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत आहे

समस्या खूप गंभीर होईपर्यंत थांबण्याची गरज नाही. प्रवासात शौचालय कुठे आहे यावर योजना करावी लागणे, सामाजिक कार्यक्रम टाळणे, झोप बिघडणे, लघवी गळण्याची भीती किंवा थेंब गळल्यामुळे संकोच वाटणे ही युरोलॉजिस्टला भेटण्याची योग्य कारणे आहेत.

वयस्क पुरुषांमधील प्रत्येक युरिनरी समस्या प्रोस्टेटमुळेच असते का?

नाही. हा एक सामान्य गैरसमज आहे.

युरोलॉजिस्ट फक्त ‘प्रोस्टेट तपासत’ नाहीत. युरिनरी लक्षणांचे नेमके कारण शोधणे हा उद्देश असतो.

युरोलॉजिस्टला भेटणे म्हणजे प्रोस्टेट कॅन्सरचा संशय आहे का?

नाही. वयस्क पुरुषांमधील बहुतेक युरिनरी लक्षणे प्रोस्टेट कॅन्सरमुळे नसतात.

सुरुवातीच्या प्रोस्टेट कॅन्सरमध्ये अनेकदा लक्षणे नसतात. लक्षणे आली तर लघवी करण्यात अडचण, वारंवार लघवी, धार कमी किंवा मध्येच थांबणे, लघवीत किंवा वीर्यात रक्त आणि पाठीमध्ये, कंबरेत किंवा पेल्विसमध्ये वेदना होऊ शकतात. ही लक्षणे कॅन्सर नसलेल्या कारणांनीही होऊ शकतात, म्हणून योग्य तपासणी महत्त्वाची आहे.

पीएसए, म्हणजे प्रोस्टेट-स्पेसिफिक अँटिजेन, ही प्रोस्टेटच्या तपासणीत वापरली जाणारी एक तपासणी आहे; पण एकट्या पीएसएवरून अंतिम निदान होत नाही. प्रोस्टेट कॅन्सर, बीपीएच, इन्फेक्शन, सूज किंवा अलीकडील प्रोस्टेटवरील हाताळणी किंवा प्रक्रियामुळे पीएसए वाढू शकतो. निकालाचा वैद्यकीय संदर्भात अर्थ लावावा लागतो.

कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

प्रत्येक रुग्णाला प्रत्येक तपासणीची गरज नसते. वय, लक्षणे, प्रत्यक्ष तपासणी, जोखीम घटक आणि आधीचे अहवाल पाहून युरोलॉजिस्ट तपासणी ठरवतात.

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

या तपासणीत इन्फेक्शन, पू पेशी, रक्त, साखर आणि प्रोटीन तपासले जाते.

सीरम क्रिएटिनिन आणि किडनीचे कार्य

यातून किडनीचे कार्य पाहिले जाते. युरिनरी रिटेन्शन, वारंवार इन्फेक्शन, किडनीला सूज, स्टोनचा इतिहास किंवा लघवीचे प्रमाण कमी असल्याचा संशय असेल तर ही तपासणी विशेष महत्त्वाची आहे.

प्रोस्टेट आणि पीव्हीआरसह अल्ट्रासाऊंड केयूबी

यात किडनी, मूत्राशय, प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन—म्हणजे लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात उरलेली लघवी—पाहिली जाते.

युरोफ्लोमेट्री

ही लघवीचा प्रवाह मोजणारी साधी तपासणी आहे. त्यात प्रवाहाचा वेग आणि स्वरूप मोजले जाते.

पीएसए रक्त तपासणी

निवडक रुग्णांमध्ये प्रोस्टेट कॅन्सरच्या जोखमीचे मूल्यमापन करण्यासाठी पीएसए मदत करतो. वय, प्रोस्टेटचा आकार, इन्फेक्शनची स्थिती, तपासणीतील निष्कर्ष आणि आधीचे पीएसए मूल्य यांसोबत त्याचा अर्थ लावावा लागतो.

डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशन

या तपासणीत प्रोस्टेटचा आकार, वेदना/कोमलता, कठीणपणा किंवा अनियमितता याबद्दल माहिती मिळते.

सिस्टोस्कोपी, CT किंवा MRI

प्रत्येक पुरुषाला या तपासणीची गरज नसते. लघवीत रक्त, वारंवार इन्फेक्शन, युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचा संशय, मूत्राशयातील खडा, तीव्र लक्षणे, वेदना, तपासणीत असामान्य निष्कर्ष किंवा कॅन्सरचा संशय असल्यास त्या सुचवल्या जाऊ शकतात.

प्रोस्टेटची लक्षणे कधी फक्त निरीक्षणाखाली ठेवता येतात?

त्रास न देणारी सौम्य लक्षणे कधी वॉचफुल वेटिंग, दैनंदिन सवयींमध्ये बदल आणि नियमित पुनर्तपासणीने सांभाळता येतात.

• संध्याकाळचे द्रवपदार्थ कमी करणे
• चहा, कॉफी आणि मद्य मर्यादित करणे
• बद्धकोष्ठतेवर उपचार करणे
• लघवीवर परिणाम करणाऱ्या औषधांचा आढावा घेणे
• डायबेटीसचे नियंत्रण सुधारणे
• ठराविक वेळाने लघवी करणे
• गरजेनुसार लक्षणांचे गुणांकन, अल्ट्रासाऊंड पीव्हीआर किंवा युरोफ्लोमेट्रीसह पुढील तपासणी

डायबेटीस, वारंवार इन्फेक्शन, रेसिड्युअल युरिन जास्त, किडनीची समस्या, लघवीत रक्त किंवा वाढती लक्षणे असतील तर निरीक्षणही डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली असावे.

शस्त्रक्रियेची गरज कधी लागू शकते?

पुढील परिस्थितींमध्ये शस्त्रक्रियेबद्दल चर्चा केली जाऊ शकते:

• औषधांनी लक्षणे नियंत्रणात येत नसतील
• युरिनरी रिटेन्शन वारंवार होत असेल
• कॅथेटर काढण्याचा प्रयत्न अपयशी होत असेल
• युरिन इन्फेक्शन वारंवार होत असेल
• अडथळ्यामुळे मूत्राशयात खडा तयार झाला असेल
• किडनीच्या कार्यावर परिणाम होत असेल
• प्रोस्टेट वाढीमुळे वारंवार रक्तस्राव होत असेल
• लक्षणे तीव्र असून रुग्णाला अधिक निश्चित उपचार हवा असेल

फक्त प्रोस्टेटचा आकार पाहून शस्त्रक्रियेचा निर्णय घेतला जात नाही. लक्षणे, लघवीचा प्रवाह, रेसिड्युअल युरिन, प्रोस्टेटची रचना, मूत्राशयाची स्थिती, किडनीचे कार्य, अॅनेस्थेशियासाठी तंदुरुस्ती आणि रुग्णाची पसंती यावर निर्णय ठरतो.

धार कमी, वारंवार लघवी, रात्री लघवी, मूत्राशय अपूर्ण रिकामे होणे, लघवीचे थेंब गळणे, लघवीत रक्त किंवा कॅथेटरशी संबंधित प्रोस्टेटची समस्या असल्यास युरोलॉजी तपासणीमुळे वारंवार तात्पुरते उपचार घेण्याचे टाळता येऊ शकते.

सल्लामसलतीसाठी काय सोबत आणावे?

• यूएसजी केयूबी/प्रोस्टेट/पीव्हीआर अहवाल
• पीएसए अहवाल, केला असल्यास
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर अहवाल
• सीरम क्रिएटिनिन आणि ब्लड शुगर अहवाल
• युरोफ्लोमेट्री अहवाल, केला असल्यास
• BP, डायबेटीस, हृदय, झोप आणि सर्दीच्या औषधांसह चालू औषधांची यादी
• कॅथेटरची माहिती किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश असल्यास
• आधीच्या प्रोस्टेट, स्टोन, युरेथ्रा किंवा ब्लॅडर शस्त्रक्रियेच्या नोंदी
• लक्षणांची साधी यादी: धार कमी, वारंवारता, रात्रीची लघवी, अचानक लघवी, जळजळ, रक्त, गळती किंवा रिटेन्शन

युरोलॉजिस्टला कोणते प्रश्न विचारावेत?

• माझी लक्षणे प्रोस्टेट वाढीमुळे आहेत की दुसरे कारण आहे?
• माझे मूत्राशय व्यवस्थित रिकामे होत आहे का?
• मला पीएसए तपासणीची गरज आहे का?
• माझ्या बाबतीत प्रोस्टेटचा आकार खरोखर किती महत्त्वाचा आहे?
• शस्त्रक्रियेशिवाय उपचार शक्य आहेत का?
• पुन्हा तपासणी करण्यापूर्वी औषधे किती काळ घेऊन पाहावीत?
• कोणत्या दुष्परिणामांकडे लक्ष द्यावे?
• कोणती धोक्याची चिन्हे दिसल्यास तातडीची मदत घ्यावी?
• शस्त्रक्रिया कधी आवश्यक होईल?

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• बीपीएच: बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया समजून घ्या
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेटचा आकार: आकार खरोखर महत्त्वाचा असतो का?
• पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी: कारण प्रोस्टेट आहे का?
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे: कारणे आणि उपचार
• रात्री लघवीसाठी वारंवार उठणे: प्रोस्टेट की डायबेटीस?
• पुरुषांमध्ये लघवी सुरू करण्यास अडचण
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे
• अचानक लघवी बंद होणे
• वयस्क पुरुषांमध्ये लघवीत रक्त दिसणे
• प्रोस्टेटची औषधे समजून घ्या
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• NICE. Lower urinary tract symptoms in men: management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97/chapter/recommendations
• European Association of Urology. Management of Non-neurogenic Male LUTS https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts
• NIDDK. Enlarged Prostate / Benign Prostatic Hyperplasia https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/prostate-problems/enlarged-prostate-benign-prostatic-hyperplasia
• NIDDK. Symptoms & Causes of Urinary Retention https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/symptoms-causes
• National Cancer Institute. Prostate-Specific Antigen Test https://www.cancer.gov/types/prostate/psa-fact-sheet
• National Cancer Institute. Prostate Cancer Treatment – Patient Version https://www.cancer.gov/types/prostate/patient/prostate-treatment-pdq