वयस्क पुरुषाच्या लघवीत रक्त दिसले तर ते एकदाच झाले आणि थांबले तरी तपासणी करावी. सामान्य कारणांमध्ये इन्फेक्शन, खडे, बिनाइन प्रोस्टेट वाढ, अलीकडील युरिनरी इन्स्ट्रुमेंटेशन आणि ब्लड-थिनिंग औषधे यांचा समावेश होतो. मात्र दिसणारे रक्त हे युरिनरी ट्रॅक्ट कॅन्सरचे—विशेषतः ब्लॅडर कॅन्सर आणि कधी किडनी किंवा अपर-ट्रॅक्ट कॅन्सरचे—पहिले लक्षणही असू शकते. ब्लड थिनर्समुळे रक्तस्राव जास्त दिसू शकतो, पण त्यामुळे मूळ युरिनरी कारण शोधण्याची गरज संपत नाही. तुमच्या जोखीम घटकांनुसार लघवीची तपासणी, किडनीच्या कार्याची तपासणी, अपर-ट्रॅक्ट इमेजिंग आणि मूत्राशय पाहण्यासाठी सिस्टोस्कोपी लागू शकते.

लघवीत रक्त म्हणजे काय?

लघवीत रक्त येण्याला हेमॅच्युरिया म्हणतात.

याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:

व्हिजिबल हेमॅच्युरिया

यामध्ये लघवीत रक्त डोळ्यांना दिसते. लघवी गुलाबी, लाल, तपकिरी, चहासारखी किंवा कोलासारखी दिसू शकते. काही पुरुषांना रक्ताच्या गुठळ्याही जाऊ शकतात.

मायक्रोस्कोपिक हेमॅच्युरिया

यामध्ये लघवी दिसायला सामान्य असते, पण युरिन मायक्रोस्कोपी किंवा युरिनॅलिसिसमध्ये लाल रक्तपेशी दिसतात.

दोन्ही प्रकार महत्त्वाचे असू शकतात. NIDDK नुसार हेमॅच्युरिया दिसणारा किंवा मायक्रोस्कोपिक असू शकतो आणि इन्फेक्शन, खडे, वाढलेले प्रोस्टेट, औषधे व युरिनरी ट्रॅक्ट कॅन्सर यांसारखी कारणे त्यामागे असू शकतात.

वयस्क पुरुषांमध्ये लघवीत रक्त येण्याची सामान्य कारणे

1. युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन

युरिन इन्फेक्शनमुळे लघवीत जळजळ, ताप, वारंवार लघवी, अचानक तीव्र लघवी, दुर्गंधीयुक्त किंवा ढगाळ लघवी आणि खालच्या पोटात अस्वस्थता होऊ शकते.

वयस्क पुरुषांमध्ये इन्फेक्शनमागे अनेकदा दुसरे कारण असते—प्रोस्टेट वाढ, मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे, स्टोन डिसीज, कॅथेटर किंवा डायबेटीस. कारण न शोधता वारंवार अँटिबायोटिक्स घेतल्याने योग्य निदानास उशीर होऊ शकतो.

2. किडनी किंवा युरेटरमधील खडा

किडनी स्टोन किंवा युरेटरिक स्टोनमुळे लघवीत रक्त आणि कंबरेच्या बाजूला किंवा पाठीमध्ये तीव्र वेदना, जांघेकडे जाणारी वेदना, मळमळ किंवा उलट्या होऊ शकतात.

काही खड्यांमध्ये फक्त सौम्य वेदना किंवा मायक्रोस्कोपिक रक्त दिसते. स्टोनच्या वेदनेसह ताप, थंडी किंवा उलट्या असतील तर ही आपत्कालीन स्थिती असू शकते, कारण अडलेल्या किडनीच्या मागे इन्फेक्शन गंभीर होऊ शकते.

3. वाढलेले प्रोस्टेट

बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया, म्हणजे बीपीएच, मुळे धार कमी, जोर लावावा लागणे, वारंवार लघवी, रात्री लघवी, मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे आणि कधी रक्तस्राव होऊ शकतो.

पण वयस्क पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट वाढ सामान्य असते. म्हणून अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेट मोठे दिसले म्हणून रक्तस्रावाचे कारण आपोआप प्रोस्टेटच आहे असे समजू नये. मूत्राशय आणि किडनीची तपासणी तरीही लागू शकते.

4. ब्लॅडर कॅन्सर

वेदनाशिवाय दिसणारे लघवीतील रक्त हे ब्लॅडर कॅन्सरचे सर्वात महत्त्वाच्या इशारती लक्षणांपैकी एक आहे. रक्तस्राव थांबून काही काळाने पुन्हा होऊ शकतो.

म्हणून वेदना नसताना लाल लघवीचा एकच प्रसंग झाला तरी त्याकडे गंभीरपणे पाहावे. EAU च्या नॉन-मसल-इन्व्हेसिव्ह ब्लॅडर कॅन्सर मार्गदर्शक सूचनांनुसार ब्लॅडर कॅन्सरचा संशय असल्यास प्राथमिक तपासणीत सिस्टोस्कोपी महत्त्वाची आहे.

5. किडनी कॅन्सर किंवा अपर युरिनरी ट्रॅक्ट कॅन्सर

रक्तस्राव किडनी किंवा युरेटरमधूनही होऊ शकतो. सुरुवातीच्या अवस्थेत तो वेदनाशिवाय असू शकतो.

परिस्थितीनुसार किडनी, युरेटर आणि मूत्राशयाच्या आतील अस्तराची तपासणी करण्यासाठी युरोलॉजिस्ट अल्ट्रासाऊंड, CT KUB, CT युरोग्राफी किंवा इतर इमेजिंग सुचवू शकतात.

6. ब्लड थिनर्स आणि अँटिप्लेटलेट औषधे

अॅस्पिरिन, क्लोपिडोग्रेल, वॉरफरिन, अपिक्साबॅन, रिव्हारॉक्साबॅन आणि डॅबिगॅट्रान यांसारख्या औषधांमुळे रक्तस्राव अधिक स्पष्ट दिसू शकतो.

पण ‘ब्लड थिनरमुळेच रक्त आले’ असा अंतिम निष्कर्ष काढू नये. या औषधांमुळे लपलेला खडा, ट्युमर, इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टेटमधील रक्तस्राव स्पष्ट होऊ शकतो. हृदयाची किंवा ब्लड-थिनिंग औषधे स्वतःहून बंद करू नका. फिजिशियन/कार्डिओलॉजिस्ट आणि युरोलॉजिस्ट यांच्याशी चर्चा करा.

7. अलीकडील कॅथेटर, स्टेंट किंवा युरिनरी शस्त्रक्रिया

कॅथेटरायझेशन, सिस्टोस्कोपी, युरेटेरोस्कोपी, प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया, स्टोन शस्त्रक्रिया किंवा DJ स्टेंट लावल्यानंतर सौम्य रक्तस्राव होऊ शकतो.

पण जास्त रक्तस्राव, गुठळ्या, ताप, तीव्र वेदना किंवा लघवी बंद होणे सामान्य नाही आणि तातडीने वैद्यकीय मदत आवश्यक आहे.

वयस्क पुरुषाने युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

पुढीलपैकी काही असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा:

• लघवीत दिसणारे रक्त—एकदाच झाले तरी
• वेदनाशिवाय लघवीत रक्त
• लघवीत रक्ताच्या गुठळ्या
• धूम्रपानाचा इतिहास आणि लघवीत रक्त
• वारंवार मायक्रोस्कोपिक रक्त आढळणे
• ब्लड थिनर्स घेत असताना लघवीत रक्त
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन
• लघवीची धार कमी किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे
• स्टोनच्या वेदनेसह ताप
• कारण न समजता वजन कमी होणे किंवा भूक कमी होणे
• आधी ब्लॅडर, किडनी किंवा प्रोस्टेट कॅन्सरचा इतिहास

लघवी पुन्हा लाल होईपर्यंत वाट पाहू नका. हेमॅच्युरियाची अनेक महत्त्वाची कारणे अधूनमधूनच रक्तस्राव करतात.

कारण शोधण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तपासणी

वय, लक्षणे, धूम्रपानाचा इतिहास, किडनीचे कार्य, चालू औषधे आणि रक्त दिसते की फक्त मायक्रोस्कोपीमध्ये आढळते यावर तपासणी ठरतात.

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

यात लाल रक्तपेशींची पुष्टी होते आणि पू पेशी, प्रोटीन, क्रिस्टल्स व इतर संकेत तपासले जातात.

युरिन कल्चर

इन्फेक्शनचा संशय असल्यास ही तपासणी महत्त्वाची आहे. बॅक्टेरिया कोणता आहे आणि योग्य अँटिबायोटिक कोणते हे ठरवण्यास मदत होते.

रक्त तपासणी

सामान्य तपासण्यांमध्ये CBC, सीरम क्रिएटिनिन, ब्लड शुगर आणि गरजेनुसार कोअग्युलेशन प्रोफाइल यांचा समावेश होतो. निवडक वयस्क पुरुषांमध्ये क्लिनिकल तपासणीनंतर पीएसए सुचवला जाऊ शकतो.

प्रोस्टेट आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअलसह अल्ट्रासाऊंड KUB

अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनी, मूत्राशय, प्रोस्टेटचा आकार, मूत्राशयातील खडे, उरलेली लघवी आणि किडनीला सूज पाहता येते.

ही उपयोगी सुरुवातीची तपासणी आहे; पण छोटे ब्लॅडर लिझन्स चुकू शकतात. अल्ट्रासाऊंड सामान्य आला तरी ब्लॅडरचा आजार पूर्णपणे नाकारता येत नाही.

CT KUB किंवा CT युरोग्राफी

स्टोन डिसीजचा संशय असल्यास CT KUB उपयुक्त आहे.

कॅन्सरचा धोका जास्त असेल आणि किडनीचे कार्य कॉन्ट्रास्टसाठी योग्य असेल तर CT युरोग्राफी किडनी, युरेटर आणि मूत्राशयाच्या अस्तराचे अधिक तपशीलवार चित्र देते. AUA/SUFU मायक्रोहेमॅच्युरिया मार्गदर्शक सूचनांनुसार जोखीमनुसार तपासणी केली जाते; उच्च जोखमीच्या रुग्णांना सिस्टोस्कोपीसोबत अपर ट्रॅक्टचे अॅक्सियल इमेजिंग लागू शकते.

सिस्टोस्कोपी

सिस्टोस्कोपी ही कॅमेरा तपासणी असून त्यात मूत्राशयाच्या आत आणि प्रोस्टेटच्या मार्गाकडे पाहिले जाते.

वेदनाशिवाय दिसणाऱ्या रक्तस्रावात ती विशेष महत्त्वाची आहे, कारण छोटे ब्लॅडर ट्युमर्स अल्ट्रासाऊंडमध्ये चुकू शकतात. फ्लेक्सिबल सिस्टोस्कोपी साधारणपणे लोकल अॅनेस्थेटिक जेलने केली जाते. प्रक्रिया कमी वेळाची असून बहुतेकांना सहन होते.

युरिन सायटोलॉजी

युरिन सायटोलॉजीमध्ये लघवीतील असामान्य, कॅन्सरसदृश पेशी तपासल्या जातात. विशेषतः हाय-ग्रेड ब्लॅडर कॅन्सरचा संशय असलेल्या निवडक उच्च-जोखीम रुग्णांमध्ये ती उपयोगी ठरू शकते.

ही पूरक तपासणी आहे. ती सिस्टोस्कोपीची जागा घेत नाही.

उपचार कारणानुसार ठरतात

प्रत्येक रुग्णाचा उपचार वेगळा असतो.

इन्फेक्शन सिद्ध झाल्यास कल्चरनुसार अँटिबायोटिक्स दिली जातात. खडा आढळल्यास त्याचा आकार आणि जागेनुसार निरीक्षण, औषधे, URSL, RIRS किंवा PCNL यांचा विचार केला जाऊ शकतो.

प्रोस्टेट वाढीमुळे रक्तस्राव किंवा अडथळा होत असल्यास औषधे किंवा प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया सुचवली जाऊ शकते.

ब्लॅडर ट्युमर दिसल्यास पुढील सामान्य पाऊल TURBT—ट्रान्सयुरेथ्रल रिसेक्शन ऑफ ब्लॅडर ट्युमर—असते. या प्रक्रियेत लघवीच्या मार्गाने ट्युमर काढून बायोप्सीसाठी पाठवला जातो. पुढील उपचार बायोप्सी अहवालावर ठरतात.

कारण सिद्ध न करता वारंवार अँटिबायोटिक्स देण्याऐवजी लघवीत रक्त आल्यास नियोजनबद्ध पद्धतीने कारण शोधणे आवश्यक आहे.

सल्लामसलतीसाठी काय घेऊन यावे?

• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी अहवाल
• केलेला असल्यास युरिन कल्चर अहवाल
• अल्ट्रासाऊंड KUB/प्रोस्टेट अहवाल
• CT KUB किंवा CT युरोग्राफी फिल्म्स आणि अहवाल
• पीएसए अहवाल, केला असल्यास
• क्रिएटिनिन आणि CBC अहवाल
• ब्लड थिनर्स, हृदयाची औषधे आणि डायबेटीसच्या औषधांची यादी
• कॅथेटर/स्टेंटची माहिती किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश
• आधीच्या स्टोन, प्रोस्टेट किंवा कॅन्सर उपचारांच्या नोंदी
• शक्य असल्यास लघवीच्या रंगाचा फोटो

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• लघवीत रक्त: ब्लॅडर कॅन्सर असू शकतो का?
• ब्लॅडर कॅन्सर: लक्षणे, तपासणी आणि उपचार
• किडनी स्टोन: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• सिस्टोस्कोपी: काय अपेक्षित आहे?
• अचानक लघवी बंद होणे
• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास पुरुषाने युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• लघवी झाल्यानंतर थेंब गळणे: कारणे आणि उपचार
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• किडनी स्टोन तपासणी आणि उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• NIDDK. Hematuria – Blood in the Urine https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/hematuria-blood-urine
• NICE. Urological cancers – recognition and referral https://cks.nice.org.uk/topics/urological-cancers-recognition-referral/
• American Urological Association/SUFU. Microhematuria Guideline, 2025 https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/microhematuria
• European Association of Urology. Non-muscle-invasive Bladder Cancer Guidelines, 2026 https://uroweb.org/guidelines/non-muscle-invasive-bladder-cancer