लघवी केल्यानंतरही मूत्राशयात लघवी उरल्यासारखे वाटणे म्हणजे मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्याची भावना. पुरुषांमध्ये वाढलेले प्रोस्टेट, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, मूत्राशयाचा स्नायू कमकुवत असणे, डायबेटीसमुळे नसांवर झालेला परिणाम, युरिन इन्फेक्शन, मूत्राशयातील खडा किंवा काही औषधे यामुळे असे होऊ शकते. सुरुवातीची सर्वात उपयुक्त तपासणी म्हणजे पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन, म्हणजे पीव्हीआर. यात लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात किती लघवी उरली आहे हे मोजले जाते. कारण अडथळा आहे, मूत्राशयाचे आकुंचन कमकुवत आहे की मूत्राशयात चिडचिड आहे यावर उपचार ठरतात.

ही तक्रार नेहमी प्रोस्टेटमुळेच आहे असे गृहीत धरू नका. अशीच भावना प्रोस्टेट, युरेथ्रा, मूत्राशयाचा स्नायू, नसा, इन्फेक्शन किंवा औषधांमुळेही येऊ शकते. लक्षणे, लघवीचा प्रवाह आणि पीव्हीआरचा निकाल पाहून युरोलॉजिस्ट पुढील सुरक्षित पाऊल ठरवतात.

मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे म्हणजे काय?

‘मूत्राशय पूर्ण रिकामे झाले नाही’ या भावनेचे दोन वेगळे अर्थ असू शकतात. कधी प्रत्यक्षात फार कमी लघवी उरलेली असतानाही लघवीनंतर मूत्राशय भरल्यासारखे वाटते. ब्लॅडर इरिटेशन, इन्फेक्शन किंवा ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडरमुळे असे होऊ शकते.

तर कधी लघवी केल्यानंतर खरोखरच मूत्राशयात लघवी उरते. या उरलेल्या लघवीला पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन, म्हणजे पीव्हीआर, म्हणतात. EAU मार्गदर्शक सूचनांनुसार पीव्हीआर अल्ट्रासाऊंड, ब्लॅडर स्कॅन किंवा कॅथेटरायझेशनने मोजता येतो. अडथळा, मूत्राशयाच्या स्नायूचे कमकुवत आकुंचन किंवा दोन्ही कारणांनी पीव्हीआर वाढू शकतो.

झटपट मार्गदर्शक: लक्षणांवरून कोणते संकेत मिळू शकतात?

मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होण्यासोबत दिसू शकणारी लक्षणे

• लघवीची धार कमी असणे.
• लघवी सुरू होण्यास अडचण.
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे.
• लघवीची धार मध्येच थांबणे आणि पुन्हा सुरू होणे.
• लघवी झाल्यानंतर थेंब-थेंब गळणे.
• वारंवार लघवी किंवा रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे.
• अचानक तीव्र लघवी लागणे, जळजळ किंवा खालच्या पोटात जडपणा.
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन.

क्रॉनिक युरिनरी रिटेन्शन असलेल्या काही पुरुषांना फार कमी लक्षणे असू शकतात; तर अक्यूट युरिनरी रिटेन्शनमध्ये तीव्र वेदना आणि लघवी पूर्ण बंद होऊ शकते.

पुरुषांमध्ये मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होण्याची सामान्य कारणे

1. वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच

45–50 वर्षांनंतरच्या पुरुषांमध्ये बिनाइन प्रोस्टेट वाढ, म्हणजे बीपीएच, हे सामान्य कारण आहे. प्रोस्टेट मूत्राशयाच्या खाली लघवीच्या मार्गाभोवती असते. ते वाढल्यावर बाहेर जाण्याचा मार्ग अरुंद होऊन लघवी मंद किंवा अपूर्ण होऊ शकते.

फक्त प्रोस्टेटच्या आकारावरून समस्येची तीव्रता ठरत नाही. मध्यम आकाराचे वाढलेले प्रोस्टेटही मोठा अडथळा निर्माण करू शकते, तर खूप मोठ्या प्रोस्टेटमुळे तुलनेने कमी लक्षणे असू शकतात. म्हणून पीव्हीआर, युरोफ्लोमेट्री आणि प्रत्यक्ष वैद्यकीय तपासणी महत्त्वाची असते.

2. युरेथ्रल स्ट्रिक्चर

युरेथ्रल स्ट्रिक्चर म्हणजे व्रणाच्या ऊतींमुळे लघवीची नळी अरुंद होणे. कॅथेटरायझेशन, इन्फेक्शन, इजा, आधीची एन्डोस्कोपिक शस्त्रक्रिया किंवा इन्स्ट्रुमेंटेशननंतर ते होऊ शकते. AUA मार्गदर्शक सूचनांनुसार युरेथ्रल स्ट्रिक्चरमध्ये लघवीची धार कमी होणे आणि मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे ही सामान्य लक्षणे आहेत.

अतिशय बारीक धार, लघवी फवारल्यासारखी होणे, दीर्घकाळ मंद धार, जोर लावावा लागणे, वारंवार युटीआय किंवा कॅथेटर घालण्यास आधी अडचण आलेली असणे हे स्ट्रिक्चरचे संकेत असू शकतात.

3. मूत्राशयाचा स्नायू कमकुवत असणे

कधी मोठा अडथळा नसतो; पण मूत्राशयाचा स्नायू पुरेशा ताकदीने आकुंचन पावत नाही. याला अंडरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर किंवा डिट्रुसर अंडरअॅक्टिव्हिटी म्हणतात. वाढते वय, अनेक वर्षांचा अडथळा, डायबेटीस, न्यूरोलॉजिकल आजार, मणक्याच्या समस्या किंवा आधीच्या पेल्विक शस्त्रक्रियेमुळे असे होऊ शकते.

4. डायबेटीसमुळे होणारे ब्लॅडर डिसफंक्शन

दीर्घकाळचा डायबेटीस मूत्राशयाच्या नसांवर परिणाम करू शकतो. डायबेटीस असलेल्या रुग्णाला मूत्राशय भरल्याची जाणीव कमी होऊ शकते, लघवी उशिरा करण्याची सवय लागू शकते किंवा लघवीनंतर मूत्राशयात लघवी उरू शकते. म्हणून डायबेटीस असलेल्या पुरुषांमध्ये अपूर्ण रिकामे होणे म्हणजे फक्त प्रोस्टेटची समस्या असे गृहीत धरू नये.

5. युरिन इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टाटायटिस

युरिन इन्फेक्शनमुळे मूत्राशयात चिडचिड होऊन जळजळ, अचानक लघवी, वारंवार लघवी आणि सतत मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटू शकते. प्रोस्टाटायटिस म्हणजे प्रोस्टेटमध्ये सूज किंवा इन्फेक्शन; यात ताप, पेल्विक वेदना, वेदनादायक लघवी आणि लघवी करण्यात अडचण होऊ शकते.

6. औषधे, खडे, रक्ताच्या गुठळ्या किंवा ट्युमर

काही सर्दी-खोकल्याची औषधे, अॅलर्जीची औषधे, झोपेच्या गोळ्या, अँटिडिप्रेसंट्स आणि अँटिकोलिनर्जिक औषधे काही पुरुषांमध्ये मूत्राशय रिकामे होण्याची समस्या वाढवू शकतात. मूत्राशयातील खडे, रक्ताच्या गुठळ्या किंवा ट्युमरमुळेही मूत्राशयाला चिडचिड किंवा लघवीच्या प्रवाहात अडथळा होऊ शकतो. वयस्क पुरुषामध्ये लघवीत रक्त, गुठळ्या किंवा नव्याने सुरू झालेली लघवीची लक्षणे दुर्लक्ष करू नयेत.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होण्याची तक्रार सतत असेल, वाढत असेल किंवा पुढील लक्षणांसोबत असेल तर युरोलॉजिस्टला भेटा:

• लघवीची धार कमी किंवा जोर लावावा लागणे.
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन.
• लघवीत जळजळ किंवा रक्त.
• रात्रीच्या लघवीमुळे झोप बिघडणे.
• डायबेटीस किंवा न्यूरोलॉजिकल आजार.
• आधीचे कॅथेटरायझेशन किंवा युरिनरी शस्त्रक्रिया.
• आधी युरिनरी रिटेन्शन झालेले असणे.
• किडनीला सूज किंवा क्रिएटिनिन वाढलेले असणे.

मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यास कोणत्या तपासणी करतात?

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

या तपासण्यांत इन्फेक्शन, पू पेशी, रक्त, साखर आणि लघवीतील इतर असामान्य बदल तपासले जातात.

अल्ट्रासाऊंड KUB विथ पीव्हीआर

ही सर्वात उपयुक्त सुरुवातीच्या तपासण्यांपैकी एक आहे. यात किडनी, मूत्राशय, प्रोस्टेटचा आकार आणि लघवीनंतर उरलेली लघवी पाहिली जाते. NIDDK नुसार युरिनरी रिटेन्शनचे निदान वैद्यकीय इतिहास, प्रत्यक्ष तपासणी आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन मोजण्याच्या आधारे केले जाते.

युरोफ्लोमेट्री

युरोफ्लोमेट्री ही लघवीचा प्रवाह मोजणारी साधी तपासणी आहे. मशीनमध्ये लघवी केल्यावर ते प्रवाहाचा वेग आणि स्वरूप नोंदवते. मंद किंवा सपाट प्रवाह-वक्र अडथळा किंवा मूत्राशयाचे कमकुवत आकुंचन दर्शवू शकते.

गरजेनुसार इतर तपासणी

किडनीचे कार्य पाहण्यासाठी सीरम क्रिएटिनिन तपासले जाऊ शकते. डायबेटीस असलेल्या रुग्णांमध्ये ब्लड शुगर किंवा HbA1c उपयोगी ठरू शकते. निवडक पुरुषांमध्ये पीएसएबद्दल चर्चा केली जाऊ शकते. स्ट्रिक्चर, मूत्राशयातील खडा, ट्युमर, कमकुवत मूत्राशय किंवा गुंतागुंतीच्या अडथळ्याचा संशय असल्यास सिस्टोस्कोपी, युरेथ्रोग्राम किंवा युरोडायनॅमिक स्टडी सुचवली जाऊ शकते.

मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होण्यावर उपचार

उपचार मूळ कारण, पीव्हीआरचे प्रमाण, लघवीचा प्रवाह, इन्फेक्शनचा इतिहास, किडनीचे कार्य आणि लक्षणांची तीव्रता यावर अवलंबून असतात.

सौम्य लक्षणांमध्ये लघवी फार वेळ रोखून न ठेवणे, बद्धकोष्ठपणावर उपचार, संध्याकाळचा जास्त चहा/कॉफी कमी करणे, सर्दीच्या गोळ्या मनाने न घेणे, डायबेटीस नियंत्रणात ठेवणे आणि चालू औषधांचा डॉक्टरांसोबत आढावा घेणे उपयोगी ठरू शकते.

कारण बीपीएच असेल तर काही औषधे प्रोस्टेट/ब्लॅडर नेक शिथिल करतात किंवा कालांतराने प्रोस्टेटचा आकार कमी करतात. इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टाटायटिस असल्यास युरिन कल्चरनुसार उपचार लागू शकतात. इन्फेक्शन वारंवार होत असल्यास रेसिड्युअल युरिन, खडा, स्ट्रिक्चर किंवा अडथळा आहे का हे तपासणे आवश्यक आहे.

मूत्राशय खूप भरलेले असेल किंवा रुग्णाला लघवी होत नसेल तर कॅथेटरद्वारे लघवी काढावी लागू शकते. लक्षणीय अडथळा, वारंवार रिटेन्शन, पुन्हा पुन्हा इन्फेक्शन, मूत्राशयातील खडा, किडनीला सूज, रेसिड्युअल युरिन खूप जास्त किंवा औषधांनी फायदा न झाल्यास शस्त्रक्रिया किंवा प्रक्रिया सुचवली जाऊ शकते.

कारणानुसार बीपीएचसाठी TURP, HoLEP किंवा इतर प्रोस्टेट प्रक्रिया, युरेथ्रल स्ट्रिक्चरसाठी युरेथ्रोप्लास्टी किंवा एन्डोस्कोपिक उपचार, मूत्राशयातील खडा काढणे, ब्लॅडर ट्युमरवर उपचार किंवा निवडक कमकुवत-मूत्राशय रुग्णांमध्ये क्लीन इंटरमिटंट कॅथेटरायझेशन हे पर्याय असू शकतात.

मूत्राशय अपूर्ण रिकामे राहिल्याने किडनीचे नुकसान होऊ शकते का?

सौम्य लक्षणे म्हणजे किडनीचे नुकसान झाले आहे असे नेहमीच नसते. पण दीर्घकाळ रेसिड्युअल युरिन जास्त राहणे किंवा अडथळा असल्यास युरिन इन्फेक्शन, मूत्राशयातील खडे, युरिनरी रिटेन्शन, किडनीला सूज आणि किडनीच्या कार्यातील बिघाडाचा धोका वाढू शकतो. पीव्हीआर खूप जास्त, दोन्ही किडनीला सूज, क्रिएटिनिन वाढलेले किंवा रिटेन्शन वारंवार होत असेल तर हा धोका अधिक असतो.

मूत्राशय पूर्ण रिकामे होत नाही असे वाटत असेल, विशेषतः धार कमी, जोर लावावा लागणे, वारंवार लघवी किंवा पुन्हा पुन्हा इन्फेक्शन होत असेल तर युरोलॉजी तपासणीने नेमके कारण शोधता येते.

सल्लामसलतीची यादी: काय घेऊन यावे?

• पीव्हीआरसह USG KUB/प्रोस्टेट अहवाल.
• युरोफ्लोमेट्री अहवाल.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन, ब्लड शुगर किंवा HbA1c.
• आधी केलेला असल्यास पीएसए अहवाल.
• चालू औषधांची यादी.
• आधीच्या कॅथेटरायझेशनच्या नोंदी, शस्त्रक्रियेच्या नोंदी किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश.
• प्रोस्टेट वाढ, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, मूत्राशयातील खडा, किडनीला सूज किंवा युरिनरी रिटेन्शन नमूद असलेला कोणताही अहवाल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे: कारणे आणि उपचार
• पुरुषांमध्ये लघवी सुरू करण्यास अडचण
• पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी: कारण प्रोस्टेट आहे का?
• अचानक लघवी बंद होणे
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेटचा आकार: आकार खरोखर महत्त्वाचा असतो का?
• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास पुरुषाने युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचे उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. Guidelines on Management of Non-neurogenic Male Lower Urinary Tract Symptoms https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts
• American Urological Association. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia https://www.auajournals.org/doi/10.1097/JU.0000000000002183
• NIDDK. Urinary Retention: Symptoms, Causes, Diagnosis and Treatment https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention
• American Urological Association. Urethral Stricture Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/urethral-stricture-guideline
• European Association of Urology. Urethral Strictures: Diagnostic Evaluation https://uroweb.org/guidelines/urethral-strictures/chapter/diagnostic-evaluation