उपचारानंतरही युरिनरी इन्फेक्शन पुन्हा-पुन्हा होत असेल तर त्याला रिकरंट UTI म्हणतात. साधारणपणे 6 महिन्यांत 2 किंवा अधिक, किंवा 1 वर्षात 3 किंवा अधिक UTI झाले तर त्याला रिकरंट मानले जाते. याचा अर्थ नेहमीच स्वच्छतेची कमतरता असा होत नाही. रेजिस्टंट बॅक्टेरिया, ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होणे, किडनी स्टोन, डायबेटीस, प्रोस्टेट वाढणे, मेनोपॉजनंतरचे बदल, कॅथेटर/DJ स्टेंट किंवा युरिनरी ट्रॅक्टमधील उपचार न झालेली समस्या यामुळे इन्फेक्शन परत येऊ शकते. सुरक्षित मार्ग म्हणजे युरिन कल्चरने इन्फेक्शनची खात्री करणे, योग्य उपचार करणे आणि ते पुन्हा का होते आहे हे शोधणे.

रिकरंट युरिनरी इन्फेक्शन म्हणजे काय?

युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन—UTI—मध्ये युरिनरी सिस्टीममध्ये बॅक्टेरिया वाढतात. इन्फेक्शन ब्लॅडर, किडनी, प्रोस्टेट किंवा लघवीच्या मार्गाला प्रभावित करू शकते.

एक UTI सामान्य आहे आणि योग्य उपचारांनी अनेकदा बरा होतो. पण इन्फेक्शन पुन्हा-पुन्हा होत असेल तर प्रश्न “पुन्हा कोणते अँटिबायोटिक घ्यावे?” एवढाच राहू नये; “हे परत का होत आहे?” हे शोधणे महत्त्वाचे आहे.

रिकरंट UTI हा नवीन बॅक्टेरियामुळे पुन्हा झालेला इन्फेक्शन असू शकतो किंवा आधीचा इन्फेक्शन पूर्ण नष्ट न झाल्यामुळे रिलॅप्स असू शकतो. स्टोन, अडथळा, प्रोस्टेट इन्फेक्शन किंवा ब्लॅडरमध्ये उरलेली लघवी यांसारखा लपलेला स्रोतही कारणीभूत असू शकतो.

झटपट मार्गदर्शक: कधी कृती करावी?

वारंवार UTI ची लक्षणे

• लघवी करताना जळजळ किंवा वेदना.
• वारंवार लघवी.
• अचानक तीव्र लघवीची भावना.
• पोटाच्या खालच्या भागात वेदना किंवा दाब.
• ढगाळ, दुर्गंधीयुक्त किंवा रक्तमिश्रित लघवी.
• इन्फेक्शन किडनीपर्यंत गेल्यास ताप, थंडी किंवा कंबरेच्या बाजूची वेदना.
• पुरुषांमध्ये पेरिनियममध्ये वेदना, ताप, वेदनादायक इजॅक्युलेशन किंवा पेल्विक त्रास असल्यास प्रोस्टेटचा सहभाग असू शकतो.

ताप, थंडी, उलटी किंवा पाठ/कंबरेच्या बाजूची वेदना किडनी इन्फेक्शन सूचित करू शकते आणि लवकर वैद्यकीय मदत आवश्यक असते.

लघवीत पू पेशी म्हणजे नेहमीच इन्फेक्शन आहे का?

नाही. लघवीत पू पेशी दिसल्या म्हणजे प्रत्येक वेळी सक्रिय UTI आहे असे नाही. अनेक रुग्ण फक्त पू पेशी दिसल्यामुळे पुन्हा-पुन्हा अँटिबायोटिक घेतात; पण उपचार लक्षणे, युरिन कल्चर आणि संपूर्ण वैद्यकीय परिस्थितीवर ठरतात.

डॉक्टर विचारू शकतात: जळजळ, वारंवार लघवी, अर्जन्सी किंवा ताप आहे का? युरिन कल्चर पॉझिटिव्ह आहे का? नमुना दूषित झाला असू शकतो का? स्टोन, कॅथेटर, स्टेंट किंवा ब्लॅडर रिकामा होण्याची समस्या आहे का? लघवीत रक्त आहे का? गर्भधारणा आहे का किंवा युरोलॉजी प्रक्रिया नियोजित आहे का?

फक्त युरिन अहवालावर उपचार करू नयेत. पू पेशी असून लक्षणे नसतील तर डॉक्टर योग्य मिडस्ट्रीम क्लीन-कॅच नमुना पुन्हा तपासण्यास किंवा युरिन कल्चर करण्यास सांगू शकतात. अनावश्यक अँटिबायोटिकमुळे रेजिस्टन्स वाढून पुढील इन्फेक्शनचे उपचार कठीण होऊ शकतात.

वारंवार युरिनरी इन्फेक्शनची सामान्य कारणे

1. ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होणे

लघवी केल्यानंतर ब्लॅडरमध्ये लघवी उरल्यास बॅक्टेरिया वाढणे सोपे होते. प्रोस्टेट वाढणे, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, ब्लॅडरचा स्नायू कमजोर असणे, डायबेटीसमुळे ब्लॅडरचे कार्य बिघडणे, न्यूरोलॉजिकल आजार किंवा ब्लॅडर आउटलेट ऑब्स्ट्रक्शन यामुळे असे होऊ शकते.

2. किडनी स्टोन किंवा ब्लॅडर स्टोन

स्टोन बॅक्टेरियांसाठी लपण्याची जागा ठरू शकतो. विशेषतः वारंवार कल्चर पॉझिटिव्ह इन्फेक्शनसोबत कंबरेची वेदना, लघवीत रक्त किंवा ताप असल्यास इमेजिंगने स्टोन तपासावा लागू शकतो.

3. डायबेटीस

डायबेटीसमुळे UTI चा धोका वाढू शकतो. जास्त साखर बॅक्टेरियाच्या वाढीस मदत करू शकते आणि दीर्घकाळच्या डायबेटीसमुळे ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होण्याची समस्या होऊ शकते. वारंवार किंवा गंभीर इन्फेक्शनमध्ये साखरेचे नियंत्रण तपासणे महत्त्वाचे आहे.

4. मेनोपॉजनंतरचे बदल

मेनोपॉजनंतर इस्ट्रोजेन कमी झाल्यामुळे योनी आणि युरिनरी परिसरातील वातावरण बदलते. काही महिलांमध्ये यामुळे रिकरंट UTI वाढू शकतो. निवडक पोस्ट-मेनोपॉजल महिलांमध्ये डॉक्टर योग्य असल्याचे ठरवल्यास लोकल व्हजायनल इस्ट्रोजेन मदत करू शकते.

5. लैंगिक संबंधानंतर होणारा UTI

काही महिलांना सेक्सनंतर UTI होतो. याचा अर्थ रुग्ण किंवा जोडीदार अस्वच्छ आहे असा होत नाही. युरेथ्राजवळील बॅक्टेरिया लैंगिक संबंधाच्या वेळी ब्लॅडरमध्ये जाऊ शकतात. निवडक रुग्णांमध्ये डॉक्टर प्रतिबंधक उपाय किंवा ओळखीच्या कारणानंतर निवडक सिंगल-डोस प्रतिबंध सुचवू शकतात. हे स्वतःहून सुरू करू नये.

6. तपासणीशिवाय वारंवार अँटिबायोटिक घेणे

युरिन कल्चरशिवाय अँटिबायोटिक घेतल्याने लक्षणे तात्पुरती कमी होऊ शकतात, पण मूळ कारण राहू शकते. रेजिस्टंट बॅक्टेरिया निवडले जाऊन “UTI–अँटिबायोटिक–थोडा आराम–पुन्हा UTI–आणखी मजबूत अँटिबायोटिक” असे चक्र तयार होऊ शकते. युरिन कल्चर बॅक्टेरिया आणि कोणती अँटिबायोटिक उपयोगी पडू शकतात हे सांगते.

महिलांमध्ये वारंवार UTI

महिलांची युरेथ्रा लहान आणि योनी/गुदद्वाराजवळ असल्यामुळे रिकरंट UTI अधिक सामान्य आहे. सेक्स, कमी पाणी, लघवी जास्त वेळ रोखणे, मेनोपॉज, डायबेटीस, बद्धकोष्ठता, पूर्वीचे UTI आणि काही महिलांमध्ये स्पर्मिसाइड्स हे लक्षणे वाढवणारे घटक असू शकतात.

तरुण महिलांमध्ये बहुतेक रिकरंट UTI हे नवीन इन्फेक्शन असतात; पण ताप, किडनीची वेदना, लघवीत रक्त, स्टोन, गर्भधारणा, रेजिस्टंट बॅक्टेरिया किंवा असामान्य लक्षणे असल्यास तपासणी आवश्यक आहे.

पुरुषांमध्ये वारंवार UTI

पुरुषांमध्ये पुन्हा-पुन्हा UTI होणे हे साध्या एकदाच्या ब्लॅडर इन्फेक्शनपेक्षा अधिक तपासण्यासारखे आहे. प्रोस्टेट वाढणे, क्रॉनिक प्रोस्टेट इन्फेक्शन, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, ब्लॅडर/किडनी स्टोन, जास्त PVR, डायबेटीस किंवा कॅथेटर-संबंधित इन्फेक्शन ही कारणे असू शकतात.

पुरुषांमध्ये वारंवार UTI असल्यास लक्षणांनुसार अल्ट्रासाऊंड, युरिन कल्चर, प्रोस्टेट तपासणी आणि कधी युरोफ्लोमेट्री किंवा सिस्टोस्कोपी लागू शकते.

रिकरंट UTI कधी युरोलॉजीची समस्या मानावी?

युरिनरी सिस्टीममध्ये दुरुस्त करता येण्याजोगे कारण असण्याची शक्यता असेल तर युरोलॉजी तपासणी महत्त्वाची ठरते. पुन्हा-पुन्हा पॉझिटिव्ह कल्चर, अँटिबायोटिकनंतर लवकर इन्फेक्शन परत येणे, ताप/कंबरेच्या बाजूला वेदना, लघवीत रक्त, किडनी/ब्लॅडर स्टोन, कमी धार, ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे, प्रोस्टेट वाढणे, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, कॅथेटर किंवा DJ स्टेंट, डायबेटीससोबत वारंवार इन्फेक्शन, पुरुषांमधील रिकरंट UTI, गर्भधारणेतील UTI किंवा कल्चरमध्ये रेजिस्टंट बॅक्टेरिया असल्यास युरोलॉजी सल्ला घ्या.

रिकरंट युरिनरी इन्फेक्शनचे निदान कसे केले जाते?

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

यातून पू पेशी, लाल रक्तपेशी, नायट्राइट आणि इन्फेक्शनची इतर चिन्हे तपासली जातात.

युरिन कल्चर आणि सेन्सिटिव्हिटी

रिकरंट UTI मध्ये ही मुख्य तपासणी आहे. कोणता बॅक्टेरिया आहे, कोणते अँटिबायोटिक काम करू शकते, रेजिस्टन्स आहे का आणि तोच बॅक्टेरिया पुन्हा येतो आहे का याची माहिती मिळते.

PVR सह USG KUB

किडनी, ब्लॅडर, स्टोन, सूज आणि लघवी केल्यानंतर ब्लॅडरमध्ये किती लघवी उरते ते पाहता येते.

रक्त तपासण्या

ताप, किडनीचे कार्य आणि जोखीम घटकांनुसार CBC, क्रिएटिनिन, रक्तातील साखर, HbA1c आणि इतर तपासणी सुचवल्या जाऊ शकतात.

CT स्कॅन

स्टोन, अडथळा, कॉम्प्लिकेटेड इन्फेक्शन, लघवीत रक्त किंवा वारंवार किडनी इन्फेक्शनची शंका असल्यास CT KUB किंवा CT युरोग्राफी लागू शकते.

युरोफ्लोमेट्री

ही तपासणी लघवीचा प्रवाह मोजते. पुरुषांमध्ये कमी धार, जोर लावावा लागणे, ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे किंवा अडथळ्याची शंका असल्यास उपयोगी आहे.

सिस्टोस्कोपी

सिस्टोस्कोपी म्हणजे छोट्या कॅमेराने ब्लॅडर आतून पाहणे. प्रत्येक रिकरंट UTI रुग्णाला ती आवश्यक नसते. लघवीत रक्त, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर/ब्लॅडर स्टोनची शंका, असामान्य अल्ट्रासाऊंड, पुरुषांमध्ये वारंवार इन्फेक्शन, योग्य उपचारांनंतरही लक्षणे टिकणे किंवा ब्लॅडरच्या आजाराची शंका असल्यास ती सुचवली जाऊ शकते.

रिकरंट UTI चे उपचार: युरोलॉजिस्टचा दृष्टिकोन

पायरी 1: खरोखर इन्फेक्शन आहे का ते निश्चित करा

प्रत्येक जळजळ UTI नसते. प्रत्येक पू पेशींचा अहवाल अँटिबायोटिक मागत नाही. डॉक्टर लक्षणे, युरिन मायक्रोस्कोपी आणि कल्चर पाहून उपचार ठरवतात.

पायरी 2: सध्याच्या इन्फेक्शनचे योग्य उपचार करा

अ‍ॅक्टिव्ह इन्फेक्शनमध्ये युरिन कल्चर, लक्षणांची तीव्रता, ताप/किडनीचा सहभाग, गर्भधारणा, किडनीचे कार्य, औषधांची अ‍ॅलर्जी आणि पूर्वीचे अँटिबायोटिक यानुसार उपचार लागतात. जुनी औषधाची जुनी चिठ्ठी पुन्हा वापरू नका आणि डॉक्टरांनी सांगितल्याशिवाय अँटिबायोटिक लवकर बंद करू नका.

पायरी 3: इन्फेक्शन पुन्हा का होते ते शोधा

स्टोन, प्रोस्टेट वाढणे, स्ट्रिक्चर, रेसिड्युअल युरिन, डायबेटीस, कॅथेटर/DJ स्टेंट, रेजिस्टंट जंतू, मेनोपॉजशी संबंधित बदल किंवा सेक्सशी संबंधित लक्षणे वाढवणारे घटक तपासले जातात.

पायरी 4: मूळ कारणावर उपचार करा

स्टोन काढावा लागू शकतो. प्रोस्टेट वाढल्यास औषधे किंवा सर्जरी लागू शकते. स्ट्रिक्चरला एंडोस्कोपिक किंवा रिकन्स्ट्रक्टिव्ह उपचार लागू शकतात. जास्त रेसिड्युअल युरिनसाठी ब्लॅडर रिकामा करण्याची योजना आवश्यक असू शकते. डायबेटीस नियंत्रण आणि कॅथेटर काळजी सुधारावी लागू शकते.

पायरी 5: पुढील इन्फेक्शन टाळा

प्रतिबंधात योग्य पाणीपान, ब्लॅडरच्या सवयी, बद्धकोष्ठतेचे उपचार, सेक्सनंतरचे उपाय, निवडक पोस्ट-मेनोपॉजल महिलांमध्ये लोकल व्हजायनल इस्ट्रोजेन, निवडक रुग्णांमध्ये मेथेनामाइन हिप्युरेट किंवा काळजीपूर्वक निवडलेल्या रुग्णांमध्ये अँटिबायोटिक प्रॉफिलॅक्सिस यांचा समावेश होऊ शकतो. दीर्घकालीन प्रतिबंध डॉक्टरांसोबत ठरवावा; चुकीच्या पद्धतीने रेजिस्टन्स वाढू शकतो किंवा दुरुस्त करता येणारे कारण दुर्लक्षित राहू शकते.

उपयोगी ठरू शकणाऱ्या दैनंदिन सवयी

• डॉक्टरांनी द्रव मर्यादित केले नसतील तर पुरेसे पाणी प्या.
• लघवी खूप वेळ रोखून धरू नका.
• UTI सेक्सशी संबंधित असेल तर संभोगानंतर लघवी करा.
• अनावश्यक व्हजायनल वॉश, डूचिंग किंवा कठोर जननेंद्रियांसाठी वापरली जाणारी तीव्र किंवा सुगंधी उत्पादने टाळा.
• बद्धकोष्ठता नियंत्रित ठेवा.
• डायबेटीस नियंत्रणात ठेवा.
• कॅथेटर असल्यास योग्य कॅथेटर काळजी पाळा.
• कल्चरशिवाय स्वतःहून अँटिबायोटिक सुरू करू नका.

कमी पाणी पिणाऱ्या काही महिलांमध्ये पाण्याचे प्रमाण वाढवल्याने रिकरंट सिस्टायटिस कमी होऊ शकतो. पण स्टोन, अडथळा, रेसिड्युअल युरिन किंवा रेजिस्टंट बॅक्टेरिया असल्यास फक्त पाणी पुरेसे नाही.

वारंवार UTI बद्दलचे सामान्य गैरसमज

तपासणीसाठी काय आणावे?

• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी अहवाल.
• युरिन कल्चर आणि सेन्सिटिव्हिटी अहवाल.
• USG KUB/PVR अहवाल.
• केले असल्यास CT KUB किंवा CT युरोग्राफी अहवाल.
• रक्तातील साखर आणि HbA1c.
• सीरम क्रिएटिनिन/किडनीच्या कार्याचा अहवाल.
• पूर्वीची अँटिबायोटिक औषधांच्या जुन्या चिठ्ठ्या.
• पूर्वी अ‍ॅडमिट झाला असल्यास डिस्चार्ज समरी.
• कॅथेटर, DJ स्टेंट, नेफ्रोस्टोमी किंवा पूर्वीच्या युरोलॉजी प्रक्रियेची माहिती.
• सध्याची औषधे आणि अ‍ॅलर्जीची यादी.
• महिलांसाठी: गर्भधारणा, मेनोपॉज आणि UTI सेक्सनंतर होतो का याची माहिती.
• पुरुषांसाठी: कमी धार, जोर लावावा लागणे, ब्लॅडर अपूर्ण रिकामा होणे किंवा प्रोस्टेट उपचारांचा इतिहास.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• लघवीच्या अहवालात पू पेशी: याचा अर्थ काय?
• युरिन कल्चर तपासणी समजून घ्या
• लघवी करताना जळजळ: कारणे आणि डॉक्टरांना कधी भेटावे?
• पुरुष आणि महिलांमध्ये वारंवार लघवीची कारणे
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी: कारणे आणि उपचार
• लघवी करण्यास अडचण: कारणे आणि उपचार
• घरी कॅथेटरची काळजी: रुग्णांसाठी मार्गदर्शक
• प्रौढांमध्ये फिमोसिस: कारणे आणि उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• 1. American Urological Association. Recurrent Uncomplicated Urinary Tract Infections in Women Guideline, 2025 https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/recurrent-uti
• 2. European Association of Urology. EAU Guidelines on Urological Infections, 2026 https://uroweb.org/guidelines/urological-infections/chapter/the-guideline
• 3. NICE. Urinary tract infection recurrent: antimicrobial prescribing. Updated December 2024 https://www.nice.org.uk/guidance/ng112
• 4. NIDDK. Symptoms & Causes of Bladder Infection in Adults. Last reviewed April 2024 https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/bladder-infection-uti-in-adults/symptoms-causes