लघवीत प्रोटीन वारंवार दिसत असेल, त्याचे प्रमाण मध्यम ते जास्त असेल, किंवा त्यासोबत सूज, उच्च रक्तदाब, डायबेटीस, लघवीत रक्त, किडनीचे कार्य कमी होणे, ताप, गर्भधारणा किंवा अल्ट्रासाऊंडमध्ये असामान्य निष्कर्ष असतील तर त्याकडे गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे. एकदाच “ट्रेस प्रोटीन” आल्यास डिहायड्रेशन, ताप, जोरदार व्यायाम, युरिनरी इन्फेक्शन किंवा नमुना दूषित होणे यांसारखी तात्पुरती कारणे असू शकतात. मात्र प्रोटीन सतत गळत राहणे हे क्रिएटिनिन सामान्य असतानाही किडनीच्या फिल्टरला इजा सुरू असल्याचे सुरुवातीचे चिन्ह असू शकते. लघवीतील प्रोटीनची तपासणी अनेकदा फिजिशियन किंवा नेफ्रोलॉजिस्ट करतात; पण त्यासोबत लघवीत रक्त, इन्फेक्शन, स्टोन, अडथळा, प्रोस्टेटची लक्षणे किंवा अल्ट्रासाऊंडमध्ये असामान्यता असेल तर युरोलॉजिस्टची भूमिका महत्त्वाची ठरते.

लघवीत प्रोटीन म्हणजे काय?

लघवीत प्रोटीन आढळण्याला प्रोटीन्युरिया म्हणतात. हे प्रोटीन प्रामुख्याने अल्ब्युमिन असेल तर त्याला अल्ब्युमिन्युरिया म्हणतात.

अल्ब्युमिन हे रक्तात नैसर्गिकरीत्या असणारे महत्त्वाचे प्रोटीन आहे. निरोगी किडनी बहुतांश अल्ब्युमिन रक्तातच ठेवतात आणि फारच कमी प्रमाण लघवीत जाऊ देतात. किडनीच्या फिल्टरवर ताण आला किंवा त्यांना इजा झाली तर अल्ब्युमिन लघवीत गळू शकते.

लघवीत प्रोटीन हा स्वतःमध्ये अंतिम निदान नाही; तो अहवालातील एक निष्कर्ष आहे. महत्त्वाचा प्रश्न असा असतो: प्रोटीन लघवीत का गळत आहे?

काही कारणे तात्पुरती आणि निरुपद्रवी असतात. काही कारणांसाठी किडनीची नीट तपासणी आवश्यक असते.

लघवीत ट्रेस प्रोटीन आल्यास ते नेहमी धोकादायक असते का?

नाही. एकदाच ट्रेस प्रोटीन येणे नेहमी धोकादायक नसते.

लघवीत तात्पुरते प्रोटीन पुढील कारणांनंतर दिसू शकते:

• डिहायड्रेशन किंवा खूप दाट लघवी.
• ताप.
• जोरदार व्यायाम.
• अलीकडील मानसिक/शारीरिक ताण किंवा आजारपण.
• युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन.
• मासिक पाळीतील रक्त नमुन्यात मिसळणे.
• अलीकडील इजॅक्युलेशननंतर सीमेन नमुन्यात मिसळणे.
• लघवीचा नमुना चुकीच्या पद्धतीने घेणे.
• विशेषतः काही तरुणांमध्ये अनेक तास सलग उभे राहणे.

म्हणूनच फक्त एका युरिन डिपस्टिकवरून डॉक्टर किडनीच्या आजाराचे निदान करत नाहीत. पुन्हा युरिन तपासणी आणि युरिन अल्ब्युमिन-क्रिएटिनिन रेशो म्हणजेच यूएसीआरसारखी अधिक अचूक तपासणी लागू शकते.

लघवीच्या अहवालात ट्रेस, 1+, 2+ आणि 3+ प्रोटीन म्हणजे काय?

रुटीन युरिन अहवालात प्रोटीन निगेटिव्ह, ट्रेस, 1+, 2+ किंवा 3+ असे दिसू शकते. हा स्क्रिनिंग अहवाल असतो; यामुळे नेमके किती प्रोटीन गळत आहे ते कळत नाही.

डिपस्टिकचा निकाल लघवी किती दाट आहे यावर बदलू शकतो. डिहायड्रेशनमधील नमुना अधिक वाईट दिसू शकतो, तर अतिशय पातळ लघवीत समस्या कमी भासू शकते. म्हणून फक्त डिपस्टिकपेक्षा यूएसीआर अधिक उपयुक्त ठरते.

यूएसीआर म्हणजे काय?

यूएसीआर म्हणजे युरिन अल्ब्युमिन-क्रिएटिनिन रेशो. एका स्पॉट युरिन नमुन्यातील अल्ब्युमिन आणि क्रिएटिनिनचे प्रमाण यात तुलना केले जाते.

फक्त “ट्रेस” किंवा “1+” एवढे न सांगता ही तपासणी एक संख्या देते. त्यामुळे प्रोटीनची गळती सौम्य, मध्यम की जास्त आहे हे डॉक्टरांना ठरवता येते.

युरिन अल्ब्युमिन-टू-क्रिएटिनिन रेशो (यूएसीआर) 30 mg/g किंवा त्यापेक्षा जास्त असल्यास अल्ब्युमिन्युरिया वाढलेली मानली जाते; 300 mg/g पेक्षा जास्त मूल्ये गंभीररीत्या वाढलेली अल्ब्युमिन्युरिया दर्शवतात. आजारपणात अल्ब्युमिनची गळती तात्पुरती वाढू शकते, त्यामुळे सतत असामान्य अहवालाची सहसा पुन्हा खात्री केली जाते आणि त्याचा अर्थ किडनीचे कार्य, रक्तदाब व डायबेटीस यांसोबत लावला जातो.

लघवीत प्रोटीन कधी गंभीर असते?

पुढीलपैकी एक किंवा अधिक गोष्टी असतील तर लघवीतील प्रोटीन अधिक महत्त्वाचे ठरते.

1. प्रोटीन वारंवार आढळते

एकदाच ट्रेस प्रोटीन आल्यास ते नंतर सामान्य होऊ शकते. पण विशेषतः काही आठवडे ते महिने वारंवार प्रोटीन दिसत असेल तर तपासणी आवश्यक आहे. सतत प्रोटीन्युरिया हा क्रॉनिक किडनी डिसीज, डायबेटीसमुळे किडनीवर परिणाम, उच्च रक्तदाबामुळे किडनीची इजा किंवा किडनीच्या फिल्टरमधील सूज यांचे सुरुवातीचे चिन्ह असू शकते.

2. यूएसीआर जास्त आहे

यूएसीआर जितका जास्त, तितकी अल्ब्युमिनची गळती अधिक. क्रिएटिनिन अजून सामान्य असले तरी हे महत्त्वाचे आहे. किडनीचे अनेक आजार सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे देत नाहीत; लक्षणे येण्यापूर्वीच प्रोटीनची गळती सुरू होऊ शकते.

3. शरीरावर सूज आहे

डोळ्यांभोवती, पायांवर, घोट्यांवर, चेहऱ्यावर किंवा पोटावर सूज असल्यास जास्त प्रोटीन गळणे, शरीरात मीठ-पाणी साठणे किंवा किडनीचा सहभाग यांची शक्यता असते. खूप प्रोटीन गळणे, सूज, रक्तातील अल्ब्युमिन कमी असणे किंवा खूप फेसाळ लघवी यांसोबत असल्यास लवकर नेफ्रॉलॉजी तपासणी लागू शकते.

4. रक्तदाब जास्त आहे

उच्च रक्तदाबामुळे किडनीला इजा होऊ शकते आणि किडनीच्या आजारामुळेही रक्तदाब वाढू शकतो. लघवीत प्रोटीन आणि उच्च रक्तदाब एकत्र असतील, विशेषतः रक्तदाब वारंवार जास्त येत असेल, तर दुर्लक्ष करू नये.

5. डायबेटीस आहे

डायबेटीस असलेल्या व्यक्तींना किडनीची नियमित तपासणी आवश्यक असते. लघवीत प्रोटीन किंवा अल्ब्युमिन हे डायबेटीसमुळे किडनीवर परिणाम सुरू झाल्याचे सुरुवातीचे चिन्ह असू शकते. तुम्हाला काहीही त्रास नसला तरी डायबेटीससोबत लघवीत प्रोटीन असल्यास नियोजित वैद्यकीय देखरेख आवश्यक आहे.

6. लघवीत रक्तही आहे

लघवीत प्रोटीनसोबत आरबीसी असतील तर किडनीच्या फिल्टरचा आजार, इन्फेक्शन, स्टोन, प्रोस्टेटमधून रक्तस्राव, ट्यूमर किंवा युरिनरी ट्रॅक्टमधील इतर समस्या कारणीभूत असू शकतात. रक्त डोळ्यांना दिसत असेल, पुन्हा-पुन्हा येत असेल, गुठळ्यांसोबत असेल किंवा वयस्क रुग्णात आढळत असेल तर योग्य युरोलॉजी तपासणी आवश्यक आहे.

7. क्रिएटिनिन/ईजीएफआर असामान्य आहे

क्रिएटिनिन वाढलेले किंवा ईजीएफआर कमी होत असेल तर लघवीतील प्रोटीन अधिक चिंताजनक ठरते. पण लक्षात ठेवा: क्रिएटिनिन असामान्य होण्यापूर्वीच प्रोटीनची गळती सुरू होऊ शकते. त्यामुळे “क्रिएटिनिन सामान्य आहे” म्हणून लघवीतील प्रोटीन दुर्लक्षित करता येत नाही.

तुमच्या अहवालानुसार पुढे काय करावे?

गर्भधारणेदरम्यान लघवीत प्रोटीन

गर्भधारणेदरम्यान, विशेषतः 20 आठवड्यांनंतर किंवा रक्तदाब जास्त असल्यास, लघवीतील प्रोटीनकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.

हे प्री-एक्लॅम्प्सियाचे इशारादायक चिन्ह असू शकते. गर्भधारणेशी संबंधित या स्थितीचा आई आणि बाळ दोघांवरही परिणाम होऊ शकतो.

गर्भवती महिलेला लघवीत प्रोटीनसोबत पुढीलपैकी लक्षणे असतील तर घरी थांबून वाट पाहू नये:

• उच्च रक्तदाब.
• डोकेदुखी.
• दृष्टी धूसर होणे किंवा डोळ्यांसमोर चमक जाणवणे.
• चेहरा किंवा हात सुजणे.
• पोटाच्या वरच्या भागात वेदना.
• लघवीचे प्रमाण कमी होणे.
• बाळाच्या हालचाली कमी जाणवणे.

गर्भधारणेत लघवीत प्रोटीन आढळल्यास नेहमी ऑब्स्टेट्रिशियनशी चर्चा करा.

प्रोटीन्युरियासोबत कोणती लक्षणे होऊ शकतात?

अनेकांना कोणतीही लक्षणे नसतात. लघवीतील प्रोटीन अनेकदा रुटीन तपासणीत योगायोगाने सापडते.

संभाव्य लक्षणांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो:

• फेसाळ किंवा भरपूर बुडबुडे असलेली लघवी.
• डोळ्यांभोवती, पायांवर किंवा घोट्यांवर सूज.
• उच्च रक्तदाब.
• शरीरात पाणी साठल्यामुळे वजन वाढणे.
• गंभीर स्थितीत लघवीचे प्रमाण कमी होणे.
• किडनीचे कार्य कमी झाल्यास थकवा.
• इन्फेक्शन असल्यास लघवी करताना जळजळ, अचानक लघवीची भावना किंवा ताप.
• युरिनरी ट्रॅक्टचा दुसरा आजार असल्यास लघवीत रक्त.

फक्त फेसाळ लघवी म्हणजे नेहमी किडनीचा आजार असे नाही. पण फेसाळपणा सतत राहतो आणि त्यासोबत सूज, डायबेटीस, उच्च रक्तदाब किंवा असामान्य अहवाल असतील तर तपासणी करावी.

कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

पुन्हा युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

पुन्हा तपासणी केल्याने प्रोटीन सतत आहे का हे स्पष्ट होते. योग्य क्लीन-कॅच मिडस्ट्रीम नमुना घेतल्याने दूषित होण्याची शक्यता कमी होते. शक्य असल्यास मासिक पाळी सुरू असताना नमुना देऊ नका. तपासणीपूर्वी ताप, जोरदार व्यायाम किंवा अलीकडील इजॅक्युलेशन झाले असेल तर डॉक्टरांना सांगा.

युरिन अल्ब्युमिन-क्रिएटिनिन रेशो

लघवीत प्रोटीन आढळल्यावर यूएसीआर ही पुढील सर्वात उपयुक्त तपासण्यांपैकी एक आहे. विशेषतः डायबेटीस, उच्च रक्तदाब आणि किडनीच्या आजाराची शंका असताना तिचा उपयोग होतो.

सीरम क्रिएटिनिन आणि ईजीएफआर

क्रिएटिनिन आणि ईजीएफआरमधून किडनीची फिल्टर करण्याची क्षमता अंदाजता येते. लघवीतील प्रोटीन आणि ईजीएफआर — दोन्ही महत्त्वाचे आहेत.

रक्तदाब मोजणे

ओपीडीमध्ये एकदाच घेतलेला रक्तदाब पुरेसा नसू शकतो. घरच्या रक्तदाबाच्या नोंदी किंवा वारंवार घेतलेल्या रीडिंग्जची गरज लागू शकते.

डायबेटीसच्या तपासण्या

विशेषतः डायबेटीसचे जोखीम घटक असतील तर उपाशीपोटी रक्तातील साखर, जेवणानंतरची रक्तातील साखर आणि एचबीए1सी सुचवले जाऊ शकतात.

युरिन कल्चर

लघवी करताना जळजळ, ताप, अचानक तीव्र लघवीची भावना किंवा लघवीत पू पेशी असतील तर युरिन कल्चरमुळे इन्फेक्शनची खात्री करण्यास मदत होते.

अल्ट्रासाऊंड केयूबी

पुढीलपैकी परिस्थितीत किडनी, युरेटर आणि ब्लॅडरचा अल्ट्रासाऊंड उपयोगी ठरू शकतो:

• लघवीत रक्त.
• किडनी स्टोनची लक्षणे.
• वारंवार यूटीआय.
• हायड्रोनेफ्रोसिस.
• प्रोस्टेटची लक्षणे.
• लघवीची धार कमी होणे.
• क्रिएटिनिन असामान्य असणे.
• लघवीच्या मार्गात अडथळ्याची शंका.

युरोलॉजिस्ट की नेफ्रोलॉजिस्ट: कोणाला भेटावे?

लघवीतील प्रोटीन सतत किंवा जास्त असेल, सूज, उच्च रक्तदाब, डायबेटीस किंवा ईजीएफआर कमी असेल तर त्याची तपासणी व उपचार अनेकदा फिजिशियन किंवा नेफ्रोलॉजिस्ट करतात.

लघवीतील प्रोटीनसोबत पुढील गोष्टी असल्यास युरोलॉजिस्ट महत्त्वाचा ठरतो:

• लघवीत रक्त.
• किडनी स्टोनची लक्षणे.
• कंबरेच्या बाजूला वेदना.
• वारंवार यूटीआय.
• लघवी करताना जळजळ आणि असामान्य युरिन अहवाल.
• लघवी होण्यास त्रास.
• प्रोस्टेटची लक्षणे.
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये स्टोन, अडथळा, हायड्रोनेफ्रोसिस, ब्लॅडरची समस्या, प्रोस्टेट वाढणे किंवा एखादी गाठ दिसणे.
• लघवीत रक्ताच्या गुठळ्या.
• युरिनरी ट्रॅक्टमधून रक्तस्रावाची शंका.

काही रुग्णांना युरोलॉजिस्ट आणि नेफ्रोलॉजिस्ट दोघांचीही गरज असते. उदाहरणार्थ, किडनीच्या आजारामुळे प्रोटीन्युरिया असू शकतो आणि त्याचवेळी स्टोन, प्रोस्टेटचा आजार किंवा ब्लॅडरच्या समस्येमुळे लघवीत रक्तही येऊ शकते.

उपचार: लघवीतील प्रोटीन कमी करता येते का?

उपचार मूळ कारणावर अवलंबून असतात. प्रत्येकासाठी एकच “लघवीतील प्रोटीनची गोळी” नसते.

उपचारांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश असू शकतो:

• युरिन कल्चरमध्ये इन्फेक्शन निश्चित झाल्यास यूटीआयचे उपचार.
• डायबेटीस नियंत्रणात ठेवणे.
• रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे.
• रक्तदाब जास्त किंवा सूज असल्यास मीठ कमी करणे.
• अनावश्यक वेदनाशामक, विशेषतः वारंवार एनएसएआयडी घेणे टाळणे.
• योग्य असल्यास वजन नियंत्रण आणि नियमित शारीरिक हालचाल.
• निवडक रुग्णांमध्ये डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली एसीई इनहिबिटर्स किंवा एआरबीसारखी किडनीला संरक्षण देणारी औषधे.
• किडनीच्या फिल्टरच्या आजाराची शंका असल्यास पुढील नेफ्रॉलॉजी तपासणी.
• स्टोन, अडथळा, प्रोस्टेटचा आजार किंवा युरिनरी ट्रॅक्टमधून रक्तस्राव आढळल्यास युरोलॉजी उपचार.

डॉक्टरांच्या तपासणीशिवाय रक्तदाब, डायबेटीस किंवा किडनीची औषधे स्वतःहून सुरू करू नका. काही औषधांमध्ये क्रिएटिनिन, पोटॅशियम आणि रक्तदाबाची नियमित तपासणी करावी लागते.

तपासणीसाठी येताना काय आणावे?

• युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी अहवाल.
• केला असल्यास पुन्हा युरिन अहवाल.
• यूएसीआर किंवा युरिन प्रोटीन-क्रिएटिनिन रेशो.
• सीरम क्रिएटिनिन आणि ईजीएफआर.
• रक्तदाबाच्या नोंदी.
• डायबेटीस अहवाल: उपाशीपोटी रक्तातील साखर, जेवणानंतरची रक्तातील साखर, एचबीए1सी.
• केले असल्यास युरिन कल्चर अहवाल.
• अल्ट्रासाऊंड केयूबी अहवाल.
• सध्या घेत असलेली औषधे, विशेषतः रक्तदाब, डायबेटीस, वेदनाशामक आणि अँटिबायोटिक औषधे.
• पूर्वीच्या डिस्चार्ज समरी.
• लागू असल्यास गर्भधारणेसंबंधी कागदपत्रे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• लघवीच्या अहवालात आरबीसी: काळजी करावी का?
• लघवीत रक्त: कारणे आणि तपासणी
• लघवी करताना जळजळ आणि यूटीआय
• किडनी स्टोनची लक्षणे
• हायड्रोनेफ्रोसिस: किडनीला सूज का येते?
• लघवीच्या अडथळ्यामुळे वाढलेले क्रिएटिनिन
• अल्ट्रासाऊंड केयूबी अहवाल समजून घ्या
• ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त लघवी: म्हणजे इन्फेक्शन आहे का?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Albuminuria: Albumin in the Urine https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/tests-diagnosis/albuminuria-albumin-urine
• National Kidney Foundation. Urine Albumin-Creatinine Ratio https://www.kidney.org/kidney-topics/urine-albumin-creatinine-ratio-uacr
• KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease https://kdigo.org/wp-content/uploads/2024/03/KDIGO-2024-CKD-Guideline.pdf
• NICE Guideline NG203. Chronic kidney disease: assessment and management https://www.nice.org.uk/guidance/ng203/chapter/recommendations
• American College of Obstetricians and Gynecologists. Preeclampsia and High Blood Pressure During Pregnancy https://www.acog.org/womens-health/faqs/preeclampsia-and-high-blood-pressure-during-pregnancy