हायड्रोनेफ्रोसिस: थोडक्यात उत्तर

हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे लघवीचा निचरा व्यवस्थित न झाल्यामुळे किडनीच्या लघवी साठवणाऱ्या भागाला आलेली सूज. ती सहसा अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी स्कॅनमध्ये दिसते. हायड्रोनेफ्रोसिस हे स्वतःमध्ये अंतिम निदान नाही; लघवीच्या मार्गात अडथळा असणे, लघवी उलट दिशेने जाणे किंवा दाबाखाली साचणे याचे ते एक चिन्ह असू शकते. सौम्य हायड्रोनेफ्रोसिस कधी निरीक्षणाखाली ठेवता येते; मात्र मध्यम किंवा तीव्र सूज, ताप, तीव्र वेदना, लघवीत रक्त, लघवीचे प्रमाण कमी होणे, क्रिएटिनिन वाढणे, दोन्ही किडनींना सूज किंवा फक्त एकच कार्यरत किडनी असून तिला सूज असणे यासाठी वेळेत युरोलॉजी तपासणी आवश्यक आहे.

सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे: किडनीला सूज का आली आहे?

हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे काय?

हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे किडनीतील लघवी गोळा करणाऱ्या प्रणालीचा फुगवटा किंवा विस्तार. सामान्यतः लघवी किडनीत तयार होते, युरेटरमधून ब्लॅडरमध्ये येते आणि नंतर युरेथ्रामधून बाहेर पडते.

लघवी मोकळेपणाने पुढे जाऊ शकली नाही तर अडथळ्याच्या मागे दाब वाढतो. हा दाब किडनीतील ड्रेनेज सिस्टीमला ताणतो. हायड्रोनेफ्रोसिस एका किंवा दोन्ही किडनींना होऊ शकते. युरेटरही फुगलेला असेल तर अहवालात हायड्रोयुरेटरोनेफ्रोसिस असे लिहिलेले असू शकते.

सोप्या भाषेत: किडनी → युरेटर → ब्लॅडर → लघवीचा मार्ग

या मार्गात कुठेही अडथळा किंवा मागच्या दिशेने दाब वाढल्यास किडनीला सूज येऊ शकते.

हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणजे नेहमी किडनी स्टोनच असे नाही. स्टोन हे सामान्य कारण आहे; पण प्रोस्टेटमुळे अडथळा, युरेटर अरुंद होणे, ट्यूमर, गर्भधारणेत येणारा दाब, लघवी उलट जाणे किंवा ब्लॅडर नीट रिकामा न होणे यामुळेही हायड्रोनेफ्रोसिस होऊ शकते.

अल्ट्रासाऊंड अहवालात हायड्रोनेफ्रोसिसचा अर्थ

अनेक रुग्णांना हायड्रोनेफ्रोसिस प्रथम यूएसजी केयूबीमध्ये कळते. एकाच व्यापक समस्येसाठी अहवालात वेगवेगळे शब्द वापरले जाऊ शकतात.

फक्त अहवालातील शब्दांवर उपचार ठरत नाहीत. युरोलॉजिस्ट लक्षणे, क्रिएटिनिन, युरिन इन्फेक्शन, स्टोनची शंका, प्रोस्टेटची स्थिती, सीटीतील निष्कर्ष आणि एक की दोन्ही किडनी प्रभावित आहेत हे सर्व पाहतो.

हायड्रोनेफ्रोसिस गंभीर आहे का?

हायड्रोनेफ्रोसिस सौम्य, मध्यम किंवा तीव्र असू शकते.

वेदना, ताप, इन्फेक्शन किंवा वाढलेले क्रिएटिनिन नसताना सौम्य हायड्रोनेफ्रोसिस काही वेळा पुन्हा तपासणी करून पाहता येते. पण अडथळा, इन्फेक्शन किंवा किडनीच्या कार्यात बदल यामुळे आलेली हायड्रोनेफ्रोसिस गंभीर ठरू शकते. दीर्घकाळ दाब राहिल्यास किडनीचे कार्य कमी होऊन कायमची इजा होऊ शकते.

पुढील गोष्टी असतील तर हायड्रोनेफ्रोसिस अधिक चिंताजनक ठरते:

• थंडी वाजून ताप.
• कंबरेच्या बाजूला तीव्र वेदना.
• उलट्या.
• लघवीत रक्त.
• लघवीचे प्रमाण कमी होणे.
• क्रिएटिनिन वाढणे.
• दोन्ही किडनींना सूज.
• फक्त एकच कार्यरत किडनी असून तिला सूज.
• डायबेटीससोबत युरिनरी इन्फेक्शन.
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये कॉर्टिकल थिनिंग.

हायड्रोनेफ्रोसिसची सामान्य कारणे

हायड्रोनेफ्रोसिसची अनेक कारणे आहेत. वय, लिंग आणि लक्षणांनुसार सामान्य कारणे बदलतात.

किडनी स्टोन किंवा युरेटरिक स्टोन

युरेटरमध्ये अडकलेला स्टोन हा प्रौढांमध्ये सामान्य कारणांपैकी एक आहे. त्यामुळे अचानक कंबरेच्या बाजूला तीव्र वेदना, उलटी, लघवीत रक्त आणि हायड्रोनेफ्रोसिस होऊ शकते. वेदना पाठीकडून पोटाच्या खालच्या भागात, जांघेत किंवा अंडकोषाकडे जाऊ शकते.

प्रोस्टेट वाढणे

वयस्क पुरुषांमध्ये वाढलेला प्रोस्टेट ब्लॅडरच्या बाहेरच्या मार्गावर अडथळा निर्माण करू शकतो. गंभीर अडथळ्यामुळे लघवी मोठ्या प्रमाणात शिल्लक राहणे, ब्लॅडर फुगणे आणि कधी दोन्ही किडनींना सूज येऊ शकते.

युरेटरिक स्ट्रिक्चर

युरेटरिक स्ट्रिक्चर म्हणजे युरेटर अरुंद होणे. पूर्वीची स्टोन सर्जरी, इन्फेक्शन, ट्युबरक्युलोसिस, रेडिएशन, इजा किंवा पोट/पेल्विसवरील सर्जरीनंतर हे होऊ शकते.

पीयूजे ऑब्स्ट्रक्शन

पीयूजे ऑब्स्ट्रक्शन म्हणजे किडनीचा पेल्विस युरेटरला जिथे जोडतो त्या पेल्वी-युरेटरिक जंक्शनवर अरुंदपणा असणे. काही लोकांमध्ये तो जन्मतः असतो, पण लक्षणे आयुष्यात नंतर दिसू शकतात.

ट्यूमर किंवा कॅन्सर

किडनी, युरेटर, ब्लॅडर, प्रोस्टेट, सर्व्हिक्स, युटेरस, कोलन किंवा रेट्रोपेरिटोनियममधील ट्यूमर युरिनरी ट्रॅक्टला अडवू किंवा बाहेरून दाबू शकतात. काही रुग्णांमध्ये यामुळे वेदना नसतानाही हायड्रोनेफ्रोसिस होऊ शकते.

गर्भधारणा

गर्भाशयाचा दाब आणि हार्मोनल बदलांमुळे गर्भधारणेत तात्पुरती हायड्रोनेफ्रोसिस होऊ शकते. मात्र गर्भधारणेत वेदना, ताप, उलटी किंवा युरिन इन्फेक्शन असल्यास तातडीने तपासणी करावी.

लघवी उलट जाणे

व्हेसिकोयुरेटरिक रिफ्लक्स म्हणजे ब्लॅडरमधील लघवी उलट युरेटरमार्गे किडनीकडे जाणे. हे मुलांमध्ये अधिक आढळते, पण निवडक प्रौढांमध्येही महत्त्वाचे असू शकते.

न्यूरोजेनिक ब्लॅडर किंवा ब्लॅडर नीट रिकामा न होणे

डायबेटीस, मणक्याचे आजार, न्यूरोलॉजिकल स्थिती किंवा पूर्वीची पेल्विक सर्जरी यामुळे ब्लॅडर रिकामा होण्यावर परिणाम होऊ शकतो. लघवी नीट न निघाल्यास मागे दाब वाढून हायड्रोनेफ्रोसिस होऊ शकते.

हायड्रोनेफ्रोसिसची लक्षणे

हायड्रोनेफ्रोसिस कधी कोणतेही लक्षण देत नाही. काही रुग्णांना ती नियमित अल्ट्रासाऊंडमध्ये योगायोगाने कळते.

संभाव्य लक्षणांमध्ये:

• कंबरेच्या बाजूला, पाठीत किंवा फ्लँकमध्ये वेदना.
• वेदना जांघेत किंवा अंडकोषाकडे जाणे.
• मळमळ किंवा उलटी.
• लघवी करताना जळजळ.
• ताप किंवा थंडी वाजणे.
• लघवीत रक्त.
• वारंवार लघवी.
• लघवीची धार कमी होणे.
• ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न झाल्यासारखे वाटणे.
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन.
• लघवीचे प्रमाण कमी होणे.
• किडनीचे कार्य कमी झाल्यास थकवा किंवा सूज.

युरेटरिक स्टोनसारखा अचानक आलेला अडथळा अनेकदा तीव्र वेदना देतो. स्ट्रिक्चर किंवा ट्यूमरने बाहेरून दाब येण्यासारखा हळूहळू वाढणारा अडथळा दीर्घकाळ वेदनारहित राहू शकतो.

हायड्रोनेफ्रोसिससाठी युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

तुमच्या अल्ट्रासाऊंड, सीटी स्कॅन किंवा अहवालात पुढीलपैकी उल्लेख असल्यास युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या:

• हायड्रोनेफ्रोसिस.
• हायड्रोयुरेटरोनेफ्रोसिस.
• पीसीएस डायलेटेशन.
• पेल्विकॅलिसियल सिस्टीम डायलेटेशन.
• ऑब्स्ट्रक्टिव्ह युरोपॅथी.
• पीयूजे ऑब्स्ट्रक्शन.
• युरेटरिक ऑब्स्ट्रक्शन.
• बॅक-प्रेशर चेंजेस.
• कॉर्टिकल थिनिंग.
• बायलेटरल हायड्रोनेफ्रोसिस.
• हायड्रोनेफ्रोसिससोबत वाढलेले क्रिएटिनिन.

वेदना नसल्या तरी कारण शोधणे आवश्यक आहे. दीर्घकाळ अडथळा राहिल्यास वेदनारहित फुगलेली किडनीही हळूहळू कार्य गमावू शकते.

हायड्रोनेफ्रोसिसचे निदान कसे केले जाते?

अल्ट्रासाऊंड केयूबी

अल्ट्रासाऊंड ही सहसा पहिली तपासणी असते. त्यातून किडनीची सूज, स्टोन, ब्लॅडरचा फुगवटा, प्रोस्टेटचा आकार आणि लघवी केल्यानंतर उरलेली लघवी दिसू शकते. मात्र नेमके कारण प्रत्येक वेळी अल्ट्रासाऊंडमध्ये दिसेलच असे नाही. युरेटरिक स्टोन, स्ट्रिक्चर किंवा ट्यूमरसाठी सीटी किंवा इतर तपासण्या लागू शकतात.

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

या तपासण्यांमधून इन्फेक्शन, पू पेशी, रक्त, क्रिस्टल्स आणि बॅक्टेरिया पाहिले जातात. ताप असल्यास योग्य अँटिबायोटिक निवडण्यासाठी युरिन कल्चर मदत करते.

सीरम क्रिएटिनिन आणि किडनीच्या कार्याच्या तपासण्या

क्रिएटिनिनमुळे किडनीचे कार्य समजते. हायड्रोनेफ्रोसिससोबत क्रिएटिनिन वाढलेले असणे अधिक महत्त्वाचे आहे, विशेषतः दोन्ही किडनी प्रभावित असतील किंवा रुग्णाची एकच कार्यरत किडनी असेल तर.

सीटी केयूबी किंवा सीटी युरोग्राफी

युरेटरिक स्टोनची शंका असल्यास सीटी केयूबीचा वापर सामान्यतः केला जातो. युरेटर, ब्लॅडर, ट्यूमर किंवा अस्पष्ट अडथळा अधिक तपशीलात पाहायचा असल्यास सीटी युरोग्राफी सुचवली जाऊ शकते.

युरोफ्लोमेट्री आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन

लघवीची धार कमी, जोर लावावा लागणे किंवा ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न झाल्यासारखे वाटणे अशा पुरुषांमध्ये युरोफ्लोमेट्री आणि रेसिड्युअल युरिन तपासणीने प्रोस्टेटमुळे होणारा अडथळा समजण्यास मदत होते.

सिस्टोस्कोपी

सिस्टोस्कोपी ही लघवीचा मार्ग आणि ब्लॅडर आतून पाहण्यासाठी केली जाणारी टेलिस्कोप तपासणी आहे. लघवीत रक्त, ब्लॅडर ट्यूमरची शंका, युरेटरच्या ओपनिंगची समस्या किंवा लोअर युरिनरी ट्रॅक्टमध्ये अडथळ्याची शंका असल्यास ती लागू शकते.

फंक्शनल किडनी स्कॅन

पीयूजे ऑब्स्ट्रक्शन किंवा दीर्घकाळचा अडथळा संशयित असल्यास डीटीपीए किंवा ईसी रेनल स्कॅन सुचवला जाऊ शकतो. यात प्रत्येक किडनीचा ड्रेनेज आणि स्वतंत्र कार्य किती आहे हे पाहता येते.

सौम्य, मध्यम आणि तीव्र हायड्रोनेफ्रोसिस

हायड्रोनेफ्रोसिसचे वर्णन सामान्यतः सौम्य, मध्यम किंवा तीव्र असे केले जाते.

सौम्य हायड्रोनेफ्रोसिस: थोडी सूज. लक्षणांनुसार निरीक्षण, पुन्हा अल्ट्रासाऊंड किंवा पुढील तपासणी लागू शकते.

मध्यम हायड्रोनेफ्रोसिस: अधिक स्पष्ट सूज. सहसा त्यामागचे कारण शोधणे आवश्यक असते.

तीव्र हायड्रोनेफ्रोसिस: खूप सूज. कॉर्टिकल थिनिंग, इन्फेक्शन, वेदना किंवा किडनीच्या कार्यात बदल असल्यास वेळेत युरोलॉजी तपासणी आवश्यक आहे.

ग्रेड महत्त्वाचा असला तरी तो एकमेव निकष नाही. तापासोबत सौम्य हायड्रोनेफ्रोसिसही तातडीची असू शकते; तर वेदना नसलेली तीव्र हायड्रोनेफ्रोसिस दीर्घकाळची असेल तर तरीही महत्त्वाची असते.

हायड्रोनेफ्रोसिसचे उपचार

उपचार कारण, सूजेची तीव्रता, लक्षणे आणि किडनीचे कार्य यांवर ठरतात.

निरीक्षण आणि पुढील तपासणी

वेदना, इन्फेक्शन किंवा किडनीच्या कार्याची समस्या नसलेल्या काही सौम्य प्रकरणांमध्ये पुन्हा अल्ट्रासाऊंड, युरिन तपासणी आणि क्रिएटिनिन तपासणी एवढीच गरज असू शकते.

औषधे

औषधे वेदना, इन्फेक्शन, प्रोस्टेटची लक्षणे किंवा निवडक लहान स्टोनमध्ये मदत करू शकतात. पण प्रत्येक अडथळा औषधांनी दूर होत नाही. किडनीचा आजार, डिहायड्रेशन, डायबेटीस किंवा उच्च रक्तदाब असताना किडनीचे कार्य न तपासता वारंवार वेदनाशामक घेणे धोकादायक ठरू शकते.

तातडीने ड्रेनेज

इन्फेक्शन, सेप्सिस, एकमेव किडनीला अडथळा, दोन्ही बाजूंना अडथळा, नियंत्रणात न येणारी वेदना, उलट्या, अॅन्युरिया किंवा अ‍ॅक्यूट किडनी इंज्युरीसोबत हायड्रोनेफ्रोसिस असल्यास तातडीने ड्रेनेज लागू शकते. हे सहसा डीजे स्टेंट किंवा नेफ्रोस्टोमी ट्यूबने केले जाते.

स्टोनचे उपचार

स्टोनमुळे हायड्रोनेफ्रोसिस असल्यास स्टोनचा आकार, जागा, इन्फेक्शन, किडनीचे कार्य आणि शरीररचना पाहून निरीक्षण, मेडिकल एक्स्पल्सिव्ह ट्रीटमेंट, यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा शॉकवेव्ह लिथोट्रिप्सी यांपैकी उपचार निवडले जाऊ शकतात.

प्रोस्टेटचे उपचार

प्रोस्टेट वाढल्यामुळे बॅक-प्रेशर होत असेल तर तीव्रतेनुसार औषधे, कॅथेटरने ड्रेनेज किंवा टीयूआरपी, होलेप अथवा लेझर प्रोस्टेट सर्जरीसारखे उपचार लागू शकतात.

युरेटरिक स्ट्रिक्चरचे उपचार

अरुंदपणाची जागा आणि लांबी पाहून एंडोस्कोपिक डायलेटेशन, आतून इन्सिजन, स्टेंटिंग, युरेटरिक रीइम्प्लांटेशन किंवा रिकन्स्ट्रक्टिव्ह सर्जरीचा विचार केला जाऊ शकतो.

पीयूजे ऑब्स्ट्रक्शन सर्जरी

पीयूजे ऑब्स्ट्रक्शन लक्षणीय असल्यास पायलोप्लास्टी सुचवली जाऊ शकते. या ऑपरेशनमध्ये अरुंद भाग काढून ड्रेनेजचा मार्ग पुन्हा जोडला जातो.

कॅन्सरमुळे झालेला अडथळा

ट्यूमरमुळे हायड्रोनेफ्रोसिस असल्यास उपचार कॅन्सरचा प्रकार आणि स्टेजवर अवलंबून असतात. कधी कॅन्सरचे मुख्य उपचार सुरू करण्यापूर्वी किडनीचा निचरा करून तिचे कार्य सुधारवावे लागते.

हायड्रोनेफ्रोसिसमुळे किडनीला कायमचे नुकसान होऊ शकते का?

हो. अडथळा तीव्र, इन्फेक्टेड, दोन्ही बाजूंना किंवा दीर्घकाळ असला तर धोका वाढतो. किडनी किती सुधारेल हे अडथळा किती काळापासून आहे, किती तीव्र आहे, आधीचे किडनीचे कार्य आणि इन्फेक्शन आहे का यावर ठरते. दीर्घकाळ अडथळा राहिल्यास किडनीला अपरिवर्तनीय नुकसान होऊ शकते.

लवकर निदान आणि वेळेत उपचार केल्यास किडनीचे कार्य सुधारण्याची शक्यता वाढते.

तपासणीसाठी येताना काय आणावे?

• अल्ट्रासाऊंड केयूबी अहवाल आणि उपलब्ध असल्यास प्रतिमा.
• केले असल्यास सीटी केयूबी किंवा सीटी युरोग्राफीच्या प्रतिमा/सीडी.
• युरिन रुटीन अहवाल.
• युरिन कल्चर अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन आणि ईजीएफआर.
• उपलब्ध असल्यास सीबीसी आणि रक्तातील साखर अहवाल.
• पूर्वीच्या स्टोन सर्जरीचे कागदपत्रे.
• पूर्वीच्या डिस्चार्ज समरी.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• डायबेटीस, रक्तदाब आणि किडनीच्या आजाराचे अहवाल.
• आधीच बसवले असल्यास कॅथेटर, डीजे स्टेंट किंवा नेफ्रोस्टोमीची माहिती.
• तुलनेसाठी जुने स्कॅन्स.

युरोलॉजिस्टला कोणते प्रश्न विचारावेत?

• माझी हायड्रोनेफ्रोसिस सौम्य, मध्यम की तीव्र आहे?
• एक किडनी प्रभावित आहे की दोन्ही?
• सर्वात शक्य कारण काय आहे?
• माझे क्रिएटिनिन सामान्य आहे का?
• मला सीटी स्कॅन किंवा रेनल स्कॅनची गरज आहे का?
• अडथळ्यामागे इन्फेक्शन आहे का?
• मला तातडीने ड्रेनेजची गरज आहे का?
• हे औषधांनी उपचार करता येईल का?
• मला स्टेंट, नेफ्रोस्टोमी किंवा सर्जरीची गरज आहे का?
• माझ्या किडनीचे कार्य परत सुधारण्याची शक्यता किती आहे?
• इमेजिंग किती वेळाने पुन्हा करावे?

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• युरेटरिक स्टोन: लक्षणे आणि उपचार
• किडनी स्टोनसाठी सीटी केयूबी
• लघवीत रक्त: कारणे आणि तपासण्या
• युरोफ्लोमेट्री तपासणी
• पीयूजे ऑब्स्ट्रक्शन आणि पायलोप्लास्टी
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• StatPearls/NCBI Bookshelf. Hydronephrosis and Hydroureter: definition, causes, evaluation and complications https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563217/
• National Kidney Foundation. Hydronephrosis: causes, symptoms, diagnosis and kidney damage risk https://www.kidney.org/kidney-topics/hydronephrosis
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: obstructed kidney with infection/anuria and decompression recommendations https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• NICE Guideline NG148. Acute kidney injury: urinary obstruction and immediate urology referral recommendations https://www.nice.org.uk/guidance/ng148/chapter/Recommendations
• American Urological Association. Medical Student Curriculum: Kidney Stones — obstruction with infection and decompression https://www.auanet.org/meetings-and-education/for-medical-students/medical-students-curriculum/kidney-stones