अ‍ॅड्रिनल मास म्हणजे किडनीच्या वर असलेल्या अ‍ॅड्रिनल ग्रंथींपैकी एका ग्रंथीत दिसलेली गाठ. बहुतांश अ‍ॅड्रिनल मास सौम्य असतात आणि दुसऱ्या कारणासाठी केलेल्या यूएसजी, सीटी किंवा एमआरआयमध्ये योगायोगाने सापडतात. तरी प्रत्येक अ‍ॅड्रिनल मासबद्दल दोन प्रश्नांची उत्तरे आवश्यक असतात: ही गाठ जास्त हार्मोन्स तयार करते आहे का? आणि इमेजिंगवर ती कॅन्सरसाठी संशयास्पद दिसते का? अनेक रुग्णांना फक्त निरीक्षण पुरते; काहींना हार्मोन तपासणी, अ‍ॅड्रिनल-प्रोटोकॉल इमेजिंग, तज्ज्ञांची पुढील तपासणी किंवा अ‍ॅड्रिनल सर्जरी आवश्यक असते. सध्याच्या अ‍ॅड्रिनल इन्सिडेंटलोमा मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ही गाठ दुर्लक्षित न करता रचनेनुसार इमेजिंग आणि हार्मोन तपासणी करावी.

थोडक्यात: अ‍ॅड्रिनल मासबद्दल काळजी करावी का?

बहुतांश अ‍ॅड्रिनल मास कॅन्सर नसतात. अनेक गाठी निरुपद्रवी अ‍ॅड्रिनल अ‍ॅडेनोमा असतात. महत्त्वाचे म्हणजे त्या जास्त हार्मोन्स तयार करत नाहीत आणि इमेजिंगवर संशयास्पद वैशिष्ट्ये नाहीत याची खात्री करणे.

स्कॅन अहवालात “अ‍ॅड्रिनल मास” वाचून घाबरू नका; पण त्याकडे सहज दुर्लक्षही करू नका—विशेषतः गाठ मोठी, अनियमित, वाढणारी, हार्मोन तयार करणारी असेल किंवा पूर्वी कॅन्सरचा इतिहास असेल तर.

अ‍ॅड्रिनल ग्रंथी म्हणजे काय?

अ‍ॅड्रिनल ग्रंथी या दोन्ही किडन्यांच्या वर असलेल्या लहान, हार्मोन तयार करणाऱ्या ग्रंथी आहेत. साधारण प्रत्येक व्यक्तीला उजवी आणि डावी अशा दोन अ‍ॅड्रिनल ग्रंथी असतात.

या ग्रंथी पुढील कार्यांमध्ये मदत करतात:

• रक्तदाब नियंत्रण.
• मीठ आणि पोटॅशियमचे संतुलन.
• ताणाला शरीराचा प्रतिसाद.
• साखरेचे मेटाबॉलिझम.
• काही सेक्स-हार्मोन मार्ग.

अ‍ॅड्रिनल मास उजव्या, डाव्या किंवा दोन्ही अ‍ॅड्रिनल ग्रंथींमध्ये असू शकतो. “मास” म्हणजे गाठ किंवा लिझन; त्याचा अर्थ आपोआप कॅन्सर असा होत नाही.

अ‍ॅड्रिनल इन्सिडेंटलोमा म्हणजे काय?

अ‍ॅड्रिनल इन्सिडेंटलोमा म्हणजे अ‍ॅड्रिनल आजाराचा संशय नसताना दुसऱ्या कारणासाठी केलेल्या इमेजिंगमध्ये योगायोगाने सापडलेली अ‍ॅड्रिनल गाठ—उदा. पोटदुखी, किडनी स्टोन, पाठदुखी, इजा, तापाची तपासणी किंवा कॅन्सरची पुढील तपासणी. European Society of Endocrinology देखील अशीच व्याख्या वापरते.

बहुतांश अ‍ॅड्रिनल इन्सिडेंटलोमा सौम्य असतात; पण काही हार्मोन्स तयार करू शकतात, इमेजिंगवर संशयास्पद दिसू शकतात किंवा क्वचित अ‍ॅड्रिनल कॅन्सर/मेटास्टॅसिस असू शकतात, म्हणून अधिक तपासणी आवश्यक असते.

युरोलॉजिस्टची भूमिका का असू शकते?

अ‍ॅड्रिनल मासमध्ये अनेकदा टीमद्वारे तपासणी होते. परिस्थितीनुसार युरोलॉजिस्ट, एंडोक्रिनोलॉजिस्ट, रेडिओलॉजिस्ट, एंडोक्राइन सर्जन, ऑन्कोलॉजिस्ट किंवा फिजिशियन सहभागी होऊ शकतात.

युरोलॉजिस्टची भूमिका विशेषतः पुढील परिस्थितीत असते:

• किडनी स्टोन, किडनीच्या वेदना, लघवीत रक्त किंवा अ‍ॅब्डॉमिनल सीटीदरम्यान गाठ सापडणे.
• अ‍ॅड्रिनलेक्टॉमी सर्जरीची गरज असणे.
• किडनी कॅन्सर किंवा युरिनरी कॅन्सरचा पूर्व इतिहास.
• गाठ मेटास्टॅसिस असण्याची शक्यता.
• लॅप्रोस्कोपिक, रोबोटिक किंवा ओपन अ‍ॅड्रिनल सर्जरीबद्दल समुपदेशन.

अ‍ॅड्रिनल मास कशामुळे होऊ शकतो?

अ‍ॅड्रिनल मासची लक्षणे

अनेक अ‍ॅड्रिनल मास कोणतीही लक्षणे देत नाहीत आणि स्कॅनमध्येच सापडतात. गाठ हार्मोन्स तयार करत असेल किंवा खूप मोठी झाली असेल तर लक्षणे होऊ शकतात.

फिओक्रोमोसायटोमाची शक्यता दर्शवणारी लक्षणे

फिओक्रोमोसायटोमा अ‍ॅड्रेनालिनसारखे हार्मोन्स सोडू शकतो. लक्षणे अटॅकच्या स्वरूपात येऊ शकतात:

• अचानक बीपी खूप वाढणे.
• तीव्र डोकेदुखी.
• खूप घाम येणे.
• धडधड किंवा हृदयाचे ठोके वेगाने जाणवणे.
• थरथर.
• अचानक तीव्र बेचैनी/अँझायटीसारखे एपिसोड.
• छातीत अस्वस्थता.
• एपिसोडनंतर अशक्तपणा.

फिओक्रोमोसायटोमाचा संशय असल्यास प्लाझ्मा फ्री मेटानेफ्रिन्स किंवा युरिनरी फ्रॅक्शनटेड मेटानेफ्रिन्स या प्रमाणित बायोकेमिकल तपासणी आहेत. 2023 European adrenal-incidentaloma guideline नुसार नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटीवर गाठ स्पष्टपणे सौम्य अ‍ॅडेनोमा दिसत असेल—होमोजिनस आणि 10 HU किंवा कमी—तर काही रुग्णांमध्ये मेटानेफ्रिन तपासणी टाळता येते. इंडिटर्मिनेट गाठींमध्ये, विशेषतः बायोप्सी किंवा सर्जरीपूर्वी, फिओक्रोमोसायटोमा वगळणे महत्त्वाचे आहे.

कॉर्टिसोल जास्त असल्याची लक्षणे

कॉर्टिसोल जास्त असल्यास पुढील लक्षणे दिसू शकतात:

• विशेषतः पोटाभोवती किंवा चेहऱ्यावर वजन वाढणे.
• डायबेटीस किंवा साखरेचे नियंत्रण बिघडणे.
• उच्च रक्तदाब.
• स्नायू कमजोर होणे.
• सहज निळे डाग पडणे.
• त्वचा पातळ होणे.
• वारंवार इन्फेक्शन.
• मूडमध्ये बदल.
• काही रुग्णांमध्ये जांभळट स्ट्रेच मार्क्स.

अ‍ॅड्रिनल इन्सिडेंटलोमामध्ये बहुतांश रुग्णांना ऑटोनॉमस कॉर्टिसोल सिक्रीशन तपासण्यासाठी 1 mg ओव्हरनाइट डेक्सामेथासोन सप्रेशन तपासणी सुचवली जाते. फार अशक्त/वृद्ध निवडक रुग्णांमध्ये ही तपासणी उपयुक्त नसेल तर अपवाद केला जाऊ शकतो.

अल्डोस्टेरॉन जास्त असल्याची लक्षणे

अल्डोस्टेरॉन जास्त असल्यास:

• उच्च रक्तदाब.
• औषधे घेऊनही नियंत्रित करणे कठीण असलेला बीपी.
• पोटॅशियम कमी होणे.
• स्नायूंना क्रॅम्प्स.
• स्नायू कमजोर होणे.
• काहींमध्ये जास्त तहान किंवा जास्त लघवी.

प्रायमरी अल्डोस्टेरोनिझम हे अ‍ॅड्रिनल कारणामुळे होणाऱ्या उच्च रक्तदाबचे एक कारण आहे. अ‍ॅड्रिनल माससोबत हायपरटेन्शन किंवा कारण न समजणारे कमी पोटॅशियम असल्यास अल्डोस्टेरॉन-रेनिन रेशो सुचवला जाऊ शकतो.

मोठी किंवा संशयास्पद गाठ दर्शवणारी लक्षणे

मोठी किंवा संशयास्पद अ‍ॅड्रिनल मास पुढील लक्षणे देऊ शकते:

• वरच्या पोटात सतत वेदना.
• कंबरेच्या बाजूला किंवा पाठीत वेदना.
• पोट भरल्यासारखे वाटणे.
• कारण न समजता वजन कमी होणे.
• भूक कमी होणे.
• ताप किंवा अशक्तपणा.
• नवीन हार्मोनल बदल.

अ‍ॅड्रिनोकॉर्टिकल कार्सिनोमा हा दुर्मिळ अ‍ॅड्रिनल कॅन्सर आहे आणि त्यासाठी तज्ज्ञ निदान व उपचार आवश्यक असतात.

माझ्या अ‍ॅड्रिनल अहवालाचा अर्थ काय?

सीटी किंवा एमआरआय अहवालातील काही शब्द गोंधळात टाकू शकतात. खालील तक्ता त्यांचा साधा अर्थ समजावतो.

कोणती सीटी/एमआरआय वैशिष्ट्ये आश्वासक असतात?

नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटीवर होमोजिनस अ‍ॅड्रिनल मास आणि HU <=10 असल्यास ती सौम्य गाठ असण्याची शक्यता खूप जास्त असते. अशा अनेक रुग्णांना पुढील अ‍ॅड्रिनल इमेजिंगही आवश्यक नसते.

आश्वासक वैशिष्ट्ये:

• लहान आकार.
• गुळगुळीत कडा.
• होमोजिनस दिसणे.
• नॉन-कॉन्ट्रास्ट HU <=10.
• जुन्या स्कॅनशी तुलना करता स्थिर असणे.
• मायलोलिपोमा किंवा सिस्टची स्पष्ट वैशिष्ट्ये.
• हार्मोन तपासणी सामान्य.

कोणत्या निष्कर्षांना अधिक तपासणी लागते?

अहवालात पुढीलपैकी काही असल्यास अधिक तपासणी आवश्यक असते:

• आकार 4 सेमी किंवा अधिक.
• HU 20 पेक्षा जास्त.
• हेटेरोजिनस दिसणे.
• अनियमित कडा.
• गाठीच्या आत नेक्रोसिस किंवा रक्तस्राव.
• आजूबाजूच्या टिश्यूमध्ये शिरल्याची चिन्हे.
• वेगाने वाढणे.
• दोन्ही अ‍ॅड्रिनलमध्ये गाठी.
• पूर्वी कॅन्सरचा इतिहास.
• हार्मोन्स जास्त असल्याची लक्षणे.

2023 European guideline नुसार इंडिटर्मिनेट अ‍ॅड्रिनल मासमध्ये इमेजिंग किंवा हार्मोन निष्कर्ष चिंताजनक असतील तर तज्ज्ञ मल्टिडिसिप्लिनरी टीममध्ये चर्चा करावी. नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटीवर होमोजिनस आणि 10 HU किंवा कमी असलेली गाठ सौम्य इमेजिंग वैशिष्ट्ये दर्शवते आणि साधारण आकार काहीही असला तरी पुढील इमेजिंग लागत नाही.

अ‍ॅड्रिनल माससाठी सामान्यतः केल्या जाणाऱ्या तपासण्या

वैद्यकीय तपासणी

डॉक्टर पुढील गोष्टींबद्दल विचारतील:

• हाय बीपी.
• डायबेटीस.
• वजन वाढणे.
• अशक्तपणा.
• डोकेदुखीचे अटॅक्स.
• घाम येणे.
• धडधड.
• कमी पोटॅशियम.
• पूर्वी कॅन्सर.
• स्टेरॉइड औषधांचा वापर.

मूलभूत रक्त तपासण्या

सामान्य तपासण्यांमध्ये:

• रक्तदाबची नोंद.
• सिरम पोटॅशियम.
• सिरम क्रिएटिनिन.
• उपाशीपोटी रक्तातील साखर किंवा HbA1c.
• गरजेनुसार सोडियम आणि इतर इलेक्ट्रोलाइट्स.

हार्मोन तपासणी

अ‍ॅड्रिनल सीटी किंवा एमआरआय

पहिला स्कॅन अपुरा किंवा अस्पष्ट असल्यास विशेष अ‍ॅड्रिनल सीटी किंवा एमआरआय सुचवला जाऊ शकतो. रुग्णाची परिस्थिती, गाठीचा आकार, इमेजिंग वैशिष्ट्ये आणि कॅन्सरचा इतिहास यानुसार सीटी, एमआरआय, FDG-PET/CT किंवा बायोप्सी निवडकपणे वापरली जाते.

प्रत्येक अ‍ॅड्रिनल मासला बायोप्सी लागते का?

नाही. अ‍ॅड्रिनल बायोप्सी ही क्वचितच पहिली पायरी असते.

सहसा बायोप्सीचा विचार फक्त पुढील परिस्थितीत केला जातो:

• शरीरात दुसरीकडे ज्ञात कॅन्सर असणे.
• बायोप्सीचा निकाल उपचार बदलणार असणे.
• फिओक्रोमोसायटोमा वगळलेला असणे.
• अ‍ॅड्रिनोकॉर्टिकल कार्सिनोमा हा मुख्य संशय नसणे.
• अनुभवी टीमकडून प्रक्रिया होणे.

सामान्य अ‍ॅड्रिनल मास तपासणीत सर्व रुग्णांत बायोप्सीची शिफारस केली जात नाही. फिओक्रोमोसायटोमा वगळला नसेल तर ती धोकादायक ठरू शकते आणि अ‍ॅड्रिनल कॅन्सरचा संशय असताना बहुतेकदा उपयुक्तही नसते.

अ‍ॅड्रिनल मासचे उपचार पर्याय

गाठ स्पष्ट सौम्य आहे, हार्मोन्स तयार करते, संशयास्पद आहे, वाढते आहे किंवा दुसऱ्या कॅन्सरशी संबंधित आहे यावर उपचार ठरतात.

निरीक्षण

फक्त निरीक्षण पुरेसे असू शकते जर:

• गाठ इमेजिंगवर स्पष्ट सौम्य दिसते.
• हार्मोन तपासणी सामान्य आहेत.
• चिंताजनक लक्षणे नाहीत.
• कॅन्सरचा इतिहास नाही.
• गाठ स्थिर आहे किंवा सीटी/एमआरआयवर आश्वासक वैशिष्ट्ये आहेत.

स्पष्ट सौम्य अ‍ॅड्रिनल लिझनमध्ये नवीन लक्षणे निर्माण झाली नाहीत किंवा बीपी/डायबेटीस बिघडले नाही तर वारंवार इमेजिंग आणि हार्मोन तपासणी आवश्यक नसू शकतात.

औषधे आणि हार्मोन नियंत्रण

हार्मोन्स जास्त तयार होत असल्यास औषधे लागू शकतात. उदाहरणार्थ:

• फिओक्रोमोसायटोमा सर्जरीपूर्वी बीपी नियंत्रण.
• अल्डोस्टेरॉन जास्त असल्यास पोटॅशियम आणि बीपी नियंत्रण.
• कॉर्टिसोल जास्त असल्यास डायबेटीस, बीपी, हाडे आणि हृदयविकाराच्या जोखमीचे नियंत्रण.
• निवडक अ‍ॅड्रिनल कॅन्सरमध्ये कॅन्सर-विशिष्ट औषधे.

तपासणीशिवाय बीपीच्या गोळ्या, स्टेरॉइड्स, हार्मोन सप्लिमेंट्स किंवा “अ‍ॅड्रिनल सपोर्ट”चा दावा करणारी उत्पादने स्वतःहून घेऊ नका.

अ‍ॅड्रिनलेक्टॉमी सर्जरी

अ‍ॅड्रिनलेक्टॉमी म्हणजे अ‍ॅड्रिनल ग्रंथी शस्त्रक्रियेद्वारे काढणे.

पुढील परिस्थितीत सर्जरी सुचवली जाऊ शकते:

• गाठ लक्षणीय प्रमाणात हार्मोन्स तयार करते.
• फिओक्रोमोसायटोमा सिद्ध किंवा ठाम संशयित आहे.
• कॅन्सरचा संशय आहे.
• गाठ वाढते आहे.
• गाठ मोठी आणि इंडिटर्मिनेट आहे.
• दाबामुळे लक्षणे आहेत.
• निवडक कॅन्सर रुग्णात ती एकटी मेटास्टॅसिस असण्याची शक्यता आहे.

सर्जरी लॅप्रोस्कोपिक, रोबोटिक किंवा ओपन पद्धतीने होऊ शकते. निवडक सौम्य किंवा हार्मोन तयार करणाऱ्या अ‍ॅड्रिनल ट्युमरसाठी मिनिमली इन्व्हेसिव्ह सर्जरी योग्य असू शकते. अ‍ॅड्रिनल कॅन्सर किंवा आजूबाजूला पसरल्याचा ठाम संशय असल्यास ओपन सर्जरीला प्राधान्य दिले जाते.

डॉक्टरांच्या पहिल्या भेटीनंतर काय होते?

स्कॅन, लक्षणे आणि वैद्यकीय इतिहास पाहिल्यानंतर डॉक्टर चारपैकी एका मार्गाचा सल्ला देऊ शकतात:

बहुतांश रुग्णांना लगेच सर्जरी लागत नाही. पहिला उद्देश म्हणजे अ‍ॅड्रिनल मासचे अचूक वर्गीकरण करणे.

अ‍ॅड्रिनल सर्जरीनंतर बरे होण्याचा कालावधी

बरे होण्याचा कालावधी सर्जरीचा प्रकार, गाठीचा आकार, हार्मोन स्थिती आणि एकूण आरोग्यावर अवलंबून असतो. साधारणतः:

• लॅप्रोस्कोपिक किंवा रोबोटिक सर्जरीमध्ये काप लहान असल्यामुळे रुग्ण तुलनेने लवकर बरा होतो.
• मोठ्या किंवा कॅन्सरसाठी संशयास्पद गाठींमध्ये ओपन सर्जरी लागू शकते.
• हार्मोन तयार करणाऱ्या काही ट्युमरनंतर बीपी आणि साखर सुधारू शकते; पण औषधांमध्ये बदल फक्त वैद्यकीय देखरेखीखाली करा.
• विशेषतः कॉर्टिसोल जास्त असलेल्या काही रुग्णांना सर्जरीनंतर काही काळ स्टेरॉइड रिप्लेसमेंट लागू शकते.
• पुढील हार्मोन तपासणीची गरज असू शकते.

डॉक्टरांच्या भेटीला काय आणावे?

• सीटी/एमआरआय/यूएसजी अहवाल.
• फक्त छापील अहवाल नव्हे, तर सीटी/एमआरआय फिल्म किंवा सीडी.
• उपलब्ध असल्यास जुने स्कॅन.
• रक्तदाबाच्या नोंदी.
• सध्या चालू बीपी, डायबेटीस आणि स्टेरॉइड औषधे.
• सिरम पोटॅशियम आणि क्रिएटिनिन अहवाल.
• HbA1c किंवा डायबेटीस अहवाल.
• आधी केलेल्या हार्मोन तपासणी.
• कॅन्सरचा इतिहास, बायोप्सी अहवाल किंवा उपचार समरी.
• पूर्वीच्या भरतीचे डिस्चार्ज समरी.
• लक्षणांची डायरी: डोकेदुखी, घाम, धडधड, अचानक बीपी वाढणे, अशक्तपणा, वजनातील बदल.

डॉक्टरांना कोणते प्रश्न विचारावेत?

• ही अ‍ॅड्रिनल मास सौम्य दिसते की इंडिटर्मिनेट?
• गाठीचा आकार किती आहे?
• नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटीवरील HU किती आहे?
• ती होमोजिनस आहे की हेटेरोजिनस?
• मला हार्मोन तपासणीची गरज आहे का?
• अ‍ॅड्रिनल-प्रोटोकॉल सीटी किंवा एमआरआय आवश्यक आहे का?
• बायोप्सी करावी का की टाळावी?
• मला सर्जरीची गरज आहे का?
• सर्जरी लागल्यास ती लॅप्रोस्कोपिक किंवा रोबोटिक होऊ शकते का?
• पुढील तपासणी किती अंतराने करावी?

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• लघवीत रक्त: कारणे आणि तपासण्या
• सीटी केयूबी आणि अ‍ॅब्डॉमिनल सीटी: रुग्णांनी काय जाणून घ्यावे?
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये रेनल सिस्ट: सिंपल आणि कॉम्प्लेक्स सिस्टमधील फरक
• प्रौढ सर्कमसिझन: प्रक्रिया, बरे होण्याचा कालावधी आणि धोके
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• Endocrine Society guideline on pheochromocytoma and paraganglioma biochemical testing https://academic.oup.com/jcem/article/99/6/1915/2537399
• Endocrine Society primary aldosteronism guideline https://www.endocrine.org/clinical-practice-guidelines/primary-aldosteronism-2
• American College of Radiology Appropriateness Criteria: Adrenal Mass Evaluation )00710-9/fulltext https://www.jacr.org/article/S1546-1440(21
• National Cancer Institute. Adrenocortical Carcinoma Treatment https://www.cancer.gov/types/adrenocortical