अल्ट्रासाऊंडमध्ये रेनल सिस्ट दिसणे म्हणजे बहुतेकदा किडनीमध्ये किंवा तिच्या पृष्ठभागावर द्रवाने भरलेली पिशवी दिसली आहे. बहुतांश किडनी सिस्ट या सिंपल रेनल सिस्ट असतात—पातळ भिंतीच्या, पाण्यासारख्या द्रवाने भरलेल्या आणि निरुपद्रवी. त्यांना सहसा उपचार लागत नाहीत. कॉम्प्लेक्स रेनल सिस्टमध्ये आत पडदे, जाड भिंत, कॅल्सिफिकेशन, रक्त/डेब्रिस किंवा सॉलिडसारखा भाग दिसू शकतो. याचा अर्थ आपोआप कॅन्सर असा होत नाही; पण योग्य तपासणी आवश्यक असते. कॉम्प्लेक्स किंवा स्पष्ट न समजणाऱ्या सिस्टसाठी अनेकदा कॉन्ट्रास्ट सीटी किंवा एमआरआय आणि युरोलॉजिस्टचे परीक्षण आवश्यक असते.

अल्ट्रासाऊंडमध्ये रेनल सिस्ट दिसणे म्हणजे काय?

रेनल सिस्ट किंवा किडनी सिस्ट म्हणजे किडनीमध्ये द्रवाने भरलेली पिशवी. ती पुढील कारणांसाठी केलेल्या अल्ट्रासाऊंडमध्ये योगायोगाने आढळू शकते:

• पोटदुखी किंवा कंबरेच्या बाजूला वेदना.
• किडनी स्टोनची तपासणी.
• लघवी करताना जळजळ किंवा इतर युरिनरी लक्षणे.
• ताप किंवा इन्फेक्शनचा संशय.
• नियमित आरोग्य तपासणी.
• इतर किडनी समस्येची पुढील तपासणी.

सिस्ट आणि किडनी स्टोन एकच नाहीत. स्टोन म्हणजे कठीण खनिजाचा साठा; सिस्ट म्हणजे द्रवाने भरलेली पिशवी.

सिंपल रेनल सिस्ट ही पॉलीसिस्टिक किडनी डिसीजपेक्षाही वेगळी आहे. पॉलीसिस्टिक किडनी डिसीजमध्ये दोन्ही किडन्यांमध्ये अनेक सिस्ट, रक्तदाब, कुटुंबातील इतर सदस्य आणि किडनीचे कार्य यावर परिणाम होऊ शकतो.

सिंपल आणि कॉम्प्लेक्स रेनल सिस्ट: झटपट तुलना

सिंपल रेनल सिस्ट म्हणजे काय?

अल्ट्रासाऊंडमध्ये सिंपल रेनल सिस्टला साधारण निरुपद्रवी दिसणारी ठरावीक रचना असते. सहसा पुढील वैशिष्ट्ये असतात:

• पातळ आणि गुळगुळीत भिंत.
• आत स्वच्छ द्रव.
• सॉलिड भाग नसणे.
• आतील पडदे नसणे.
• संशयास्पद रक्तप्रवाह नसणे.
• अनियमित जाड झालेला भाग नसणे.

अहवालात स्पष्टपणे “सिंपल रेनल कॉर्टिकल सिस्ट” किंवा “सिंपल रेनल सिस्ट” असे लिहिले असेल तर ते बहुतेकदा सौम्य आणि निरुपद्रवी निष्कर्ष असतात. नियमित अल्ट्रासाऊंडमध्ये अनेकांना अशी सिस्ट योगायोगाने सापडते.

वयानुसार सिंपल रेनल सिस्ट अधिक सामान्य होतात. बहुतेकदा त्या वेदना, इन्फेक्शन, युरिनरी लक्षणे किंवा किडनी फेल्युअर करत नाहीत.

एकापेक्षा जास्त सिस्ट असतील तर?

विशेषतः वयस्क व्यक्तींमध्ये 2–3 सिंपल सिस्ट असूनही त्या निरुपद्रवी असू शकतात. मात्र दोन्ही किडन्यांमध्ये अनेक सिस्ट असतील आणि पुढीलपैकी काही असेल तर अधिक तपासणी लागू शकते:

• कुटुंबात किडनीच्या आजाराचा इतिहास.
• लहान वयातच वाढलेला रक्तदाब.
• क्रिएटिनिन वाढलेले किंवा किडनीचे कार्य कमी.
• किडन्या खूप मोठ्या दिसणे.
• दोन्ही किडन्यांमध्ये अनेक सिस्ट.
• लिव्हर सिस्ट किंवा कुटुंबात पॉलीसिस्टिक किडनी डिसीजचा इतिहास.

अशा वेळी चिंता फक्त एका सिंपल सिस्टची नसते; त्यामागे सिस्टिक किडनीचा आनुवंशिक किंवा इतर आजार आहे का हे पाहिले जाते.

कॉम्प्लेक्स रेनल सिस्ट म्हणजे काय?

सिस्ट पूर्णपणे सिंपल दिसत नसेल तर तिला कॉम्प्लेक्स रेनल सिस्ट म्हटले जाते. अल्ट्रासाऊंड अहवालात पुढील शब्द असू शकतात:

• सेप्टेशन्स — सिस्टच्या आत पातळ पडदे.
• जाड भिंत.
• इंटरनल इकोज किंवा डेब्रिस.
• कॅल्सिफिकेशन.
• हेमोरॅजिक सिस्ट — सिस्टमध्ये रक्त असण्याची शक्यता.
• प्रोटीनॅशस सिस्ट — आत घट्ट/दाट द्रव.
• सॉलिड कॉम्पोनंट.
• म्युरल नोड्यूल — सिस्टच्या भिंतीवर छोटा गाठीसारखा भाग.
• डॉप्लरमध्ये व्हॅस्क्युलॅरिटी.
• इंडिटर्मिनेट रेनल लिझन.

कॉम्प्लेक्स सिस्ट म्हणजे आपोआप कॅन्सर नाही. जुने रक्तस्राव, इन्फेक्शन, दाट द्रव किंवा निरुपद्रवी बदलांमुळेही सिस्ट कॉम्प्लेक्स दिसू शकते.

पण काही सिस्टिक किडनी कॅन्सरही कॉम्प्लेक्स सिस्टसारखे दिसू शकतात. त्यामुळे अंदाजाने निष्कर्ष काढण्याऐवजी योग्य इमेजिंग वर्गीकरण आवश्यक असते.

अल्ट्रासाऊंड अहवालातील सामान्य शब्द आणि त्यांचा अर्थ

कशामुळे घाबरू नये?

अहवालात “सिस्ट” हा शब्द पाहताच अनेक रुग्ण घाबरतात. पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• सिंपल सिस्ट म्हणजे किडनी कॅन्सर नाही.
• सिस्ट म्हणजे किडनी स्टोन नाही.
• फक्त आकारावरून कॅन्सरचा धोका ठरत नाही.
• मोठी सिंपल सिस्टदेखील निरुपद्रवी असू शकते.
• लहान कॉम्प्लेक्स सिस्टलाही तपासणी लागू शकते.
• नियमित अल्ट्रासाऊंडमध्ये दिसणाऱ्या बहुतांश रेनल सिस्ट सौम्य असतात.

मुख्य प्रश्न फक्त “सिस्ट किती मोठी आहे?” हा नसून “ती सिंपल आहे की कॉम्प्लेक्स?” हा आहे.

कधी अल्ट्रासाऊंड पुरेसा नसतो?

अनेक सिंपल रेनल सिस्ट ओळखण्यासाठी अल्ट्रासाऊंड उत्कृष्ट आहे. पण सिस्ट कॉम्प्लेक्स किंवा अस्पष्ट असल्यास जाड भिंत, सेप्टम किंवा सॉलिडसारखा भाग कॉन्ट्रास्ट घेतो का हे अल्ट्रासाऊंडवर स्पष्ट दिसेलच असे नाही.

हे महत्त्वाचे आहे कारण “एन्हान्समेंट” म्हणजे त्या भागाला रक्तपुरवठा आहे. सिस्टची भिंत, सेप्टम किंवा नोड्यूल एन्हान्स होत असेल तर संशय वाढू शकतो.

कॉम्प्लेक्स सिस्टमध्ये डॉक्टर पुढील तपासण्या सुचवू शकतात:

• कॉन्ट्रास्ट सीटी रेनल प्रोटोकॉल.
• किडनी/अ‍ॅब्डॉमेन एमआरआय.
• निवडक केंद्रांमध्ये कॉन्ट्रास्ट-एन्हान्स्ड अल्ट्रासाऊंड.

स्टोनसाठी केलेला साधा सीटी केयूबी कॉम्प्लेक्स रेनल सिस्टचे वर्गीकरण करण्यासाठी पुरेसा नसेल. किडनीचे कार्य परवानगी देत असल्यास सहसा योग्य रेनल मास/रेनल सिस्ट प्रोटोकॉल आणि कॉन्ट्रास्ट आवश्यक असतो.

बॉस्नियाक क्लासिफिकेशन म्हणजे काय?

बॉस्नियाक क्लासिफिकेशन ही सिस्टिक किडनी मासमध्ये कॅन्सरचा अंदाजे धोका ठरवण्यासाठी वापरली जाणारी रेडिओलॉजी प्रणाली आहे. ती सहसा कॉन्ट्रास्ट सीटी किंवा एमआरआयवर लागू केली जाते.

बॉस्नियाक हा स्वतः निदान नसून जोखीम गट आहे. सिस्टकडे दुर्लक्ष करता येईल, तिच्यावर नियमित नजर ठेवावी लागेल की उपचार आवश्यक आहेत हे ठरवण्यास तो मदत करतो.

बॉस्नियाक I

सिंपल, सौम्य सिस्ट. सहसा पुढील तपासणीची गरज नसते.

बॉस्नियाक II

किंचित कॉम्प्लेक्स पण सौम्य दिसणारी सिस्ट. सहसा पुढील तपासणीची गरज नसते.

बॉस्नियाक IIF

“F” म्हणजे नियमित देखरेख. या सिस्ट बहुतेकदा सौम्य असतात, पण ठरावीक अंतराने इमेजिंग करून लक्ष ठेवावे लागते.

बॉस्नियाक III

नक्की सौम्य की कॅन्सर हे स्पष्ट न ठरणारी सिस्टिक मास. काही सौम्य असतात तर काही कॅन्सर असतात. सिस्टचा आकार, वय, किडनीचे कार्य, सर्जरीचा धोका आणि रुग्णाची पसंती यावर उपचार ठरतात.

बॉस्नियाक IV

एन्हान्स होणारे सॉलिड कॉम्पोनंट किंवा नोड्यूल असल्यामुळे कॅन्सरचा संशय जास्त असणारी सिस्टिक मास. युरोलॉजिस्टचे परीक्षण महत्त्वाचे आहे.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

अल्ट्रासाऊंड अहवालात पुढीलपैकी शब्द असल्यास युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या:

• कॉम्प्लेक्स रेनल सिस्ट.
• सेप्टेटेड रेनल सिस्ट.
• थिक-वॉल्ड सिस्ट.
• कॅल्सिफाइड रेनल सिस्ट.
• सॉलिड कॉम्पोनंट.
• म्युरल नोड्यूल.
• सिस्टमध्ये व्हॅस्क्युलॅरिटी.
• इंडिटर्मिनेट रेनल लिझन.
• रेनल मास.
• पुन्हा केलेल्या स्कॅनमध्ये सिस्टचा आकार वाढणे.
• रेनल सिस्टसोबत लघवीत रक्त.
• वेदना, ताप किंवा वारंवार इन्फेक्शन.

एकच किडनी असणे, किडनीचे कार्य कमी असणे, कुटुंबात किडनी कॅन्सरचा इतिहास, दोन्ही किडन्यांमध्ये अनेक सिस्ट किंवा आधी किडनीची सर्जरी झालेली असल्यासही युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्यावा.

रेनल सिस्ट दिसल्यानंतर कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

पुढील पाऊल अल्ट्रासाऊंड अहवालात नेमके काय लिहिले आहे यावर अवलंबून असते.

स्पष्ट सिंपल सिस्ट असल्यास

सहसा आणखी तपासणी लागत नाही. सिस्ट खूप मोठी असेल, लक्षणे देत असेल किंवा अहवाल पूर्णपणे स्पष्ट नसेल तर पुन्हा अल्ट्रासाऊंड सुचवला जाऊ शकतो.

कॉम्प्लेक्स किंवा इंडिटर्मिनेट सिस्ट असल्यास

युरोलॉजिस्ट पुढील तपासण्या सुचवू शकतो:

• कॉन्ट्रास्ट सीटी रेनल प्रोटोकॉल.
• किडनी/अ‍ॅब्डॉमेन एमआरआय.
• कॉन्ट्रास्टपूर्वी सिरम क्रिएटिनिन आणि eGFR.
• लघवीत जळजळ, रक्त किंवा इन्फेक्शनची लक्षणे असल्यास युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी.
• रक्तदाब तपासणी.
• आधीचे यूएसजी/सीटी/एमआरआय अहवाल तुलना करून पाहणे.

किडनीचे कार्य कमी असल्यास कॉन्ट्रास्ट इमेजिंग काळजीपूर्वक नियोजित करावे लागते. परिस्थितीनुसार डॉक्टर एमआरआय, नॉन-कॉन्ट्रास्ट इमेजिंग, बदललेला प्रोटोकॉल किंवा नेफ्रोलॉजिस्टचा सल्ला निवडू शकतात.

रेनल सिस्टला उपचार लागतात का?

बहुतांश सिंपल सिस्टना उपचार लागत नाहीत.

सिस्टमुळे स्पष्टपणे पुढील समस्या होत असल्यास उपचाराचा विचार केला जाऊ शकतो:

• सतत कंबरेच्या बाजूला वेदना.
• इन्फेक्शन.
• रक्तस्राव.
• लघवीच्या प्रवाहात अडथळा.
• आजूबाजूच्या अवयवांवर दाब.
• किडनीच्या कार्यावर परिणाम.

लक्षणे देणाऱ्या सिंपल सिस्टसाठी पर्याय:

• इमेज-गाइडेड ड्रेनेज आणि स्क्लेरोथेरपी.
• लॅप्रोस्कोपिक सिस्ट डीरूफिंग.
• इन्फेक्शन किंवा रक्तस्राव असल्यास त्याचे उपचार.

कॉम्प्लेक्स सिस्टचा उपचार बॉस्नियाक वर्ग, आकार, वय, किडनीचे कार्य आणि एकूण आरोग्य यावर ठरतो. पर्याय:

• केवळ आश्वासन आणि निरीक्षण.
• पुन्हा इमेजिंग.
• अ‍ॅक्टिव्ह सर्व्हेलन्स.
• निवडक रुग्णांमध्ये पार्शियल नेफ्रेक्टॉमी.
• निवडक मोठ्या किंवा उच्च-जोखमीच्या रुग्णांमध्ये रॅडिकल नेफ्रेक्टॉमी.
• काळजीपूर्वक निवडलेल्या रुग्णांमध्ये अब्लेशन.

औषधांनी रेनल सिस्ट विरघळू शकते का?

सिंपल रेनल सिस्ट विश्वासार्हपणे विरघळवणारे कोणतेही औषध उपलब्ध नाही.

बहुतांश सिंपल सिस्टसाठी कोणत्याही औषधाची गरज नसते. विशेषतः क्रिएटिनिन वाढलेले किंवा आधीच किडनीचा आजार असल्यास “किडनी साफ करण्याचा” दावा करणारी उत्पादने किंवा सिस्ट काढून टाकण्याचा दावा करणारे हर्बल उपचार स्वतःहून घेऊ नका.

सिस्टमुळे लक्षणे, इन्फेक्शन, रक्तस्राव, लघवीचा अडथळा किंवा इमेजिंगमध्ये संशयास्पद वैशिष्ट्ये असल्यासच उपचाराची गरज पडते.

रेनल सिस्टचा कॅन्सर होऊ शकतो का?

खरी सिंपल सिस्ट सहसा कॅन्सरमध्ये बदलत नाही.

खरी चिंता वेगळी आहे: काहीवेळा सुरुवातीपासूनच असलेला सिस्टिक किडनी ट्युमर कॉम्प्लेक्स सिस्टसारखा दिसू शकतो. म्हणून योग्य इमेजिंग महत्त्वाचे आहे.

बॉस्नियाक I आणि II सिस्ट साधारण सौम्य मानल्या जातात आणि सहसा पुढील इमेजिंग लागत नाही. बॉस्नियाक IIF सिस्टवर ठरावीक अंतराने इमेजिंगद्वारे लक्ष ठेवले जाते. बॉस्नियाक III आणि IV सिस्टिक रेनल मासमध्ये आकार, इमेजिंगची वैशिष्ट्ये, वय, आरोग्य आणि रुग्णाची पसंती यानुसार अ‍ॅक्टिव्ह सर्व्हेलन्स किंवा उपचार यांचा वैयक्तिक निर्णय घेतला जातो.

डॉक्टरांच्या भेटीची तयारी: काय आणावे?

• अल्ट्रासाऊंड अहवाल आणि प्रतिमा.
• तुलनेसाठी आधीचे यूएसजी/सीटी/एमआरआय अहवाल.
• आधी केले असल्यास सीटी/एमआरआय फिल्म, सीडी किंवा लिंक.
• सिरम क्रिएटिनिन/eGFR अहवाल.
• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी अहवाल.
• लघवीत रक्त, ताप, कंबरेच्या बाजूला वेदना किंवा स्टोनचा इतिहास.
• चालू औषधे, विशेषतः रक्त पातळ करणारी औषधे.
• डायबेटीस आणि बीपी अहवाल.
• आधीची किडनी सर्जरी किंवा कॅन्सरची कागदपत्रे.
• कुटुंबात किडनी कॅन्सर किंवा पॉलीसिस्टिक किडनी डिसीजचा इतिहास.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• किडनी कॅन्सर: लक्षणे, निदान आणि उपचार
• लघवीत रक्त: युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• सीटी केयूबी आणि किडनी इमेजिंग समजून घ्या
• अ‍ॅड्रिनल मास: रुग्णांनी काय जाणून घ्यावे?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Simple Kidney Cysts https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/simple-kidney-cysts
• RadiologyInfo.org. Renal Cysts: Diagnosis and Treatment https://www.radiologyinfo.org/en/info/renal-cyst
• Silverman SG, Pedrosa I, Ellis JH, et al. Bosniak Classification of Cystic Renal Masses, Version 2019. Radiology https://pubs.rsna.org/doi/10.1148/radiol.2019182646
• Canadian Urological Association. 2023 Update: Management of Cystic Renal Lesions https://cuaj.ca/index.php/journal/article/view/8389
• American Urological Association. Renal Mass and Localized Renal Cancer: Evaluation, Management and Follow-up https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/renal-mass-and-localized-renal-cancer-evaluation-management-and-follow-up
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Renal Cell Carcinoma https://uroweb.org/guidelines/renal-cell-carcinoma