अप्पर ट्रॅक्ट कॅन्सरसाठी सीटी युरोग्राफी
संशयित अप्पर ट्रॅक्ट युरोथेलियल कॅन्सर (UTUC) साठी सीटी युरोग्राफी ही मुख्य इमेजिंग तपासणी आहे. विविध कॉन्ट्रास्ट फेजमध्ये किडनी, रेनल पेल्विस, युरेटर आणि आसपासच्या ऊती तपासता येतात. यात कॉन्ट्रास्ट घेणारा मऊ ऊतक मास, फिलिंग डिफेक्ट, युरोथेलियमची जाडी वाढणे, हायड्रोनेफ्रोसिस, वाढलेले लिम्फ नोड्स आणि इन्व्हेसिव्ह आजाराची इतर चिन्हे दिसू शकतात. सीटी युरोग्राफी सामान्य आली तरी प्रत्येक सपाट किंवा सूक्ष्म गाठ नाकारता येत नाही; म्हणून युरिन सायटोलॉजी, सिस्टोस्कोपी आणि युरेटेरोस्कोपीची गरज राहू शकते. या तपासणीमुळे आजाराचे स्टेजिंग करण्यास आणि किडनी वाचवणारा उपचार योग्य आहे की नेफ्रोयुरेटेरेक्टॉमी, हे ठरवण्यासही मदत होते.
सीटी युरोग्राफी साध्या सीटीपेक्षा कशी वेगळी आहे?
नेहमीच्या पोटाच्या सीटीपेक्षा सीटी युरोग्राफीमध्ये किडनीच्या ऊती आणि कॉन्ट्रास्टने भरलेली मूत्र-संकलन प्रणाली/युरेटर्स दोन्ही स्पष्ट दिसतील अशा योग्य वेळांना प्रतिमा घेतल्या जातात. नॉन-कॉन्ट्रास्ट फेजमध्ये स्टोन किंवा रक्त दिसू शकते; नेफ्रोग्राफिक आणि एक्स्क्रेटरी फेजमध्ये मास आणि युरोथेलियल अस्तर तपासता येते.
UTUC चा संशय निर्माण करणारे निष्कर्ष कोणते?
- रेनल पेल्विस किंवा युरेटरमध्ये फिलिंग डिफेक्ट
- युरोथेलियल भिंतीचा एखादा भाग जाड होणे किंवा कॉन्ट्रास्ट जास्त घेणे
- अडथळा किंवा हायड्रोनेफ्रोसिस
- वरच्या मूत्रमार्गाभोवती पसरल्यासारखा दिसणारा इनफिल्ट्रेटिव्ह मास
- भागातील वाढलेले लिम्फ नोड्स
- पोटात इतर ठिकाणी आजार पसरल्याची चिन्हे
ही तपासणी किती अचूक आहे?
EAU मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार UTUC साठी उपलब्ध इमेजिंगपैकी सीटी युरोग्राफी सर्वाधिक अचूक मानली जाते; एकत्रित अभ्यासांत तिची सेन्सिटिव्हिटी आणि स्पेसिफिसिटी चांगली आढळते. तरीही भिंत जाड न झालेला किंवा मास निर्माण न करणारा सपाट कार्सिनोमा इन सिटू दिसू शकत नाही, आणि अतिशय लहान गाठीही सुटू शकतात.
सीटी युरोग्राफी संशयास्पद आली तर पुढे काय होते?
सिस्टोस्कोपीत ब्लॅडर तपासला जातो. युरिन सायटोलॉजी हाय-ग्रेड आजाराच्या बाजूने पुरावा देऊ शकते. इमेजिंग आणि सायटोलॉजीवरून निदान किंवा धोका स्पष्ट होत नसेल तर डायग्नॉस्टिक युरेटेरोस्कोपीने गाठ थेट पाहून बायोप्सी घेता येते.
कॉन्ट्रास्ट आणि किडनीचे कार्य
पूर्ण सीटी युरोग्राफीसाठी साधारणपणे आयोडिनयुक्त कॉन्ट्रास्ट आवश्यक असतो. त्यासाठी अलीकडील क्रिएटिनिन/eGFR अहवाल मागितला जाऊ शकतो. सीटी कॉन्ट्रास्ट किंवा रेडिएशन योग्य नसल्यास एमआर युरोग्राफीचा विचार करता येतो; मात्र UTUC ओळखण्यात सीटी साधारणपणे अधिक संवेदनशील असते.
एक्स्क्रेटरी फेज हा या तपासणीचा मुख्य भाग आहे
कॉन्ट्रास्ट रेनल पेल्विस आणि युरेटर्समध्ये पोहोचून त्यांच्या आतील पोकळीची रूपरेषा स्पष्ट दिसेल अशा वेळेला सीटी युरोग्राफीची एक्स्क्रेटरी प्रतिमा घेतली जाते. मऊ ऊतक फिलिंग डिफेक्ट, एखाद्या भागाची जाडी किंवा कॉन्ट्रास्टने नेहमीप्रमाणे न भरलेला भाग यामुळे वरच्या मूत्रमार्गातील गाठ दिसू शकते, जी नेहमीच्या पोर्टल-वेनस पोटाच्या सीटीमध्ये नीट ओळखली जाईलच असे नाही. म्हणून स्टोनसाठी केलेली सीटी KUB आणि युरोथेलियल कॅन्सरसाठीची सीटी युरोग्राफी या एकमेकांच्या जागी वापरता येत नाहीत.
कॉन्ट्रास्टचे नियोजनही तपासणीचा भाग आहे
इमेजिंगपूर्वी किडनीचे कार्य, पूर्वी कॉन्ट्रास्टची गंभीर अॅलर्जिक प्रतिक्रिया झाली आहे का आणि रेडिएशन कमी ठेवण्याची गरज आहे का, यांचा विचार केला जातो. आयोडिनयुक्त कॉन्ट्रास्ट किंवा सीटी रेडिएशन योग्य नसलेल्या निवडक रुग्णांत एमआर युरोग्राफी वापरता येते; पण बहुतेक रुग्णांत सीटी युरोग्राफी हीच प्रमाणित आणि उच्च अचूकतेची तपासणी आहे.
सीटी युरोग्राफीमध्ये काय सुटू शकते?
रचना आणि अनेक युरोथेलियल ट्यूमर पाहण्यासाठी सीटी युरोग्राफी उत्कृष्ट आहे; मात्र सपाट कार्सिनोमा, अतिशय लहान गाठी आणि सूक्ष्म पातळीवरील आक्रमण दिसेलच असे नाही. त्यामुळे सायटोलॉजी ठामपणे असामान्य असेल किंवा रक्तस्रावाचे कारण अजूनही स्पष्ट नसेल तर निगेटिव्ह स्कॅनने तपासणी आपोआप संपत नाही. उलट फिलिंग डिफेक्ट हा रक्ताची गाठ किंवा निरुपद्रवी बदलही असू शकतो. इमेजिंग आणि रुग्णाची इतर माहिती जुळत नसेल तर सिस्टोस्कोपी, युरेटेरोस्कोपी, निवडक सायटोलॉजी किंवा बायोप्सी वापरली जाते.
लवकर डॉक्टरांशी संपर्क कधी साधावा?
कॉन्ट्रास्ट सीटीनंतर श्वास घेण्यास त्रास, चेहरा सुजणे यांसारखी गंभीर अॅलर्जीची लक्षणे झाल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या. “सामान्य” सीटी असूनही लघवीत रक्त सतत येत असेल किंवा सायटोलॉजी पॉझिटिव्ह असेल तर पुढील तपासणी आवश्यक आहे, कारण सीटी युरोग्राफी प्रत्येक युरोथेलियल गाठ नाकारू शकत नाही.
तातडीची धोक्याची चिन्हे
- जास्त रक्तस्राव किंवा रक्ताच्या गाठींमुळे लघवी करणे कठीण होणे
- कुशीतील वेदनेसह ताप, थंडी वाजणे किंवा उलट्या
- लघवी अजिबात न होणे
- प्रोसीजरनंतर तीव्र वेदना किंवा लघवीचे प्रमाण कमी होणे
डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?
- सीटी युरोग्राफीच्या प्रतिमा/अहवाल
- कॉन्ट्रास्टपूर्वीचा क्रिएटिनिन/eGFR
- युरिन सायटोलॉजी आणि सिस्टोस्कोपीचे निष्कर्ष
- कॉन्ट्रास्ट अॅलर्जीचा इतिहास आणि आधीचे इमेजिंग
डॉक्टरांना कोणते प्रश्न विचारावेत?
- स्कॅनमध्ये फिलिंग डिफेक्ट, भिंत जाड होणे किंवा इन्व्हेसिव्ह मास दिसतो का?
- एक्स्क्रेटरी फेजमध्ये युरेटर पुरेसा कॉन्ट्रास्टने भरून स्पष्ट दिसला का?
- या स्कॅननंतरही मला सिस्टोस्कोपी किंवा युरेटेरोस्कोपीची गरज का आहे?
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
सीटी युरोग्राफीने लो-ग्रेड आणि हाय-ग्रेड कॅन्सर वेगळे करता येतात का?
इन्व्हेसिव्ह/उच्च-जोखीम आजाराशी संबंधित काही चिन्हे सीटीवर दिसू शकतात; पण ट्यूमरचा ग्रेड सायटोलॉजी/बायोप्सी किंवा अंतिम पॅथॉलॉजीवर ठरतो.
स्टोन ट्यूमरसारखा दिसू शकतो का?
हो. नॉन-कॉन्ट्रास्ट आणि कॉन्ट्रास्ट फेजमुळे स्टोन, रक्ताच्या गाठी आणि युरोथेलियल गाठी वेगळ्या ओळखण्यास मदत होते; तरीही शंका कायम राहिल्यास युरेटेरोस्कोपी लागू शकते.
सीटीमध्ये युरेटर ट्यूमर दिसला तरी सिस्टोस्कोपी लागते का?
बहुतेकदा हो. ब्लॅडर कॅन्सर एकाच वेळी असू शकतो, म्हणून UTUC च्या तपासणीत सिस्टोस्कोपीची शिफारस केली जाते.
सीटी युरोग्राफी आणि सीटी KUB एकच आहेत का?
नाही. नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी KUB ही स्टोनसाठी उत्कृष्ट तपासणी आहे; मात्र युरोथेलियल ट्यूमरची संपूर्ण तपासणी करण्यासाठी आवश्यक कॉन्ट्रास्ट आणि एक्स्क्रेटरी माहिती त्यातून मिळत नाही.
संबंधित वाचन
- अप्पर ट्रॅक्ट युरोथेलियल कॅन्सर समजून घ्या
- युरेटर कॅन्सर समजून घ्या
- रेनल पेल्विस कॅन्सर समजून घ्या
- नेफ्रोयुरेटेरेक्टॉमी समजून घ्या
- युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन
संदर्भ
- European Association of Urology (EAU). Upper Urinary Tract Urothelial Cell Carcinoma Guidelines. Diagnosis https://uroweb.org/guidelines/upper-urinary-tract-urothelial-cell-carcinoma/chapter/diagnosis
- European Association of Urology (EAU). Upper Urinary Tract Urothelial Cell Carcinoma Guidelines. Disease Management https://uroweb.org/guidelines/upper-urinary-tract-urothelial-cell-carcinoma/chapter/disease-management
- National Cancer Institute. Transitional Cell Cancer of the Renal Pelvis and Ureter Treatment (PDQ) https://www.cancer.gov/types/kidney/hp/transitional-cell-treatment-pdq