किडनी स्टोन म्हणजे युरिनमधील मिनरल्स आणि सॉल्ट्सपासून तयार झालेला कठीण थर किंवा खडा. तो किडनीमध्ये कोणतीही लक्षणे न देता राहू शकतो किंवा किडनीपासून ब्लॅडरपर्यंत युरिन नेणाऱ्या अरुंद नळीमध्ये, म्हणजे युरेटरमध्ये, सरकू शकतो. स्टोनमुळे युरिनचा फ्लो ब्लॉक झाला तर अचानक तीव्र बाजूचे दुखणे, व्हॉमिटिंग, युरिन करताना जळजळ किंवा युरिनमध्ये रक्त दिसू शकते. लहान स्टोन औषधे आणि ऑब्झर्वेशनने बाहेर पडू शकतात; पण ताप, ऑब्स्ट्रक्शन, नियंत्रणात न येणारे दुखणे किंवा किडनी फंक्शनला धोका असल्यास तातडीने युरोलॉजी इव्हॅल्युएशन आवश्यक असते. किडनी स्टोनच्या दुखण्यासोबत ताप येणे ही इमर्जन्सी आहे.

किडनी स्टोन म्हणजे काय?

किडनी स्टोन हा क्रिस्टलसारखा कठीण थर असतो. युरिन जास्त कॉन्सन्ट्रेटेड झाल्यावर त्यातील मिनरल्स एकमेकांना चिकटू लागतात आणि स्टोन तयार होऊ शकतो. स्टोन किडनीमध्ये तयार होतो आणि पुढे युरेटर, ब्लॅडर किंवा युरिनरी पॅसेजमध्ये जाऊ शकतो.

प्रत्येक किडनी स्टोनमुळे दुखतेच असे नाही. अनेक रुग्णांना काहीही त्रास नसताना अल्ट्रासाऊंडमध्ये स्टोन दिसल्यावर आश्चर्य वाटते. स्टोन हलू लागला, युरिनरी ट्रॅक्टला इरिटेट केला किंवा युरिनचा फ्लो ब्लॉक केला की साधारणपणे दुखणे सुरू होते.

ओपीडीमध्ये फक्त स्टोनचा साइज पाहून निर्णय घेतला जात नाही. युरोलॉजिस्ट स्टोनमुळे ऑब्स्ट्रक्शन, इन्फेक्शन, किडनीला सूज, वारंवार सिम्प्टम्स किंवा किडनी फंक्शनला धोका आहे का हे पाहतो.

किडनी स्टोनची लक्षणे, कारणे आणि ट्रीटमेंट: थोडक्यात

किडनी स्टोनची लक्षणे स्टोनचा साइज, लोकेशन आणि तो युरिनचा फ्लो ब्लॉक करत आहे का यावर अवलंबून असतात. युरेटरमध्ये अडकलेला छोटा स्टोनही खूप तीव्र दुखू शकतो, तर किडनीमध्ये शांतपणे बसलेला मोठा स्टोन काहीही दुखू शकत नाही.

NIDDK नुसार किडनी स्टोनमध्ये पाठीत, बाजूला, खालच्या पोटात किंवा ग्रोइनमध्ये तीक्ष्ण दुखणे, युरिनमध्ये रक्त, वारंवार युरिनची इच्छा, युरिन करताना दुखणे, युरिन न होणे किंवा फार कमी होणे, तसेच ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त युरिन अशी लक्षणे दिसू शकतात.

किडनी स्टोनचे दुखणे अचानक का सुरू होते?

स्टोनमुळे युरिनचा फ्लो अचानक ब्लॉक झाल्याने किडनी स्टोनचे दुखणे बहुतेक वेळा अचानक सुरू होते. किडनी युरिन तयार करत राहते, पण युरिन युरेटरमधून मोकळेपणाने पुढे जाऊ शकत नाही. त्यामुळे किडनी आणि युरेटरमध्ये प्रेशर व स्ट्रेचिंग वाढते आणि तीव्र कळांसारखे दुखणे होते.

हे दुखणे लाटांसारखे ये-जा करू शकते. अनेक रुग्ण अस्वस्थ होतात आणि कोणत्याही पोझिशनमध्ये आराम मिळत नाही. तीव्र किडनी स्टोनच्या दुखण्यात व्हॉमिटिंगही होऊ शकते.

किडनी स्टोन कशामुळे होतात?

युरिनमधील पाणी, मिनरल्स, सॉल्ट्स आणि स्टोन तयार होण्यापासून संरक्षण करणाऱ्या पदार्थांचा बॅलन्स बदलल्यावर किडनी स्टोन तयार होऊ शकतात.

सामान्य कारणे आणि रिस्क फॅक्टर्स:

• कमी पाणी पिणे.
• खूप घाम येऊनही पुरेसे फ्लुइड्स न घेणे.
• जास्त सॉल्ट घेणे.
• काही रुग्णांमध्ये जास्त अॅनिमल प्रोटीन घेणे.
• युरिनमध्ये सिट्रेट कमी असणे; सिट्रेट साधारणपणे स्टोन तयार होण्यापासून संरक्षण करते.
• युरिनमध्ये कॅल्शियम, ऑक्सलेट किंवा युरिक अॅसिड जास्त असणे.
• वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन होणे.
• कुटुंबात किडनी स्टोनचा इतिहास असणे.
• ओबेसिटी, डायबेटीस किंवा मेटाबॉलिक सिंड्रोम.
• काही बाऊल डिसीजेस किंवा पूर्वी केलेली बॅरियाट्रिक सर्जरी.
• काही औषधे किंवा सप्लिमेंट्स.

डॉक्टरांनी खास सांगितल्याशिवाय आहारातील कॅल्शियम पूर्णपणे बंद करू नका. कॅल्शियम स्टोन असलेल्या अनेक रुग्णांनाही आहारातून सामान्य प्रमाणात कॅल्शियम आवश्यक असते; त्याचवेळी जास्त सॉल्ट कमी करणे आणि हायड्रेशन सुधारण्याची गरज असते. NIDDK नुसार स्टोनच्या रिस्कनुसार पुरेसे पाणी, डायटमधील बदल आणि काही औषधे प्रतिबंधासाठी उपयोगी ठरू शकतात.

किडनी स्टोनचे प्रकार

विशेषतः वारंवार स्टोन होत असल्यास, दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन असल्यास, कमी वयात पहिला स्टोन झाला असल्यास किंवा कुटुंबात स्टोनचा इतिहास असल्यास स्टोन अॅनालिसिस उपयोगी ठरते.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

खालीलपैकी काही असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा:

• बाजूला किंवा पाठीत तीव्र दुखणे.
• अल्ट्रासाऊंड, एक्स-रे किंवा सीटी स्कॅनमध्ये स्टोन दिसणे.
• युरिनमध्ये रक्त दिसणे.
• किडनी स्टोनचे एपिसोड वारंवार होणे.
• स्टोनसोबत ताप, थंडी वाजणे किंवा युरिन इन्फेक्शन असणे.
• व्हॉमिटिंग होणे किंवा फ्लुइड्स घेता न येणे.
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीला सूज दिसणे.
• क्रिएटिनिन वाढलेले असणे किंवा किडनी फंक्शनबद्दल चिंता असणे.
• एकच फंक्शनिंग किडनी असणे.
• औषधे घेऊनही स्टोन बाहेर न पडणे.
• पूर्वी डीजे स्टेंट ठेवलेला असून त्याचा फॉलो-अप किंवा रिमूव्हल बाकी असणे.

दुखणे कमी झाले म्हणजे स्टोन बाहेर पडला असे नेहमीच नसते. कधी कधी दुखणे कमी होते, पण स्टोन किडनीचा ड्रेनेज शांतपणे ब्लॉक करत राहतो. डॉक्टरांनी सांगितल्यास फॉलो-अप इमेजिंग महत्त्वाचे आहे.

किडनी स्टोनच्या डायग्नोसिससाठी वापरल्या जाणाऱ्या टेस्ट्स

दुखण्याची तीव्रता, ताप, किडनी फंक्शन आणि ऑब्स्ट्रक्शनचा संशय यानुसार युरोलॉजिस्ट टेस्ट्स सुचवू शकतो.

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

या टेस्टमध्ये ब्लड सेल्स, पस सेल्स, क्रिस्टल्स आणि इन्फेक्शनची चिन्हे पाहिली जातात.

युरिन कल्चर

ताप, युरिनमध्ये पस सेल्स, वारंवार यूटीआय किंवा नियोजित स्टोन सर्जरी असल्यास ही टेस्ट महत्त्वाची असते.

सीरम क्रिएटिनिन

ही ब्लड टेस्ट किडनी फंक्शन तपासते.

अल्ट्रासाऊंड केयूबी

अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीची सूज, किडनी स्टोन आणि ब्लॅडरमधील युरिन दिसू शकते. विशेषतः रेडिएशन टाळायचे असल्यास ही सुरुवातीची उपयोगी टेस्ट असते.

एक्स-रे केयूबी

काही कॅल्शियम स्टोन एक्स-रेमध्ये दिसतात. मात्र सर्व स्टोन एक्स-रेमध्ये दिसतीलच असे नाही.

सीटी केयूबी / एनसीसीटी केयूबी

नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी केयूबी ही स्टोनचा साइज, लोकेशन, डेन्सिटी आणि ऑब्स्ट्रक्शन पाहण्यासाठी अनेकदा सर्वाधिक अचूक टेस्ट असते. ऑब्झर्वेशन, यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल किंवा दुसरी ट्रीटमेंट योग्य आहे का हे ठरवायला ती मदत करते.

स्टोन अॅनालिसिस आणि मेटाबॉलिक इव्हॅल्युएशन

वारंवार स्टोन, दोन्ही किडनीमध्ये स्टोन, कमी वय, कुटुंबात स्टोनचा इतिहास, असामान्य स्टोन टाइप किंवा हाय-रिस्क रुग्णांमध्ये या टेस्ट्स महत्त्वाच्या असतात.

युरोलॉजिस्ट ट्रीटमेंट कशी ठरवतो?

ट्रीटमेंट स्टोनचा साइज, लोकेशन, दुखण्याची तीव्रता, इन्फेक्शन, किडनीची सूज, किडनी फंक्शन, पूर्वीचा स्टोन इतिहास आणि रुग्णाची पसंती यावर अवलंबून असते.

EAU गाइडलाइन्समध्ये किडनी स्टोनसाठी शॉक वेव्ह लिथोट्रिप्सी, पीसीएनएल आणि आरआयआरएस हे उपलब्ध ट्रीटमेंट ऑप्शन्स दिले आहेत. त्यांचे रिझल्ट्स स्टोनचा साइज आणि लोकेशनवर अवलंबून असतात.

किडनी स्टोनची ट्रीटमेंट ऑप्शन्स

1. ऑब्झर्वेशन आणि औषधे

दुखणे नियंत्रणात असेल, ताप नसेल, किडनी फंक्शन स्थिर असेल आणि स्टोन बाहेर पडण्याची शक्यता चांगली असेल तर लहान स्टोन नैसर्गिकरीत्या बाहेर पडू शकतात.

दुखणे आणि नॉशिया नियंत्रित करण्यासाठी, तसेच निवडक युरेटरिक स्टोनमध्ये स्टोन बाहेर पडण्यास मदत करण्यासाठी औषधे वापरली जाऊ शकतात. सिम्प्टम्स कमी झाले म्हणजे स्टोन नक्की बाहेर पडला असे सिद्ध होत नाही, म्हणून फॉलो-अप इमेजिंग महत्त्वाचे असते.

2. युरेटरिक स्टोनसाठी यूआरएसएल

यूआरएसएल म्हणजे युरेटेरोरेनोस्कोपी विथ लेझर लिथोट्रिप्सी. युरिनरी पॅसेजमधून एक छोटा स्कोप युरेटरमध्ये नेला जातो. स्टोन लेझरने फोडला जातो आणि त्याचे फ्रॅगमेंट्स काढले जातात किंवा नैसर्गिकरीत्या बाहेर पडू दिले जातात.

प्रोसीजरनंतर तात्पुरता डीजे स्टेंट ठेवला जाऊ शकतो. युरेटरिक स्टोन अडकलेला असेल, जास्त दुखत असेल, ऑब्स्ट्रक्शन करत असेल किंवा नैसर्गिकरीत्या बाहेर पडण्याची शक्यता कमी असेल तर यूआरएसएलचा वापर सामान्यतः केला जातो.

3. किडनी स्टोनसाठी आरआयआरएस

आरआयआरएस म्हणजे रेट्रोग्रेड इंट्रारेनल सर्जरी. फ्लेक्सिबल स्कोप युरिनरी पॅसेजमधून किडनीपर्यंत नेला जातो आणि लेझरने स्टोन डस्ट किंवा फ्रॅगमेंट केला जातो.

निवडक किडनी स्टोनमध्ये, विशेषतः शरीरावर कट टाळायचा असल्यास, आरआयआरएसचा वापर केला जातो. प्रोसीजरनंतर तात्पुरता डीजे स्टेंट लागू शकतो.

4. मोठ्या किडनी स्टोनसाठी पीसीएनएल

पीसीएनएल म्हणजे पर्क्युटेनियस नेफ्रोलिथोटॉमी. मोठे किंवा कॉम्प्लेक्स स्टोन काढण्यासाठी पाठीमधून किडनीपर्यंत एक छोटा ट्रॅक्ट तयार केला जातो.

मोठे किडनी स्टोन, अनेक स्टोन किंवा आरआयआरएस/ईएसडब्ल्यूएलने प्रभावीपणे क्लिअर होण्याची शक्यता कमी असलेला स्टोन बर्डन असल्यास पीसीएनएलला प्राधान्य दिले जाऊ शकते.

5. ईएसडब्ल्यूएल / शॉक वेव्ह लिथोट्रिप्सी

ईएसडब्ल्यूएलमध्ये शरीराबाहेरून शॉक वेव्ह्ज देऊन निवडक स्टोन लहान फ्रॅगमेंट्समध्ये फोडले जातात. हे फ्रॅगमेंट्स नंतर युरिनमधून बाहेर पडतात.

योग्य साइज, लोकेशन आणि डेन्सिटी असलेल्या स्टोनमध्ये ईएसडब्ल्यूएलचे रिझल्ट्स चांगले असतात. काही रुग्णांना पुन्हा सेशन किंवा दुसरी प्रोसीजर लागू शकते.

6. इमर्जन्सी ड्रेनेज: डीजे स्टेंट किंवा नेफ्रोस्टॉमी

स्टोनमुळे ऑब्स्ट्रक्शनसोबत इन्फेक्शन झाले असल्यास पहिली गरज तातडीच्या ड्रेनेजची असू शकते; लगेच स्टोन काढणे ही प्राथमिकता नसते.

ड्रेनेज खालीून डीजे स्टेंट ठेवून किंवा पाठीमधून नेफ्रोस्टॉमी ट्यूब ठेवून केले जाऊ शकते. इन्फेक्शन नियंत्रणात आल्यानंतर स्टोनची अंतिम ट्रीटमेंट केली जाते.

NICE गाइडन्समध्ये रेनल आणि युरेटरिक स्टोनचे असेसमेंट व मॅनेजमेंट, तसेच योग्य परिस्थितीत शॉक वेव्ह ट्रीटमेंट, युरेटेरोस्कोपी आणि पीसीएनएल यांचा समावेश आहे.

किडनी स्टोन ट्रीटमेंटनंतर रिकव्हरी

रिकव्हरी कोणती प्रोसीजर झाली आणि एकूण स्टोन बर्डन किती होता यावर अवलंबून असते.

यूआरएसएल किंवा आरआयआरएसनंतर काही दिवस युरिन करताना जळजळ, युरिनमध्ये थोडे रक्त, फ्रिक्वेन्सी, अर्जन्सी आणि स्टेंटमुळे डिस्कम्फर्ट होऊ शकतो. हे सिम्प्टम्स साधारणपणे मॅनेजेबल असतात; पण खूप वाढल्यास डॉक्टरांशी चर्चा करा.

पीसीएनएलनंतर हॉस्पिटल स्टे आणि रिकव्हरी थोडी जास्त असू शकते, कारण या प्रोसीजरमध्ये स्टोन बर्डन बहुतेक वेळा मोठा असतो. स्टोन क्लिअरन्स आणि किडनी ड्रेनेज तपासण्यासाठी फॉलो-अप इमेजिंग लागू शकते.

डीजे स्टेंट तात्पुरता असतो. युरोलॉजिस्टने दिलेल्या तारखेनुसार तो काढणे महत्त्वाचे आहे. विसरलेला स्टेंट इन्फेक्शन, नवीन स्टोन आणि इतर कॉम्प्लिकेशन्स निर्माण करू शकतो.

किडनी स्टोन पुन्हा होऊ शकतात का?

हो. किडनी स्टोन पुन्हा होऊ शकतात. सर्जरीने सध्याचा स्टोन काढला जातो; पुढचा स्टोन आपोआप टाळला जात नाही.

ध्येय फक्त सध्याचा स्टोन काढणे नसून पुढचा स्टोन होण्याची शक्यता कमी करणे हेही असते.

सामान्य प्रिव्हेन्शन स्टेप्स:

• डॉक्टरांनी फ्लुइड रेस्ट्रिक्शन सांगितले नसेल तर युरिन फिकट राहील इतके पुरेसे फ्लुइड्स घ्या.
• जास्त सॉल्ट कमी करा.
• उन्हाळा, प्रवास किंवा जास्त घाम येताना डिहायड्रेशन टाळा.
• वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय आहारातील कॅल्शियम बंद करू नका.
• डॉक्टरांनी सांगितल्याशिवाय अनावश्यक व्हिटॅमिन C किंवा कॅल्शियम सप्लिमेंट्स टाळा.
• हेल्दी वजन ठेवा आणि नियमित फिजिकल अॅक्टिव्हिटी करा.
• वारंवार होणाऱ्या युरिन इन्फेक्शनची योग्य ट्रीटमेंट घ्या.
• स्टोन अॅनालिसिस किंवा युरिन टेस्ट उपलब्ध असल्यास स्टोनच्या प्रकारानुसार डायट अॅडव्हाइस फॉलो करा.

NIDDK नुसार व्यक्तीच्या स्टोन रिस्कनुसार पुरेसे पाणी, डायटमधील बदल आणि काही औषधे प्रिव्हेन्शनचा भाग असू शकतात.

किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

किडनी स्टोनचे दुखणे, वारंवार स्टोन, युरिनमध्ये रक्त किंवा अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीची सूज दिसत असल्यास युरोलॉजी इव्हॅल्युएशनमुळे फक्त औषधे पुरेशी आहेत का, की यूआरएसएल, आरआयआरएस, पीसीएनएल, ईएसडब्ल्यूएल किंवा डीजे स्टेंटसारखी ट्रीटमेंट आवश्यक आहे हे ठरवता येते.

तपासणीसाठी येताना जुने स्कॅन्स, युरिन रिपोर्ट्स, ब्लड रिपोर्ट्स आणि डिस्चार्ज समरी असल्यास सोबत आणा. त्यामुळे स्टोनचा इतिहास, मागील ट्रीटमेंट आणि सध्याचा रिस्क लवकर समजण्यास मदत होते.

कन्सल्टेशनसाठी काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास खालील रिपोर्ट्स/माहिती आणा:

• यूएसजी केयूबी रिपोर्ट आणि इमेजेस.
• सीटी केयूबी / एनसीसीटी केयूबी फिल्म्स किंवा डिजिटल इमेजेस.
• एक्स-रे केयूबी.
• युरिन रुटीन रिपोर्ट.
• युरिन कल्चर रिपोर्ट.
• सीरम क्रिएटिनिन आणि इतर ब्लड रिपोर्ट्स.
• पूर्वीचा स्टोन अॅनालिसिस रिपोर्ट.
• पूर्वीच्या सर्जरी नोट्स किंवा डिस्चार्ज समरी.
• सध्या चालू असलेली औषधे, विशेषतः ब्लड थिनर्स.
• ताप, व्हॉमिटिंग, युरिन इन्फेक्शन किंवा पूर्वीच्या डीजे स्टेंटची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• किडनी स्टोनचे दुखणे: लोकेशन, लक्षणे आणि आराम
• किडनी स्टोनचे दुखणे अचानक का सुरू होते?
• किडनी स्टोनसोबत ताप: ताबडतोब हॉस्पिटलमध्ये कधी जावे?
• किडनी स्टोनमुळे युरिनमध्ये रक्त: हे गंभीर आहे का?
• किडनी स्टोनमुळे किडनीचे नुकसान होऊ शकते का?
• किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्ट
• आरआयआरएस सर्जरी

रेफरन्सेस

• NIDDK. Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones
• NIDDK. Symptoms & Causes of Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/symptoms-causes
• Urology Care Foundation. Kidney Stones: Symptoms, Diagnosis & Treatment https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/k/kidney-stones
• European Association of Urology. Guidelines on Urolithiasis https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• NICE Guideline NG118. Renal and Ureteric Stones: Assessment and Management https://www.nice.org.uk/guidance/ng118/chapter/recommendations