अप्पर युरेटेरिक स्टोनची ट्रीटमेंट स्टोनचा साईज, पेन, ताप, युरिन ब्लॉकेज, किडनीची सूज आणि किडनी फंक्शनवर अवलंबून असते. छोटा स्टोन औषधे आणि जवळच्या फॉलो-अपसह निघू शकतो. पण मोठा स्टोन, वारंवार तीव्र पेन, ताप, टिकून राहणारे ब्लॉकेज, सिंगल किडनी किंवा वाढते क्रिएटिनिन असल्यास ईएसडब्ल्यूएल, लेझरसह युरेटरोस्कोपी/यूआरएसएल, डीजे स्टेंटिंग किंवा क्वचित पीसीएनएलसारखी अॅक्टिव्ह ट्रीटमेंट लागू शकते. प्रौढांमध्ये स्टोन पेनचा संशय असल्यास सीटी KUB अनेकदा सर्वात उपयुक्त टेस्ट असते. NICE प्रौढांमध्ये रेनल कॉलिकचा संशय असल्यास २४ तासांच्या आत अर्जंट लो-डोस नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटीची शिफारस करते; प्रेग्नन्सी आणि मुलांमध्ये प्रथम अल्ट्रासाऊंडला प्राधान्य दिले जाते.

अप्पर युरेटेरिक स्टोन म्हणजे काय?

युरेटर ही किडनीमधून युरिनरी ब्लॅडरपर्यंत युरिन नेणारी बारीक नळी आहे. अप्पर युरेटेरिक स्टोन म्हणजे या नळीच्या वरच्या भागात, किडनीजवळ अडकलेला स्टोन. याला प्रॉक्सिमल युरेटेरिक स्टोन असेही म्हणतात.

ही जागा महत्त्वाची आहे कारण स्टोन किडनीमधून युरिन ड्रेनेज ब्लॉक करू शकतो. युरिन नीट ड्रेन न झाल्यास किडनीला सूज येऊ शकते. या सूजेला हायड्रोनेफ्रोसिस म्हणतात.

सौम्य सूज स्टोन निघाल्यावर किंवा काढल्यानंतर कमी होऊ शकते. पण टिकून राहणारे ब्लॉकेज, इन्फेक्शन किंवा कमी होत असलेले किडनी फंक्शन दुर्लक्षित करू नये.

अप्पर युरेटेरिक स्टोनची लक्षणे

अप्पर युरेटेरिक स्टोनमुळे पुढील लक्षणे होऊ शकतात:

• बाजूला किंवा पाठीत तीव्र दुखणे.
• लाटांसारखे येणारे दुखणे.
• पेन अब्डॉमेन, ग्रोइन किंवा टेस्टिसकडे जाऊ शकतो.
• नॉशिया किंवा व्हॉमिटिंग.
• युरिन करताना जळजळ.
• वारंवार युरिन होणे.
• युरिनमध्ये रक्त दिसणे.
• इन्फेक्शन असल्यास ताप किंवा थंडी वाजणे.
• गंभीर ब्लॉकेजमध्ये युरिन आउटपुट कमी होऊ शकतो.

स्टोन पेन खूप तीव्र असू शकतो. NICE नुसार योग्य रुग्णांमध्ये संशयित रेनल कॉलिकसाठी एनएसएआयडी प्रथम पेन-रिलीफ पर्याय असतात; एनएसएआयडी योग्य नसतील किंवा पुरेसे नसतील तर आयव्ही पॅरासिटामॉल, आणि हे दोन्ही अपुरे/अयोग्य असल्यासच ओपिऑइड्सचा विचार केला जातो. NICE रेनल कॉलिकमध्ये अँटिस्पॅझ्मोडिक्स टाळण्याचा सल्ला देते.

अप्पर युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंट: वाट पाहू शकतो की सर्जरी लागेल?

हा रुग्णांचा मुख्य प्रश्न असतो.

खालील परिस्थितीत औषधांसह वाट पाहता येऊ शकते:

• स्टोन लहान असेल.
• दुखणे कंट्रोलमध्ये असेल.
• ताप नसेल.
• युरिन इन्फेक्शन नाही.
• किडनी फंक्शन नॉर्मल असेल.
• तुम्ही फॉलो-अपसाठी येऊ शकता.
• इमेजिंगमध्ये धोकादायक ऑब्स्ट्रक्शन दिसत नाही.

खालील परिस्थितीत अॅक्टिव्ह ट्रीटमेंटची गरज पडू शकते:

• स्टोन नैसर्गिकरीत्या बाहेर पडण्याची शक्यता कमी आहे.
• दुखणे वारंवार परत येत असेल.
• औषधांनी पेन कंट्रोल होत नाही.
• किडनीची सूज टिकून आहे.
• ताप किंवा युरिन इन्फेक्शन आहे.
• क्रिएटिनिन वाढत असेल.
• सिंगल फंक्शनिंग किडनी आहे.
• स्टोन मोठा, हार्ड किंवा इम्पॅक्टेड आहे.

EAU गाइडलाईन्स कमी स्पॉन्टेनियस पॅसेज शक्यता, औषधांनंतरही टिकणारा पेन, पर्सिस्टंट ऑब्स्ट्रक्शन आणि रेनल इन्सफिशियन्सी यांना युरेटेरिक स्टोन रिमूव्हलची कारणे मानतात. ट्रीटमेंट निवडताना स्टोनचा साईज, जागा, डेन्सिटी, सोबतचे किडनी स्टोन्स, बॉडी हॅबिटस, अॅनॅटॉमी, ब्लीडिंग रिस्क आणि इतर रुग्ण-संबंधित घटक पाहिले जातात.

अप्पर युरेटेरिक स्टोन नैसर्गिकरित्या निघू शकतो का?

हो. काही अप्पर युरेटेरिक स्टोन्स नैसर्गिकरित्या निघू शकतात. पण लोअर युरेटरमधील स्टोन्सच्या तुलनेत ते कमी सहज निघतात.

EAU गाइडलाईन्समध्ये अप्पर युरेटेरिक स्टोन्सचा स्पॉन्टेनियस पॅसेज रेट सुमारे ४९% ते ५२% दिला आहे, जो मिड आणि लोअर युरेटेरिक स्टोन्सपेक्षा कमी आहे. ५ मिमीपेक्षा लहान स्टोन्समध्ये पॅसेजची शक्यता जास्त असते, पण ती रुग्ण आणि सीटी निष्कर्षांवर अवलंबून असते.

ऑब्झर्वेशन म्हणजे ‘दुर्लक्ष’ नाही. त्याचा अर्थ प्लॅनसह नियंत्रित वेटिंग.

अप्पर युरेटेरिक स्टोनसाठी औषधे

स्टोन छोटा आणि रुग्ण स्थिर असेल तर औषधे वापरली जाऊ शकतात.

यात पुढील गोष्टी असू शकतात:

• पेन रिलीफ.
• अँटी-वॉमिटिंग औषधे.
• निवडक प्रकरणांमध्ये युरेटर रिलॅक्स करणारी औषधे.
• हायड्रेशनबाबत सल्ला.
• फॉलो-अप इमेजिंग.

मेडिकल एक्स्पल्सिव्ह थेरपी अप्पर युरेटेरिक स्टोन्सपेक्षा लोअर/डिस्टल युरेटेरिक स्टोन्समध्ये अधिक उपयोगी असते. NICE मुख्यतः १० मिमीपेक्षा लहान डिस्टल युरेटेरिक स्टोन्ससाठी अल्फा-ब्लॉकर्सचा विचार करते, तर EAU नुसार ५ मिमीपेक्षा मोठ्या डिस्टल युरेटेरिक स्टोन्समध्ये त्याचा सर्वाधिक फायदा असू शकतो.

अप्पर युरेटेरिक स्टोन्समध्ये औषधे लक्षणे कमी करू शकतात आणि निवडक रुग्णांमध्ये पॅसेजला मदत करू शकतात, पण स्टोन निघेल याची हमी देत नाहीत.

अप्पर युरेटेरिक स्टोनसाठी ईएसडब्ल्यूएल

ईएसडब्ल्यूएल म्हणजे एक्स्ट्राकॉर्पोरियल शॉक वेव्ह लिथोट्रिप्सी. शरीराच्या बाहेरून शॉक वेव्ह्ज देऊन स्टोन तोडला जातो. युरेटरमध्ये टेलिस्कोप घातला जात नाही.

ईएसडब्ल्यूएल पुढील परिस्थितीत योग्य असू शकते:

• स्टोन छोटा आहे, सामान्यतः १० मिमीपेक्षा लहान.
• स्टोन दिसत असेल आणि टार्गेट करता येत असेल.
• अनकंट्रोल्ड इन्फेक्शन नाही.
• सीटीवर स्टोन फार हार्ड नाही.
• स्टोन गंभीरपणे इम्पॅक्टेड नाही.
• रुग्णाला नॉन-इन्व्हेसिव्ह पर्याय हवा आहे.
• फॉलो-अप शक्य आहे.

NICE प्रौढांमध्ये १० मिमीपेक्षा लहान युरेटेरिक स्टोन्ससाठी एसडब्ल्यूएलची शिफारस करते. १०-२० मिमी युरेटेरिक स्टोन्ससाठी युरेटरोस्कोपीची शिफारस केली जाते; स्थानिक सुविधांमध्ये ४ आठवड्यांत क्लिअरन्स शक्य असेल तरच एसडब्ल्यूएलचा पर्याय विचारात घेतला जाऊ शकतो.

ईएसडब्ल्यूएलचे फायदे

• कट नाही.
• नॉन-इन्व्हेसिव्ह.
• सामान्यतः डे-केअर.
• अनेक रुग्णांमध्ये लवकर रिकव्हरी.
• युरेटरमध्ये टेलिस्कोप जात नाही.

ईएसडब्ल्यूएलच्या मर्यादा

• स्टोन फ्रॅगमेंट्स नैसर्गिकरित्या निघावे लागतात.
• रिपीट सेशन्स लागू शकतात.
• फ्रॅगमेंट्स निघताना पेन होऊ शकतो.
• हार्ड स्टोन्स चांगले फुटतीलच असे नाही.
• इम्पॅक्टेड स्टोन्स पूर्ण क्लिअर होतीलच असे नाही.
• काही रुग्णांमध्ये टार्गेटिंग कठीण असू शकते.

EAU नुसार स्टोन डेन्सिटी, स्टोन बर्डन, स्किन-टू-स्टोन डिस्टन्स आणि हायड्रोनेफ्रोसिस एसडब्ल्यूएलच्या यशावर नकारात्मक परिणाम करू शकतात.

यूआरएसएल / लेझरसह युरेटरोस्कोपी

यूआरएसएल म्हणजे युरेटरोस्कोपिक लिथोट्रिप्सी. बारीक टेलिस्कोप युरिनरी पॅसेजमधून ब्लॅडर आणि नंतर युरेटरमध्ये नेला जातो. स्टोन थेट पाहून लेझरने तोडला जातो. तुकडे काढले जाऊ शकतात किंवा निघू दिले जातात.

यूआरएसएलला पुढील परिस्थितीत प्राधान्य दिले जाऊ शकते:

• स्टोन १० मिमीपेक्षा मोठा आहे.
• पेन वारंवार किंवा तीव्र आहे.
• स्टोन इम्पॅक्टेड आहे.
• ईएसडब्ल्यूएल फेल झाले आहे.
• ईएसडब्ल्यूएल काम करण्याची शक्यता कमी आहे.
• सीटीवर स्टोन हार्ड आहे.
• किडनीची सूज महत्त्वाची आहे.
• स्टोन लवकर क्लिअर करणे प्राधान्य आहे.

EAU नुसार युरेटरोस्कोपीने एका प्रोसीजरमध्ये स्टोन-फ्री होण्याची शक्यता जास्त असते, तर एसडब्ल्यूएलची मॉर्बिडिटी कमी असते पण रिपीट ट्रीटमेंटची गरज अधिक पडू शकते.

यूआरएसएलचे फायदे

• थेट व्हिज्युअल ट्रीटमेंट.
• एका सिटिंगमध्ये क्लिअरन्सची चांगली शक्यता.
• हार्ड स्टोन्ससाठी उपयोगी.
• इम्पॅक्टेड स्टोन्ससाठी उपयोगी.
• ईएसडब्ल्यूएल टार्गेटिंग कठीण असल्यास उपयोगी.
• निवडक प्रकरणांमध्ये फ्लेक्सिबल युरेटरोस्कोपी/आरआयआरएसने सोबतचे किडनी स्टोन्सही ट्रीट करता येतात.

यूआरएसएलनंतर संभवणारी लक्षणे

• युरिन करताना जळजळ.
• युरिनमध्ये सौम्य रक्त.
• फ्रिक्वेन्सी किंवा अर्जन्सी.
• फ्लँक डिस्कम्फर्ट.
• डीजे स्टेंट-संबंधित लक्षणे.
• क्वचित ताप, इन्फेक्शन, युरेटर इन्ज्युरी किंवा नंतर स्ट्रिक्चर.

NIDDK युरेटरोस्कोपीला अॅनेस्थेशियाखाली हॉस्पिटलमध्ये केली जाणारी प्रोसीजर म्हणून वर्णन करते, ज्यात डॉक्टर स्टोन काढू किंवा लहान तुकड्यांत तोडू शकतात; अनेक रुग्ण त्याच दिवशी घरी जाऊ शकतात.

अप्पर युरेटेरिक स्टोनसाठी डीजे स्टेंट

डीजे स्टेंट हा युरेटरच्या आत ठेवला जाणारा सॉफ्ट ट्यूब आहे. एक टोक किडनीमध्ये आणि दुसरे ब्लॅडरमध्ये असते. तो किडनीमधून ब्लॅडरकडे युरिन ड्रेनेजला मदत करतो.

डीजे स्टेंट पुढील परिस्थितीत ठेवला जाऊ शकतो:

• इन्फेक्शन किंवा गंभीर ऑब्स्ट्रक्शन असल्यास स्टोन रिमूव्हलपूर्वी.
• यूआरएसएलनंतर सूज, ब्लीडिंग किंवा युरेटर इन्ज्युरीचा धोका असल्यास.
• युरेटर टाईट असेल आणि सेकंड-स्टेज प्रोसीजर अधिक सुरक्षित असेल तर.
• ब्लॉक्ड इन्फेक्टेड किडनीमध्ये तातडीच्या ड्रेनेजसाठी.
• किडनी फंक्शनवर परिणाम झाला असल्यास.
• रेसिड्युअल फ्रॅगमेंट्सना निघण्यासाठी वेळ हवा असल्यास.

डीजे स्टेंट नेहमी स्टोन काढत नाही. काही वेळा अंतिम स्टोन प्रोसीजरपूर्वी तो तात्पुरता सेफ्टी स्टेप असतो.

NICE २० मिमीपेक्षा लहान युरेटेरिक स्टोन्ससाठी अनकॉम्प्लिकेटेड युरेटरोस्कोपीनंतर रुटीन पोस्ट-ट्रीटमेंट स्टेंटिंग न देण्याचा सल्ला देते. प्रत्यक्षात प्रोसीजरदरम्यान युरोलॉजिस्टला काय आढळते त्यानुसार स्टेंटिंग ठरते.

मोठ्या अप्पर युरेटेरिक स्टोन्ससाठी पीसीएनएल किंवा अँटिग्रेड यूआरएसएल

मोठा, हार्ड किंवा इम्पॅक्टेड अप्पर युरेटेरिक स्टोन आणि खालील बाजूने नॉर्मल युरेटरोस्कोपी कठीण किंवा फेल झाल्यास किडनीच्या बाजूने स्टोनपर्यंत पोहोचता येते. याला अँटिग्रेड अप्रोच म्हणतात आणि तो पीसीएनएलसारखा असतो.

EAU निवडक मोठ्या इम्पॅक्टेड प्रॉक्सिमल युरेटेरिक स्टोन्समध्ये परक्युटेनियस अँटिग्रेड रिमूव्हलचा पर्याय नमूद करते, विशेषतः डायलेटेड कलेक्टिंग सिस्टीममधील १५ मिमीपेक्षा मोठ्या स्टोन्समध्ये किंवा रेट्रोग्रेड अॅक्सेस कठीण असल्यास.

बहुतांश रुग्णांना याची गरज नसते, पण कठीण स्टोन्समध्ये हा उपयोगी पर्याय असू शकतो.

लॅप्रोस्कोपिक किंवा ओपन स्टोन रिमूव्हल

आज लॅप्रोस्कोपिक किंवा ओपन रिमूव्हलची गरज क्वचित पडते. ईएसडब्ल्यूएल, यूआरएसएल किंवा पीसीएनएल काम करण्याची शक्यता कमी असेल किंवा फेल झाले असतील तरच विचार केला जातो.

EAU फक्त एसडब्ल्यूएल, रेट्रोग्रेड/अँटिग्रेड युरेटरोस्कोपी आणि पीसीएनएल फेल झाले किंवा यशस्वी होण्याची शक्यता कमी असेल अशा क्वचित प्रकरणांमध्ये ओपन किंवा लॅप्रोस्कोपिक स्टोन रिमूव्हलची शिफारस करते.

अप्पर युरेटेरिक स्टोनसाठी ईएसडब्ल्यूएल vs यूआरएसएल

सोप्या भाषेत: ईएसडब्ल्यूएल कमी इन्व्हेसिव्ह आहे, पण यूआरएसएल सामान्यतः अधिक डिफिनिटिव्ह असते. छोट्या अनुकूल अप्पर युरेटेरिक स्टोनसाठी ईएसडब्ल्यूएल चांगला पर्याय असू शकतो. मोठ्या, हार्ड किंवा इम्पॅक्टेड स्टोनसाठी यूआरएसएलने अनेकदा लवकर क्लिअरन्स मिळते.

अप्पर युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंटनंतर रिकव्हरी

रिकव्हरी कोणती ट्रीटमेंट केली आहे यावर अवलंबून असते.

ऑब्झर्वेशननंतर स्टोन निघाला आहे आणि किडनीची सूज कमी झाली आहे हे निश्चित करण्यासाठी रिपीट इमेजिंग महत्त्वाचे आहे.

ईएसडब्ल्यूएलनंतर स्टोन फ्रॅगमेंट्स काही दिवसांपासून आठवड्यांपर्यंत निघू शकतात. फ्रॅगमेंट्स निघताना सौम्य पेन, बर्निंग युरिन आणि युरिनमध्ये रक्त होऊ शकते.

यूआरएसएलनंतर अनेक रुग्ण काही दिवसांत हलक्या रुटीनकडे परततात. डीजे स्टेंट असेल तर फ्रिक्वेन्सी, अर्जन्सी, बर्निंग, युरिनमध्ये सौम्य रक्त आणि युरिन करताना फ्लॅंक पेन होऊ शकतो. स्टेंट काढल्यानंतर ही लक्षणे सहसा कमी होतात.

पीसीएनएल किंवा अँटिग्रेड ट्रीटमेंटनंतर ईएसडब्ल्यूएल किंवा यूआरएसएलच्या तुलनेत हॉस्पिटल स्टे आणि रिकव्हरी अधिक असू शकते.

पुढील स्टोन टाळणे

स्टोन ट्रीटमेंट हा केअरचा फक्त एक भाग आहे. स्टोन्स पुन्हा होऊ शकतात, त्यामुळे प्रिव्हेन्शन महत्त्वाचे आहे.

सामान्य प्रिव्हेन्शन सल्ल्यात पुढील गोष्टी असू शकतात:

• युरिन फिकट राहील इतके पाणी प्या.
• वारंवार डिहायड्रेशन टाळा.
• जास्त सॉल्ट कमी करा.
• डायटरी कॅल्शियम अनावश्यकपणे कमी करू नका.
• स्टोन काढला किंवा निघाला तर अॅनालिसिस करा.
• सांगितल्यास सिरम कॅल्शियम तपासा.
• वारंवार स्टोन्स होत असल्यास २४-तास युरिन टेस्टचा विचार करा.

NICE स्टोन अॅनालिसिस, सिरम कॅल्शियम टेस्ट आणि पुरेसे फ्लुइड इनटेक, मीठ कमी करणे आणि नॉर्मल कॅल्शियम इनटेक यांसह प्रिव्हेन्शन सल्ल्याची शिफारस करते.

अप्पर युरेटेरिक स्टोनसाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

अप्पर युरेटेरिक स्टोन असल्यास सुरक्षितपणे वाट पाहता येईल की ईएसडब्ल्यूएल, यूआरएसएल, डीजे स्टेंटिंग किंवा इतर प्रोसीजरची गरज आहे हे ठरवण्यासाठी युरोलॉजी कन्सल्टेशन उपयोगी ठरते.

सीटी KUB किंवा यूएसजी रिपोर्ट, युरिन टेस्ट, क्रिएटिनिन रिपोर्ट, पूर्वीचे स्टोन रेकॉर्ड्स आणि सध्याची औषधे सोबत आणा. उद्देश फक्त पेन रिलीफ नाही; स्टोन सुरक्षितपणे क्लिअर करणे, किडनी फंक्शन जपणे आणि भविष्यातील स्टोन्सचा धोका कमी करणे हा आहे.

कन्सल्टेशन चेकलिस्ट

युरोलॉजी व्हिजिटला उपलब्ध असल्यास हे घेऊन या:

• सीटी KUB फिल्म/रिपोर्ट किंवा यूएसजी KUB रिपोर्ट.
• युरिन रुटीन रिपोर्ट.
• युरिन कल्चर, केले असल्यास.
• सिरम क्रिएटिनिन आणि ब्लड रिपोर्ट्स.
• तापाची नोंद किंवा हॉस्पिटल डिस्चार्ज समरी, असल्यास.
• पूर्वीच्या स्टोन सर्जरीचे रेकॉर्ड्स.
• सध्या चालू असलेली औषधे, विशेषतः ब्लड थिनर्स.
• डायबेटीस, बीपी, हार्ट किंवा किडनी डिसीजचे रिपोर्ट्स.
• स्टोन फ्रॅगमेंट्स निघाले असल्यास.

अप्पर युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंटबद्दल FAQs

संबंधित वाचन

• डीजे स्टेंट रिमूव्हल: डीजे स्टेंट कधी काढला जातो?
• लोअर युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंट
• मिड युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंट
• १० मिमी किडनी स्टोन नैसर्गिकरित्या निघू शकतो का?
• १ सेमी किडनी स्टोनची ट्रीटमेंट: ईएसडब्ल्यूएल, आरआयआरएस की मिनी-पीसीएनएल?
• किडनी स्टोन ट्रीटमेंट
• यूआरएसएल सर्जरी

रेफरन्सेस