१० मिमी किडनी स्टोन नैसर्गिकरित्या निघण्याची शक्यता सामान्यतः कमी असते. निवडक परिस्थितीत, विशेषतः तो लोअर युरेटरमध्ये ब्लॅडरजवळ आला असेल तर, तो निघू शकतो. स्टोन अजून किडनीमध्ये असेल, अप्पर युरेटरमध्ये अडकला असेल, किडनीची सूज, ताप, उलट्या, वारंवार तीव्र पेन किंवा किडनी फंक्शन कमी होत असेल तर वाट पाहणे असुरक्षित ठरू शकते. अनेक १० मिमी स्टोन्सना स्टोनची जागा, ऑब्स्ट्रक्शन, इन्फेक्शन, हार्डनेस आणि किडनी फंक्शननुसार यूआरएस, आरआयआरएस, ईएसडब्ल्यूएल किंवा पीसीएनएलसारख्या ट्रीटमेंटची गरज पडते.

१० मिमी किडनी स्टोन म्हणजे काय?

१० मिमी किडनी स्टोन म्हणजे सुमारे १ सेंटीमीटरचा स्टोन. हा अगदी छोटा स्टोन नाही.

या साईजमध्ये निर्णय फक्त ‘जास्त पाणी प्या आणि वाट पाहा’ इतकाच सोपा नसतो.

अधिक महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे: स्टोन नेमका कुठे आहे?

रुग्ण युरिनरी ट्रॅक्टमधील कोणत्याही स्टोनला किडनी स्टोन म्हणतात. पण क्लिनिकली किडनीच्या आतला स्टोन आणि युरेटरमध्ये अडकलेला स्टोन वेगळ्या प्रकारे वागतात.

युरेटर ही किडनीमधून युरिनरी ब्लॅडरपर्यंत युरिन नेणारी अरुंद नळी आहे. स्टोन युरेटरमध्ये आला की अचानक पेन आणि ब्लॉकेज होऊ शकते.

कंझर्व्हेटिव्ह ट्रीटमेंट योग्य असेल तर निवडक युरेटेरिक स्टोन्समध्ये मेडिकल एक्स्पल्सिव्ह थेरपीला गाइडलाईन्स समर्थन देतात. हे मुख्यतः युरेटरमधील, विशेषतः लोअर युरेटरमधील स्टोन्सना लागू होते; किडनीमध्ये बसलेल्या प्रत्येक १० मिमी स्टोनला नाही.

१० मिमी किडनी स्टोन नैसर्गिकरित्या निघू शकतो का?

हो, पण फक्त निवडक रुग्णांमध्ये. तो निघेलच असे गृहीत धरू नये.

१० मिमी स्टोन नैसर्गिकरित्या निघण्याची शक्यता खालील परिस्थितीत असू शकते:

• तो लोअर युरेटरमध्ये आहे.
• औषधांनी दुखणे कंट्रोलमध्ये असेल.
• ताप किंवा युरिन इन्फेक्शन नाही.
• किडनीची सूज सौम्य आहे किंवा नाही.
• सीरम क्रिएटिनिन नॉर्मल असेल.
• रुग्ण फॉलो-अपला परत येऊ शकत असेल.
• रिपीट इमेजिंग नियोजित आहे.

पण स्टोन अजून किडनीच्या आत असेल तर त्याला आधी युरेटरमध्ये यावे लागते आणि नंतर ब्लॅडरपर्यंत खाली जावे लागते. १० मिमी स्टोनसाठी हा प्रवास नैसर्गिकरित्या पूर्ण करणे अनेकदा कठीण असते.

म्हणून प्रॅक्टिकल उत्तर असे: लोअर युरेटरमधील १० मिमी स्टोन काही स्थिर रुग्णांमध्ये ऑब्झर्वेशनमध्ये ठेवता येऊ शकतो; पण किडनीतील किंवा अप्पर युरेटरमधील १० मिमी स्टोनसाठी अॅक्टिव्ह ट्रीटमेंटचे प्लॅनिंग अनेकदा आवश्यक असते.

वाट पाहणे सुरक्षित कधी आणि असुरक्षित कधी?

इन्फेक्शनसह ब्लॉक झालेली किडनी लवकर गंभीर होऊ शकते. अशा वेळी प्रथम डीजे स्टेंट किंवा नेफ्रोस्टॉमीने तातडीचे ड्रेनेज करावे लागू शकते आणि इन्फेक्शन कंट्रोल झाल्यानंतर स्टोन काढण्याची प्रक्रिया केली जाते.

१० मिमी किडनी किंवा युरेटर स्टोनची लक्षणे

१० मिमी स्टोनमुळे पुढील लक्षणे होऊ शकतात:

• बाजूला किंवा पाठीत तीव्र दुखणे.
• खालच्या पोटात, ग्रोइनमध्ये किंवा टेस्टिकलकडे जाणारे दुखणे.
• युरिनमध्ये रक्त दिसणे.
• युरिन करताना जळजळ.
• वारंवार युरिन होणे.
• नॉशिया किंवा व्हॉमिटिंग.
• ताप किंवा थंडी वाजणे.
• ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त युरिन.
• युरिन कमी होणे.

NIDDK नुसार किडनी स्टोनमध्ये पाठीच्या, बाजूच्या, लोअर अब्डॉमेन किंवा ग्रोइनमधील तीव्र पेन, युरिनमध्ये रक्त, वारंवार युरिनची इच्छा, युरिन करताना पेन, कमी युरिन होणे, ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त युरिन, मळमळ, उलट्या, ताप आणि थंडी वाजणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

वाट पाहायची की ट्रीटमेंट घ्यायची हे ठरवण्यापूर्वी आवश्यक टेस्ट्स

१० मिमी किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्टला फक्त पेनची हिस्ट्री पुरेशी नसते.

युरिन टेस्ट्स

• युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी.
• ताप, बर्निंग युरिन किंवा पस सेल्स असल्यास युरिन कल्चर.

ब्लड टेस्ट्स

• सीरम क्रिएटिनिन.
• इन्फेक्शनचा संशय असल्यास सीबीसी.
• वारंवार स्टोन होणाऱ्यांमध्ये युरिक अॅसिड, कॅल्शियम आणि मेटाबॉलिक इव्हॅल्युएशन.

इमेजिंग

• हायड्रोनेफ्रोसिस तपासण्यासाठी अल्ट्रासाऊंड KUB.
• स्टोन एक्स-रेमध्ये दिसत असल्यास एक्स-रे KUB.
• स्टोनचा अचूक साईज, जागा, डेन्सिटी आणि ऑब्स्ट्रक्शन तपासण्यासाठी एनसीसीटी KUB.

ऑब्झर्वेशन, यूआरएस, आरआयआरएस, ईएसडब्ल्यूएल किंवा पीसीएनएल यांपैकी निवड करण्यापूर्वी एनसीसीटी KUB ही अनेकदा सर्वात उपयुक्त टेस्ट असते.

ही टेस्ट पुढील प्रश्नांची उत्तरे देते:

• स्टोन खरोखर १० मिमी आहे का?
• तो किडनीमध्ये आहे की युरेटरमध्ये?
• किडनीला सूज आली आहे का?
• स्टोन हार्ड आहे का?
• ईएसडब्ल्यूएल किंवा आरआयआरएससाठी अॅनॅटॉमी अनुकूल आहे का?
• तातडीच्या ड्रेनेजची गरज आहे का?

१० मिमी किडनी स्टोनचे ट्रीटमेंट पर्याय

१. औषधे आणि ऑब्झर्वेशन

रुग्ण स्थिर असेल तरच ऑब्झर्वेशनचा विचार करता येतो. यात पेन कंट्रोल, अँटी-वॉमिटिंग औषधे, हायड्रेशनबाबत सल्ला, निवडक युरेटेरिक स्टोन्समध्ये अल्फा-ब्लॉकर औषधे आणि फॉलो-अप इमेजिंग यांचा समावेश असू शकतो.

ऑब्झर्वेशनला नेहमी ठराविक कालमर्यादा आणि स्पष्ट वॉर्निंग-साईन प्लॅन असावा. किडनी ब्लॉक असताना महिनेभर फक्त वाट पाहणे म्हणजे ऑब्झर्वेशन नाही.

२. १० मिमी युरेटेरिक स्टोनसाठी यूआरएस

युरेटरमध्ये १० मिमी स्टोन अडकला असेल तर यूआरएस, म्हणजे युरेटरोस्कोपी, सामान्यतः वापरली जाते. छोटा टेलिस्कोप युरिनरी पॅसेजमधून युरेटरमध्ये नेऊन स्टोन लेझरने तोडला जातो; तुकडे काढले जातात किंवा अतिशय लहान फ्रॅगमेंट्स नैसर्गिकरित्या निघू दिले जातात.

यूआरएसचा सल्ला पुढील परिस्थितीत दिला जाऊ शकतो:

• स्टोन युरेटरमध्ये अडकलेला आहे.
• दुखणे वारंवार परत येत असेल.
• किडनीला सूज आहे.
• औषधे उपयोगी पडलेली नाहीत.
• स्टोन लवकर क्लिअर करणे आवश्यक आहे.
• प्रवास, काम किंवा वारंवार इमर्जन्सी व्हिजिटची चिंता आहे.

यूआरएसनंतर युरिन ड्रेनेज आणि युरेटर हीलिंगसाठी तात्पुरता डीजे स्टेंट ठेवला जाऊ शकतो. प्रत्येक अनकॉम्प्लिकेटेड यूआरएसनंतर रुटीन स्टेंटिंग आवश्यक नसते; पण युरोलॉजिस्टला ड्रेनेज किंवा हीलिंग सपोर्ट महत्त्वाचा वाटल्यास स्टेंट वापरला जातो.

३. १० मिमी किडनी स्टोनसाठी आरआयआरएस

आरआयआरएस म्हणजे रेट्रोग्रेड इंट्रारेनल सर्जरी. फ्लेक्सिबल स्कोप नैसर्गिक युरिनरी पॅसेजमधून किडनीमध्ये नेला जातो आणि लेझरने स्टोन डस्ट केला जातो.

किडनीतील १० मिमी स्टोन पेन देत असेल, नैसर्गिकरित्या निघण्याची शक्यता कमी असेल, ईएसडब्ल्यूएल कमी योग्य असेल, स्टोन हार्ड असेल किंवा रुग्णाला अॅक्टिव्ह स्टोन क्लिअरन्स हवे असेल तर आरआयआरएस योग्य ठरू शकते.

४. निवडक स्टोन्ससाठी ईएसडब्ल्यूएल

ईएसडब्ल्यूएलमध्ये शरीराच्या बाहेरून शॉक वेव्ह्ज देऊन स्टोनचे लहान तुकडे केले जातात. ही नॉन-इन्व्हेसिव्ह ट्रीटमेंट आहे, पण तयार झालेले फ्रॅगमेंट्स युरिनमधून नैसर्गिकरित्या बाहेर पडावे लागतात.

स्टोन फार हार्ड नसेल, स्पष्टपणे दिसत आणि टार्गेट करता येत असेल, किडनीची अॅनॅटॉमी अनुकूल असेल आणि गंभीर ऑब्स्ट्रक्शन किंवा अॅक्टिव्ह इन्फेक्शन नसेल तर ईएसडब्ल्यूएल अधिक चांगले काम करू शकते.

खूप हार्ड स्टोन्स, अनुकूल नसलेल्या अॅनॅटॉमीतील लोअर पोल स्टोन्स, इम्पॅक्टेड युरेटेरिक स्टोन्स किंवा टार्गेटिंग कठीण असलेल्या स्टोन्समध्ये ईएसडब्ल्यूएल कमी प्रभावी ठरू शकते.

५. पीसीएनएल किंवा मिनी-पीसीएनएल

पीसीएनएल सामान्यतः मोठ्या, मल्टिपल, हार्ड किंवा कॉम्प्लेक्स किडनी स्टोन्ससाठी वापरली जाते. सिंगल १० मिमी स्टोनसाठी ती सहसा पहिली निवड नसते; मात्र कॉम्प्लेक्स किडनी अॅनॅटॉमी, आधीची ट्रीटमेंट फेल होणे, सोबत मोठा स्टोन बर्डन किंवा अधिक डायरेक्ट क्लिअरन्सची गरज अशा विशेष कारणांमध्ये विचार केला जाऊ शकतो.

जास्त पाणी प्यायल्याने १० मिमी स्टोन बाहेर पडतो का?

पुरेसे पाणी पिणे महत्त्वाचे आहे, पण त्यामुळे १० मिमी किडनी स्टोन खात्रीने बाहेर ढकलला जात नाही.

पुरेसे फ्लुइड्स पुढील स्टोन्स टाळण्यास मदत करतात आणि लहान स्टोन्सच्या पॅसेजला मदत होऊ शकते. पण गंभीर ऑब्स्ट्रक्शनमध्ये जबरदस्तीने खूप पाणी प्यायल्याने पेन वाढू शकतो.

प्रिव्हेन्शनसाठी NIDDK पुरेसे लिक्विड, विशेषतः पाणी, घेणे हे किडनी स्टोन टाळण्याच्या महत्त्वाच्या उपायांपैकी एक मानते; मात्र हेल्थकेअर प्रोफेशनलने फ्लुइड रेस्ट्रिक्शन सांगितले असल्यास त्याचे पालन करावे.

औषधांनी १० मिमी किडनी स्टोन विरघळू शकतो का?

बहुतेक किडनी स्टोन्स कॅल्शियम-बेस्ड असतात आणि गोळ्यांनी विरघळत नाहीत.

एक महत्त्वाचा अपवाद म्हणजे काही युरिक अॅसिड स्टोन्स; ते मेडिकल सुपरव्हिजनखाली युरिन अल्कलायनायझेशनने कधी कधी विरघळू शकतात.

यासाठी पुढील गोष्टी आवश्यक असतात:

• योग्य डायग्नोसिस.
• युरिन pH मॉनिटरिंग.
• फॉलो-अप इमेजिंग.
• युरोलॉजिस्टचे सुपरव्हिजन.

इव्हॅल्युएशनशिवाय ‘स्टोन विरघळवणारे’ हर्बल मिश्रण किंवा ऑनलाईन औषधे घेऊ नका. किडनी ब्लॉक करणारा स्टोन असेल तर योग्य ट्रीटमेंटला धोकादायक उशीर होऊ शकतो.

१० मिमी स्टोन ट्रीटमेंट न करता ठेवला तर काय होऊ शकते?

काही १० मिमी स्टोन्स काही काळ सायलेंट राहतात. पण त्यांच्यामुळे पुढील समस्या होऊ शकतात:

• वारंवार पेनचे अटॅक्स.
• युरिन इन्फेक्शन.
• किडनीची सूज.
• युरिनमध्ये रक्त दिसणे.
• इमर्जन्सी अॅडमिशन.
• किडनी फंक्शन कमी होणे.
• तातडीच्या डीजे स्टेंटिंग किंवा नेफ्रोस्टॉमीची गरज.

स्टोन युरेटरमध्ये अडकून किडनीमधून युरिन मोकळेपणाने ड्रेन होत नसेल तर धोका जास्त असतो.

ट्रीटमेंटनंतर रिकव्हरी

रिकव्हरी कोणती ट्रीटमेंट केली आहे यावर अवलंबून असते.

यूआरएस किंवा आरआयआरएसनंतर सौम्य बर्निंग युरिन, फ्रिक्वेन्सी आणि युरिनमध्ये रक्त दिसू शकते, विशेषतः डीजे स्टेंट असेल तर.

ताप, तीव्र पेन, युरिन न होणे, जास्त रक्तस्राव किंवा वाढता अशक्तपणा झाल्यास तातडीने डॉक्टरांशी संपर्क करा.

पुढचा किडनी स्टोन कसा टाळावा?

प्रिव्हेन्शन स्टोनच्या प्रकारावर अवलंबून असते; सामान्य उपायांमध्ये पुढील गोष्टी येतात:

• युरिन फिकट रंगाचे राहील इतके पुरेसे पाणी प्या.
• जास्त सॉल्ट कमी करा.
• अतिशय जास्त अॅनिमल-प्रोटीन इनटेक टाळा.
• सल्ल्याशिवाय डाएटरी कॅल्शियम बंद करू नका.
• युरिन इन्फेक्शनची योग्य ट्रीटमेंट करा.
• स्टोन निघाला किंवा काढला तर स्टोन अॅनालिसिस करा.
• वारंवार स्टोन्स होत असतील तर मेटाबॉलिक इव्हॅल्युएशनचा विचार करा.

NIDDK नुसार प्रिव्हेन्शनचा सल्ला स्टोनच्या प्रकारानुसार बदलतो. रुग्णाच्या स्टोन रिस्कनुसार सोडियम, अॅनिमल प्रोटीन, कॅल्शियम किंवा ऑक्सलेटच्या इनटेकमध्ये बदल सुचवले जाऊ शकतात.

१० मिमी किडनी स्टोनसाठी युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

१० मिमी किडनी स्टोन असल्यास वारंवार पेनकिलर्स घेत राहण्याऐवजी अल्ट्रासाऊंड किंवा सीटी रिपोर्टसह युरोलॉजिस्टचे मत घेणे योग्य आहे.

ऑब्झर्वेशन सुरक्षित आहे की यूआरएस, आरआयआरएस, ईएसडब्ल्यूएल किंवा पीसीएनएलपैकी कोणती ट्रीटमेंट अधिक योग्य आहे याबाबत रिपोर्ट्सवर आधारित प्रॅक्टिकल मार्गदर्शन आवश्यक असू शकते.

योग्य ट्रीटमेंट पुढील गोष्टींवर अवलंबून असते:

• स्टोनचे लोकेशन.
• सीटीवरील स्टोनचा साईज.
• किडनीची सूज.
• दुखण्याची तीव्रता.
• ताप किंवा युरिन इन्फेक्शन.
• क्रिएटिनिन लेव्हल.
• पूर्वीचा स्टोनचा इतिहास.
• काम, प्रवास आणि रुग्णाची पसंती.

कन्सल्टेशनसाठी काय आणावे?

कृपया उपलब्ध असल्यास हे रिपोर्ट्स आणा:

• यूएसजी केयूबी रिपोर्ट.
• एनसीसीटी KUB फिल्म्स आणि रिपोर्ट, केले असल्यास.
• केले असल्यास एक्स-रे KUB.
• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी.
• ताप किंवा बर्निंग युरिन असल्यास युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• ताप आला असेल तर सीबीसी.
• पूर्वीच्या स्टोन सर्जरीचे रेकॉर्ड्स.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• स्टोन पेनसाठी अॅडमिट झाला असल्यास डिस्चार्ज समरी.
• स्टोन जमा केला असल्यास तो सोबत आणा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• युरेटेरिक स्टोनसाठी यूआरएसएल सर्जरी: प्रोसीजर, डीजे स्टेंट आणि रिकव्हरी
• किडनी स्टोनसाठी ईएसडब्ल्यूएल: फायदे आणि मर्यादा
• लोअर युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंट
• १ सेमी किडनी स्टोनची ट्रीटमेंट: ईएसडब्ल्यूएल, आरआयआरएस की मिनी-पीसीएनएल?
• ७ मिमी किडनी स्टोन नैसर्गिकरित्या निघू शकतो का?
• किडनी स्टोन ट्रीटमेंट
• आरआयआरएस सर्जरी

रेफरन्सेस

• 1. European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• 2. American Urological Association. Surgical Management of Kidney and Ureteral Stones Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/surgical-management-of-kidney-and-ureteral-stones
• 3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/symptoms-causes
• 4. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet & Nutrition for Kidney Stones https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/eating-diet-nutrition