वय वाढल्यावर पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट वाढणे ही सामान्य समस्या आहे. बहुतेक वेळा ती कॅन्सर नसते. वाढलेले प्रोस्टेट लघवीच्या मार्गावर दाब देऊ शकते आणि त्यामुळे लघवीची धार कमी होणे, वारंवार लघवी लागणे, रात्री अनेकदा उठावे लागणे, अचानक जोराची लघवी लागणे, जोर लावून लघवी करावी लागणे किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे अशी लक्षणे होऊ शकतात. अनेक पुरुषांना सवयींमध्ये बदल किंवा औषधांनी आराम मिळतो. लक्षणे खूप त्रासदायक असतील, औषधांनी फायदा होत नसेल, वारंवार लघवी बंद होत असेल, इन्फेक्शन पुन्हा पुन्हा होत असेल, मूत्राशयात खडे होत असतील किंवा किडनीवर परिणाम होत असेल तर शस्त्रक्रियेचा विचार केला जातो. उपचार ठरवताना लक्षणे, लघवीचा प्रवाह, उरलेली लघवी, प्रोस्टेटचा आकार, पीएसए, किडनीचे कार्य आणि एकूण आरोग्य यांचा विचार केला जातो.

प्रोस्टेट वाढणे म्हणजे काय?

प्रोस्टेट ही पुरुषांच्या मूत्राशयाच्या खाली असलेली एक लहान ग्रंथी आहे. लघवीची नळी, म्हणजे युरेथ्रा, प्रोस्टेटमधून जाते.

वय वाढत गेल्यावर प्रोस्टेटचा आकार हळूहळू वाढू शकतो. याला बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया, म्हणजे बीपीएच, म्हणतात. ‘बिनाइन’ म्हणजे कॅन्सर नसलेले. ‘हायपरप्लेशिया’ म्हणजे प्रोस्टेटच्या ऊतींची वाढ.

वाढलेले प्रोस्टेट युरेथ्रावर दाब देते किंवा मूत्राशयाच्या बाहेर पडण्याच्या मार्गात अडथळा निर्माण करते तेव्हा लघवी सहजपणे बाहेर पडत नाही. त्यामुळे लघवीची धार मंद होणे, जोर लावावा लागणे, वारंवार लघवी लागणे किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे अशी लक्षणे होऊ शकतात.

प्रोस्टेट वाढणे आणि प्रोस्टेट कॅन्सर एकच आहेत का?

नाही. प्रोस्टेट वाढणे म्हणजे प्रोस्टेट कॅन्सर नाही आणि वाढलेले प्रोस्टेट पुढे कॅन्सरमध्ये बदलत नाही. बीपीएच आणि प्रोस्टेट कॅन्सर हे वेगवेगळे आजार आहेत.

तरीही लघवीच्या तक्रारींकडे दुर्लक्ष करू नये. लघवीची धार कमी होणे, वारंवार लघवी लागणे, लघवीत रक्त दिसणे किंवा लघवी करण्यास अडचण ही लक्षणे युरिन इन्फेक्शन, डायबेटीस, अतिसक्रिय मूत्राशय, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, मूत्राशयातील खडा किंवा प्रोस्टेट कॅन्सरमुळेही होऊ शकतात. वय आणि लक्षणांनुसार युरोलॉजिस्ट लघवीची तपासणी, अल्ट्रासाऊंड, युरोफ्लोमेट्री, पीएसए किंवा तपासणी सुचवू शकतात.

वाढलेले प्रोस्टेट, बीपीएच, बीपीई आणि एलयूटीएस: या शब्दांचा अर्थ काय?

अहवाल किंवा औषधांच्या चिठ्ठीत रुग्णांना अनेक वेगवेगळे शब्द दिसतात.

प्रोस्टेट मोठे असले म्हणजे लक्षणेही तीव्र असतील असे नाही. काही पुरुषांचे प्रोस्टेट मोठे असूनही लघवी व्यवस्थित होते. तर काहींचे प्रोस्टेट मध्यम आकाराचे असतानाही अडथळ्याची लक्षणे जास्त असू शकतात. उपचार फक्त प्रोस्टेटच्या आकारावर ठरत नाहीत; लक्षणे, लघवीचा प्रवाह, लघवी केल्यानंतर उरलेली लघवी, गुंतागुंत, प्रोस्टेटची रचना आणि रुग्णाची पसंती यांचा एकत्रित विचार केला जातो.

प्रोस्टेट वाढल्याची लक्षणे

वाढलेल्या प्रोस्टेटची लक्षणे साधारणपणे दोन गटांत विभागली जातात—लघवी साठवताना होणारी लक्षणे आणि लघवी करताना होणारी लक्षणे.

लघवी साठवताना होणारी लक्षणे

मूत्राशयात लघवी साठत असताना ही लक्षणे जाणवतात:

• वारंवार लघवी लागणे
• रात्री लघवीसाठी वारंवार उठावे लागणे
• अचानक जोराची लघवी लागणे
• लघवी रोखून ठेवणे कठीण जाणे
• शौचालयापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी लघवी गळणे

लघवी करताना होणारी लक्षणे

लघवी करताना ही लक्षणे जाणवतात:

• लघवीची धार कमी असणे
• लघवी सुरू होण्यास वेळ लागणे
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे
• लघवीची धार थांबत-थांबत येणे
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे
• लघवी झाल्यानंतर थेंब-थेंब लघवी गळणे

अनेक पुरुष ही लक्षणे महिने किंवा वर्षे दुर्लक्षित करतात. पण झोप, प्रवास, काम, पूजा, वाहन चालवणे किंवा दैनंदिन दिनक्रम यावर परिणाम होत असेल तर योग्य तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.

प्रोस्टेट का वाढते?

याचे नेमके कारण पूर्णपणे स्पष्ट नाही. वयानुसार होणारे हार्मोनल बदल यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात असे मानले जाते. बीपीएच सहसा अचानक होत नाही; तो अनेक वर्षांत हळूहळू विकसित होतो.

वय जास्त असणे, कुटुंबात प्रोस्टेटच्या समस्यांचा इतिहास असणे, लठ्ठपणा, डायबेटीस, मेटाबॉलिक आरोग्याच्या समस्या किंवा कमी शारीरिक हालचाल यामुळे धोका वाढू शकतो. हे घटक असले म्हणजे प्रत्येक पुरुषाला तीव्र लक्षणे होतील असे नाही; मात्र त्यांचा लघवी आणि प्रोस्टेटच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.

प्रोस्टेट वाढल्यास युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

खालीलपैकी तक्रार असल्यास युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्यावा:

• लघवीची धार कमी असणे
• वारंवार लघवी लागणे, विशेषतः रात्री
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे
• अचानक तीव्र लघवी लागणे किंवा लघवी गळणे
• लघवी करताना जळजळ किंवा वारंवार युरिन इन्फेक्शन
• लघवीत रक्त दिसणे
• पीएसए वाढलेला असणे
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेट वाढलेले दिसणे
• अचानक लघवी बंद झाल्यामुळे कॅथेटर लावावा लागणे
• प्रोस्टेटची औषधे घेत असूनही लक्षणे कायम राहणे

युरोलॉजिस्टकडे गेलात म्हणजे शस्त्रक्रिया होणारच असे नाही. अनेक पुरुषांमध्ये तपासणीनंतर केवळ निरीक्षण, सवयींमध्ये बदल, औषधे किंवा शस्त्रक्रिया—यापैकी पुढचा योग्य पर्याय ठरवता येतो.

प्रोस्टेट वाढल्यास कोणत्या तपासण्या केल्या जातात?

वय, लक्षणे, शारीरिक तपासणी आणि इतर जोखीम घटक पाहून युरोलॉजिस्ट आवश्यक तपासण्या ठरवतात. सामान्यतः पुढील तपासण्या केल्या जाऊ शकतात:

लक्षणांचे गुणांकन

लघवीच्या तक्रारी किती तीव्र आहेत आणि त्यांचा दैनंदिन जीवनावर किती परिणाम होतो हे समजण्यासाठी अनेक युरोलॉजिस्ट आयपीएसएससारखी प्रश्नावली वापरतात. उपचारापूर्वी आणि उपचारानंतर लक्षणांमध्ये झालेला बदल तुलना करण्यासाठीही ती उपयुक्त ठरते.

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

या तपासण्यांत इन्फेक्शन, पू पेशी, रक्त, साखर आणि लघवीतील इतर असामान्य बदल तपासले जातात.

सीरम क्रिएटिनिन

क्रिएटिनिनमुळे किडनीचे कार्य कसे आहे याचा अंदाज येतो. लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात जास्त लघवी उरत असेल, किडनीला सूज असेल, वारंवार इन्फेक्शन होत असेल, खडे असतील किंवा दीर्घकाळ अडथळा असल्याची शंका असेल तर ही तपासणी विशेष महत्त्वाची असते.

प्रोस्टेटचा आकार आणि पीव्हीआरसह यूएसजी केयूबी

अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनी, मूत्राशय, प्रोस्टेटचा आकार आणि लघवी केल्यानंतर उरलेली लघवी—जिला पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल किंवा पीव्हीआर म्हणतात—पाहिली जाते. पीव्हीआर म्हणजे लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात उरलेले लघवीचे प्रमाण.

युरोफ्लोमेट्री

युरोफ्लोमेट्री ही लघवीचा प्रवाह मोजणारी सोपी तपासणी आहे. विशेष मशीनमध्ये लघवी केली जाते आणि मशीन लघवीच्या प्रवाहाचा वेग व स्वरूप मोजते.

पीएसए रक्त तपासणी

निवडक पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट कॅन्सरचा धोका समजून घेण्यासाठी किंवा उपचार ठरवताना परिणाम उपयुक्त ठरणार असेल तर पीएसए तपासणी सुचवली जाऊ शकते. बिनाइन प्रोस्टेट वाढ, इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टाटायटिस, अचानक युरिनरी रिटेन्शन, अलीकडील प्रोस्टेटवरील प्रक्रिया तसेच प्रोस्टेट कॅन्सरमध्ये पीएसए वाढू शकतो. फक्त सहजपणे लावलेल्या युरिनरी कॅथेटरमुळे सहसा पीएसएवर फारसा परिणाम होत नाही; कॅथेटर का लावला आणि लावताना इजा झाली का, हे अधिक महत्त्वाचे असते.

डिजिटल रेक्टल एक्झॅमिनेशन

युरोलॉजिस्ट गुदमार्गातून प्रोस्टेटची तपासणी करून त्याचा आकार, घट्टपणा आणि संशयास्पद कडक भाग आहे का हे पाहू शकतात.

सिस्टोस्कोपी किंवा युरोडायनॅमिक तपासणी

प्रत्येक रुग्णाला या तपासण्या आवश्यक नसतात. लक्षणे नेहमीपेक्षा वेगळी असतील, युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचा संशय असेल, मूत्राशयाचे कार्य स्पष्ट नसेल, आधीचे उपचार अपयशी ठरले असतील किंवा शस्त्रक्रियेचे नियोजन करत असाल तर या तपासण्या सुचवल्या जाऊ शकतात.

वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी उपचारांचे पर्याय

उपचार ठरवताना लक्षणांची तीव्रता, लघवीचा प्रवाह, उरलेली लघवी, प्रोस्टेटचा आकार, पीएसए, किडनीचे कार्य, पूर्वीचे इन्फेक्शन, एकूण आरोग्य आणि रुग्णाची पसंती पाहिली जाते. लक्षणे कमी करण्याबरोबर मूत्राशय आणि किडनीचे आरोग्य सुरक्षित ठेवणारा सर्वात योग्य व सुरक्षित पर्याय निवडणे हा उद्देश असतो.

1. सवयींमध्ये बदल आणि निरीक्षण

लक्षणे सौम्य असतील तर लगेच औषधे किंवा शस्त्रक्रियेची गरज नसू शकते. पुढील बदल उपयोगी पडू शकतात:

• चहा, कॉफी किंवा मद्यामुळे वारंवार लघवी वाढत असेल तर त्यांचे प्रमाण कमी करा
• झोपण्याच्या अगोदर खूप द्रवपदार्थ घेणे टाळा
• झोपण्यापूर्वी किंवा लांब प्रवासाआधी लघवी करून घ्या
• बद्धकोष्ठतेवर उपचार करा
• सर्दी-खोकल्याची काही औषधे लघवीचा अडथळा वाढवू शकतात; स्वतःहून औषधे घेणे टाळा
• डायबेटीस नियंत्रणात ठेवा
• नियमित शारीरिक हालचाल करा
• लक्षणे वाढल्यास पुन्हा तपासणी करून घ्या

या पद्धतीला अनेकदा वॉचफुल वेटिंग म्हणतात. लक्षणे सौम्य असतील आणि कोणतीही गुंतागुंत नसेल तर हा पर्याय योग्य ठरू शकतो.

2. वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी औषधे

अनेक पुरुषांना औषधांनी चांगला आराम मिळतो. कोणते औषध द्यायचे हे लक्षणे, प्रोस्टेटचा आकार, रक्तदाब, लैंगिक दुष्परिणामांविषयीची चिंता, उरलेली लघवी आणि इतर आजार यांवर अवलंबून असते.

अल्फा ब्लॉकर्स

ही औषधे प्रोस्टेट आणि ब्लॅडर नेकच्या स्नायूंना शिथिल करतात. त्यामुळे लघवीचा प्रवाह सुधारू शकतो आणि जोर लावण्याची गरज कमी होऊ शकते. काही पुरुषांना चक्कर, कमी रक्तदाब, नाक बंद होणे किंवा इजॅक्युलेशनमध्ये बदल जाणवू शकतात.

5-अल्फा रिडक्टेस इनहिबिटर्स

ही औषधे हळूहळू परिणाम करतात आणि सामान्यतः प्रोस्टेट तुलनेने मोठे असलेल्या पुरुषांमध्ये विचारात घेतली जातात. निवडक रुग्णांमध्ये ती प्रोस्टेटचा आकार कमी करू शकतात आणि आजार वाढण्याचा धोका कमी करू शकतात. काही पुरुषांमध्ये लिबिडो, इरेक्शन किंवा इजॅक्युलेशनवर परिणाम होऊ शकतो.

मूत्राशय शांत ठेवणारी औषधे

निवडक रुग्णांमध्ये अचानक लघवी लागणे आणि वारंवार लघवी होणे कमी करण्यास ही औषधे मदत करू शकतात. मात्र पीव्हीआर जास्त असल्यास ती काळजीपूर्वक वापरावी लागतात.

पीडीई-5 इनहिबिटर्स

निवडक पुरुषांमध्ये ही औषधे लघवीची लक्षणे तसेच इरेक्शनशी संबंधित तक्रारींमध्ये मदत करू शकतात.

वर्षानुवर्षे कोणतीही तपासणी न करता प्रोस्टेटची औषधे स्वतःहून सुरू ठेवू नका. औषधे घेत असतानाही लक्षणे वाढली, लघवीची धार आणखी कमी झाली, इन्फेक्शन पुन्हा झाले किंवा पीव्हीआर वाढला तर पुन्हा तपासणी आवश्यक असू शकते.

3. औषधे पुरेशी कधी ठरत नाहीत?

खालील परिस्थितीत केवळ औषधे पुरेशी ठरू शकत नाहीत:

• वारंवार युरिनरी रिटेन्शन होणे
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन होणे
• मूत्राशयात खडा असणे
• प्रोस्टेटमधून वारंवार रक्तस्राव होणे
• पीव्हीआर जास्त असणे
• किडनीला सूज येणे किंवा किडनीच्या कार्यात बदल होणे
• औषधे घेऊनही लक्षणे तीव्र राहणे
• कॅथेटरवर अवलंबून राहावे लागणे
• अडथळ्यामुळे लघवीची धार फार कमी असणे

अशा परिस्थितीत युरोलॉजिस्ट शस्त्रक्रिया किंवा इतर प्रक्रियेबद्दल चर्चा करू शकतात.

4. वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी शस्त्रक्रिया आणि प्रक्रिया

शस्त्रक्रियेचा उद्देश प्रोस्टेटचा अडथळा निर्माण करणारा भाग काढणे किंवा मार्ग मोकळा करणे हा असतो, जेणेकरून लघवी चांगली होईल. प्रोस्टेट कॅन्सरच्या शस्त्रक्रियेसारखे संपूर्ण प्रोस्टेट सहसा काढले जात नाही.

सामान्य पर्यायांमध्ये पुढील प्रक्रिया येतात:

• टीयूआरपी: ट्रान्सयुरेथ्रल रिसेक्शन ऑफ प्रोस्टेट; लघवीच्या मार्गातून प्रोस्टेटचा अडथळा करणारा भाग काढला जातो.
• बायपोलर टीयूआरपी: आज मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाणारी आधुनिक टीयूआरपी पद्धत.
• होलेप: होल्मियम लेझर एन्युक्लिएशन ऑफ प्रोस्टेट; आवश्यक कौशल्य उपलब्ध असल्यास मोठ्या प्रोस्टेटसह अनेक आकारांच्या प्रोस्टेटमध्ये उपयुक्त.
• लेझर व्हेपोरायझेशन: अडथळा निर्माण करणाऱ्या प्रोस्टेटच्या ऊती लेझर ऊर्जेने वाफवून कमी केल्या जातात.
• सिंपल प्रोस्टेटेक्टॉमी: निवडक, खूप मोठ्या प्रोस्टेटमध्ये ओपन, लॅप्रोस्कोपिक किंवा रोबोटिक पद्धतीने केली जाणारी शस्त्रक्रिया.
• मिनिमली इन्व्हेसिव्ह पर्याय: प्रोस्टेटची रचना, खर्च, उपलब्धता आणि दीर्घकालीन अपेक्षा यानुसार निवडक रुग्णांना प्रोस्टॅटिक युरेथ्रल लिफ्ट किंवा वॉटर व्हेपर थेरपीसारख्या प्रक्रिया योग्य ठरू शकतात.

कोणती प्रक्रिया सर्वात योग्य आहे हे प्रोस्टेटचा आकार, त्याची रचना, मीडियन लोब, रक्तस्रावाचा धोका, कॅथेटरची गरज, अॅनेस्थेशियासाठी वैद्यकीय योग्यता, रुग्णाच्या अपेक्षा आणि त्या केंद्रातील शस्त्रक्रियेचे कौशल्य यावर अवलंबून असते.

वाढलेल्या प्रोस्टेटच्या शस्त्रक्रियेनंतर बरे होण्याचा कालावधी

बरे होण्याचा कालावधी प्रक्रियेवर अवलंबून असतो. अनेक पुरुषांना शस्त्रक्रियेनंतर काही काळ युरिनरी कॅथेटर ठेवावा लागतो. जखम भरत असताना काही दिवस लघवी करताना जळजळ, वारंवार लघवी, अचानक लघवी लागणे किंवा लघवीत थोडे रक्त दिसणे होऊ शकते.

किती पाणी प्यावे, कोणती औषधे घ्यावीत, कॅथेटरची काळजी कशी घ्यावी, कोणत्या हालचाली टाळाव्यात, पुढची भेट कधी घ्यावी आणि ब्लड थिनर्स घेत असाल तर ती पुन्हा कधी सुरू करावीत याबद्दल तुमचे डॉक्टर मार्गदर्शन करतील.

शस्त्रक्रियेनंतर ताप, जास्त रक्तस्राव, मोठ्या रक्ताच्या गुठळ्या, कॅथेटर बंद होणे, कॅथेटर काढल्यानंतर लघवी न होणे, तीव्र वेदना किंवा वाढता अशक्तपणा यापैकी काहीही झाल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.

प्रोस्टेट वाढणे टाळता येते का?

बीपीएच पूर्णपणे टाळण्याची हमखास पद्धत नाही. मात्र सर्वसाधारण आरोग्य चांगले ठेवले तर लघवीची लक्षणे नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

उपयुक्त सवयी:

• नियमित शारीरिक हालचाल करा
• वजन आरोग्यदायी मर्यादेत ठेवा
• डायबेटीस आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवा
• धूम्रपान टाळा
• बद्धकोष्ठतेवर उपचार करा
• रात्री उशिरा जास्त द्रवपदार्थ घेणे टाळा
• लघवीच्या तक्रारींसाठी स्वतःहून अनावश्यक औषधे घेऊ नका
• लक्षणे लवकर तपासून घ्या

लघवीची धार कमी असणे, रात्री वारंवार लघवी लागणे, अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेट वाढलेले दिसणे, पीव्हीआर जास्त असणे, पीएसए वाढलेला असणे, वारंवार युरिन इन्फेक्शन होणे किंवा युरिनरी रिटेन्शनमुळे कॅथेटर लावावा लागणे—यापैकी काही असेल तर युरोलॉजी सल्ल्याने पुढचा योग्य टप्पा समजून घेता येतो.

सल्लामसलतीसाठी काय घेऊन यावे?

उपलब्ध असल्यास पुढील अहवाल सोबत आणा:

• यूएसजी केयूबी/प्रोस्टेट अहवाल
• पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन अहवाल
• पीएसए अहवाल
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर
• सीरम क्रिएटिनिन
• युरोफ्लोमेट्री अहवाल
• डायबेटीस आणि रक्तदाबाच्या नोंदी
• सध्या घेत असलेल्या औषधांची यादी
• कॅथेटरची माहिती किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश
• आधीच्या प्रोस्टेट बायोप्सी किंवा शस्त्रक्रियेच्या नोंदी

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास पुरुषाने युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी टीयूआरपी शस्त्रक्रिया
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी होलेप शस्त्रक्रिया
• पुरुषांमध्ये रात्री वारंवार लघवी होणे
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे
• अचानक लघवी बंद होणे
• पीएसए तपासणीचा अर्थ
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेटचा आकार
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Enlarged Prostate / Benign Prostatic Hyperplasia https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/prostate-problems/enlarged-prostate-benign-prostatic-hyperplasia
• European Association of Urology Patient Information. Benign Prostate Enlargement https://patients.uroweb.org/condition/benign-prostate-enlargement-bpe
• NICE Guideline CG97. Lower urinary tract symptoms in men: management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97
• American Urological Association / Journal of Urology. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia https://www.auajournals.org/doi/10.1097/JU.0000000000003698
• European Association of Urology. Management of Non-neurogenic Male LUTS Guidelines https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts