रात्री झोपेतून लघवीसाठी उठावे लागण्याला नॉक्ट्युरिया म्हणतात. पुरुषांमध्ये यामागे वाढलेले प्रोस्टेट, डायबेटीस, ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर, युरिन इन्फेक्शन, स्लीप अॅपनिया, किडनी किंवा हृदयाशी संबंधित द्रव साचण्याच्या समस्या, काही औषधे किंवा संध्याकाळी जास्त द्रवपदार्थ घेणे अशी अनेक कारणे असू शकतात. प्रत्येक वेळी थोडी लघवी, धार कमी किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटत असेल तर कारण प्रोस्टेट किंवा मूत्राशयाशी संबंधित असण्याची शक्यता जास्त. प्रत्येक वेळी भरपूर लघवी होत असेल आणि तहान, थकवा, वजन कमी होणे किंवा साखर जास्त अशी लक्षणे असतील तर डायबेटीस किंवा शरीरात जास्त लघवी तयार होणे याचा संशय येतो. योग्य उपचारासाठी हे स्वरूप ओळखणे महत्त्वाचे आहे; म्हणून लघवीची तपासणी, ब्लड शुगर/HbA1c, किडनीच्या कार्याची तपासणी, अल्ट्रासाऊंड, पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन आणि युरोफ्लोमेट्री लागू शकतात.

नॉक्ट्युरिया म्हणजे काय?

रात्री झोपेतून उठून लघवी करण्याला नॉक्ट्युरिया म्हणतात. संध्याकाळी नेहमीपेक्षा जास्त पाणी, चहा, कॉफी किंवा मद्य घेतल्यानंतर अधूनमधून रात्री एकदा लघवी होणे सामान्य असू शकते. पण ही तक्रार नियमित होत असेल, झोप बिघडवत असेल, दिवसभराची ऊर्जा कमी करत असेल किंवा हळूहळू वाढत असेल तर तपासणी करावी.

नॉक्ट्युरिया म्हणजे फक्त ‘वय वाढल्यामुळे’ होणारी गोष्ट नाही. ते एक लक्षण आहे. कारण प्रोस्टेट, मूत्राशय, रक्तातील साखर, किडनी, हृदय, औषधे, झोपेची गुणवत्ता किंवा द्रवपदार्थांच्या सवयींशी संबंधित असू शकते.

एक उपयोगी प्रश्न असा आहे: मूत्राशय भरल्यामुळे तुमची झोप तुटते का, की दुसऱ्या कारणाने जाग आली आणि जागे झाल्यावर लघवी करता? हा फरक उपचाराची दिशा बदलू शकतो.

रात्री लघवीसाठी उठणे: प्रोस्टेट की डायबेटीस?

कारण प्रोस्टेटही असू शकते आणि डायबेटीसही. विशेषतः 40–50 वर्षांनंतरच्या पुरुषांमध्ये दोन्ही समस्या एकाच वेळी असू शकतात. प्रत्येक वेळी लघवीचे प्रमाण किती आहे आणि इतर कोणती लक्षणे आहेत यावरून सुरुवातीचा अंदाज येतो.

हा तक्ता निदान ठरवत नाही; पण कोणत्या तपासण्या कराव्यात याची दिशा देतो.

रात्रीची लघवी वाढलेल्या प्रोस्टेटमुळे असण्याची शक्यता कधी जास्त असते?

प्रोस्टेटशी संबंधित नॉक्ट्युरियासोबत सहसा इतर लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट लक्षणेही असतात. बीपीएच, म्हणजे बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया, ही प्रोस्टेटची कॅन्सर नसलेली वाढ आहे. त्यामुळे लघवीचा मार्ग अरुंद होऊन मूत्राशयाला जास्त काम करावे लागू शकते.

फक्त प्रोस्टेटचा आकार पाहून लक्षणांची तीव्रता ठरत नाही. काही पुरुषांचे प्रोस्टेट मोठे असूनही लक्षणे सौम्य असतात; तर काहींचे प्रोस्टेट तुलनेने लहान असूनही अडथळा लक्षणीय असतो. म्हणून प्रोस्टेटच्या आकारापेक्षा युरोफ्लोमेट्री आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन अनेकदा अधिक उपयुक्त ठरतात.

महत्त्वाचे म्हणजे प्रोस्टेटचे उपचार केल्यानंतरही नॉक्ट्युरिया पूर्ण कमी होईलच असे नाही. मुख्य कारण डायबेटीस, स्लीप अॅपनिया, नॉक्टर्नल पॉलियुरिया किंवा खराब झोप असेल तर त्यावर स्वतंत्र उपचार करावे लागतात.

रात्रीची लघवी डायबेटीसमुळे असण्याची शक्यता कधी जास्त असते?

डायबेटीसमुळे वारंवार लघवी होताना सहसा प्रत्येक वेळी लघवीचे प्रमाण जास्त असते; फक्त थोडे-थोडे थेंब नसतात. डायबेटीस मेलिटसमध्ये रक्तातील साखर जास्त असल्यामुळे जास्त पाणी लघवीत खेचले जाते. याला ऑस्मोटिक डाययुरेसिस म्हणतात.

क्वचित खूप जास्त लघवी आणि प्रचंड तहान यामागे डायबेटीस इन्सिपिडस असू शकतो. हा डायबेटीस मेलिटसपेक्षा वेगळा आजार आहे; पण त्यातही खूप तहान आणि जास्त लघवी होते. अशा स्थितीत वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते.

नॉक्ट्युरियाचे चार मुख्य प्रकार

नॉक्ट्युरियाचा प्रकार समजला तर चुकीचे उपचार टाळता येतात. ही वेगवेगळी स्वरूपे ओळखण्यासाठी ब्लॅडर डायरी ही सर्वात सोपी आणि उपयुक्त पद्धत आहे.

1. नॉक्टर्नल पॉलियुरिया

यामध्ये शरीर मुख्यतः रात्री जास्त लघवी तयार करते. वाढते वय, स्लीप अॅपनिया, पायांना सूज, संध्याकाळी जास्त द्रवपदार्थ, हृदयाशी संबंधित द्रव साचण्याच्या समस्या किंवा काही औषधे यामागे असू शकतात.

2. ग्लोबल पॉलियुरिया

यामध्ये पूर्ण 24 तासांत शरीर जास्त प्रमाणात लघवी तयार करते. डायबेटीस मेलिटस, डायबेटीस इन्सिपिडस, जास्त द्रवपदार्थ सेवन किंवा किडनीशी संबंधित कारणे असू शकतात.

3. मूत्राशयाची क्षमता कमी असणे

याचा अर्थ मूत्राशयाला सामान्य प्रमाणातील लघवी आरामात साठवता येत नाही. वाढलेले प्रोस्टेट, ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर, युरिन इन्फेक्शन, मूत्राशयातील खडे किंवा ब्लॅडर इन्फ्लेमेशन ही कारणे असू शकतात.

4. झोपेशी संबंधित नॉक्ट्युरिया

कधी कधी खराब झोप, घोरणे, ताण, वेदना किंवा स्लीप अॅपनियामुळे व्यक्ती आधी जागी होते आणि जाग आली म्हणून नंतर लघवी करते.

प्रोस्टेट आणि डायबेटीसव्यतिरिक्त इतर सामान्य कारणे

संध्याकाळी जास्त द्रवपदार्थ

झोपण्याच्या जवळ खूप पाणी, चहा, कॉफी, मद्य किंवा प्रोटीन शेक घेतल्यास रात्रीची लघवी वाढू शकते.

ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर

ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडरमध्ये अचानक लघवी, वारंवार लघवी आणि कधी लघवी गळणे अशी लक्षणे होतात. प्रत्येक वेळी लघवीचे प्रमाण कमी असू शकते.

युरिन इन्फेक्शन

लघवीत जळजळ, ताप, खालच्या पोटात वेदना, दुर्गंधीयुक्त लघवी किंवा अचानक तीव्र लघवी यामुळे इन्फेक्शनचा संशय येऊ शकतो.

स्लीप अॅपनिया

जोरात घोरणे, वारंवार झोप तुटणे, दिवसा झोप येणे, लठ्ठपणा किंवा सकाळी डोकेदुखी ही स्लीप अॅपनियाची लक्षणे असू शकतात. स्लीप अॅपनियामुळे नॉक्ट्युरिया आणि खराब झोप दोन्ही वाढू शकतात.

पायांना सूज

दिवसभर पायांमध्ये साचलेला द्रव झोपताना आडवे झाल्यावर पुन्हा रक्तप्रवाहात येतो. त्यामुळे रात्री लघवी तयार होण्याचे प्रमाण वाढू शकते.

औषधे

डाययुरेटिक्स, रक्तदाबाची काही औषधे, लिथियम किंवा काही औषधांची संध्याकाळची वेळ यामुळे लघवीचे प्रमाण वाढू शकते. डॉक्टरांचा सल्ला न घेता औषधे थांबवू नका.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

रात्री नियमितपणे दोन किंवा अधिक वेळा लघवीसाठी उठावे लागत असेल, विशेषतः झोप, ऊर्जा किंवा दैनंदिन कामावर परिणाम होत असेल, तर युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या.

खालीलपैकी काही असेल तरी सल्ला घ्यावा:

• लघवीची धार कमी असणे
• लघवी सुरू करण्यास अडचण
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे
• अचानक लघवी किंवा लघवी गळणे
• लघवी करताना जळजळ
• लघवीत रक्त दिसणे
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन
• डायबेटीससोबत लघवीची लक्षणे वाढणे
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेट वाढलेले दिसणे
• पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन जास्त असणे

40–50 वर्षांनंतरच्या पुरुषांनी रात्रीची लघवी फक्त ‘वयामुळे’ आहे असे गृहीत धरू नये. योग्य तपासणीमुळे प्रोस्टेट वाढ, डायबेटीस, ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर, इन्फेक्शन, नॉक्टर्नल पॉलियुरिया, झोपेशी संबंधित कारणे आणि किडनीच्या समस्या यांमध्ये फरक करता येतो.

कारण शोधण्यासाठी तपासण्या

वय, लक्षणे आणि तपासणीच्या निष्कर्षानुसार युरोलॉजिस्ट आवश्यक तपासणी सुचवू शकतात. प्रत्येक रुग्णाला प्रत्येक तपासणीची गरज नसते.

युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी

या तपासणीत इन्फेक्शन, रक्त, प्रोटीन आणि लघवीतील साखर तपासली जाते.

युरिन कल्चर

लघवीत जळजळ, ताप, वारंवार इन्फेक्शन किंवा लघवीत पू पेशी असल्यास ही तपासणी लागू शकते.

ब्लड शुगर आणि HbA1c

या तपासण्यांमुळे डायबेटीस किंवा साखरेचे अपुरे नियंत्रण ओळखता येते.

सीरम क्रिएटिनिन आणि इलेक्ट्रोलाइट्स

विशेषतः लघवीचे प्रमाण खूप जास्त असल्यास किडनीचे कार्य आणि शरीरातील द्रव-मीठ संतुलन तपासण्यासाठी या तपासणी उपयोगी ठरतात.

प्रोस्टेट आणि पीव्हीआरसह अल्ट्रासाऊंड केयूबी

या अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनी, मूत्राशय, प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन—म्हणजे लघवी केल्यानंतर मूत्राशयात उरलेली लघवी—पाहिली जाते.

युरोफ्लोमेट्री

ही लघवीचा प्रवाह मोजणारी साधी तपासणी आहे. धार कमी आहे का आणि अडथळ्याची शक्यता आहे का हे समजण्यास मदत होते.

गरजेनुसार पीएसए

वय, प्रोस्टेट तपासणी, कुटुंबातील इतिहास आणि लक्षणांनुसार निवडक पुरुषांमध्ये पीएसए सुचवला जाऊ शकतो. रात्री लघवी होते म्हणून प्रत्येक रुग्णाला पीएसए आवश्यक नाही.

ब्लॅडर डायरी

3 दिवसांची ब्लॅडर डायरी नॉक्ट्युरियासाठी अत्यंत उपयुक्त साधन आहे. किती द्रवपदार्थ घेतले, लघवीची वेळ आणि लघवीचे प्रमाण यांची नोंद केली जाते. त्यामुळे समस्या जास्त लघवी तयार होणे, मूत्राशयाची कमी क्षमता की झोपेमुळे जाग येणे यापैकी कुठे आहे ते समजण्यास मदत होते.

सल्लामसलतीत काय विचारले जाऊ शकते?

रात्री किती वेळा उठावे लागते, प्रत्येक वेळी लघवी कमी की जास्त असते, दिवसा वारंवार लघवी होते का, धार कमी आहे का, खूप तहान लागते का, घोरणे आहे का, पायांना सूज येते का आणि कोणती औषधे चालू आहेत याबद्दल डॉक्टर विचारू शकतात.

मुख्य कारण कोणते आहे हे शोधणे हा उद्देश असतो—प्रोस्टेटचा अडथळा, ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर, जास्त लघवी तयार होणे, डायबेटीस, युरिन इन्फेक्शन, खराब झोप किंवा एकापेक्षा जास्त कारणांचे मिश्रण.

उपचार कारणानुसार ठरतात

कारण प्रोस्टेटशी संबंधित असेल तर

उपचारांमध्ये दैनंदिन सवयींमध्ये बदल, प्रोस्टेटचा मार्ग शिथिल करणारी औषधे, निवडक मोठ्या प्रोस्टेटमध्ये आकार कमी करणारी औषधे किंवा लक्षणे तीव्र असल्यास शस्त्रक्रिया यांचा समावेश होऊ शकतो. वारंवार युरिनरी रिटेन्शन, पुन्हा पुन्हा इन्फेक्शन, मूत्राशयातील खडे, किडनीला सूज, खूप जास्त पीव्हीआर किंवा औषधांना कमी प्रतिसाद असल्यास शस्त्रक्रियेचा विचार केला जाऊ शकतो.

कारण डायबेटीस असेल तर

रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवणे, योग्य आहार, वजन नियंत्रण, योग्य प्रमाणात द्रवपदार्थ आणि फिजिशियन किंवा डायबेटोलॉजिस्टकडे पुढील तपासणी याला प्राधान्य दिले जाते. साखर नियंत्रणात आल्यावर जास्त लघवी कमी होऊ शकते.

कारण ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर असेल तर

उपचारांमध्ये ब्लॅडर ट्रेनिंग, द्रवपदार्थांची वेळ नियोजित करणे, मूत्राशयाला चिडचिड करणारे पदार्थ टाळणे आणि गरजेनुसार औषधे यांचा समावेश होऊ शकतो.

कारण झोपेशी संबंधित असेल तर

स्लीप अॅपनिया, इन्सोम्निया, ताण, वेदना किंवा खराब झोपेच्या सवयींसाठी स्वतंत्र उपचार लागू शकतात. जाग येण्याचे मुख्य कारण झोप असेल तर फक्त प्रोस्टेटची औषधे उपयोगी पडतीलच असे नाही.

कारण नॉक्टर्नल पॉलियुरिया असेल तर

उपचार कारणानुसार ठरतात. रात्री उशिरा द्रवपदार्थ कमी करणे, पायांची सूज नियंत्रित करणे, स्लीप अॅपनियावर उपचार किंवा औषधांची वेळ तपासणे यांचा समावेश असू शकतो.

डॉक्टरांकडे जाण्यापूर्वी काय करून पाहू शकता?

सुरुवातीला काही साधे बदल करता येतात:

• डॉक्टरांनी वेगळा सल्ला दिलेला नसेल तर झोपण्याच्या 2–3 तास आधी द्रवपदार्थ कमी करा
• रात्री उशिरा चहा, कॉफी आणि मद्य टाळा
• झोपण्यापूर्वी लघवी करून घ्या
• घोट्यांना सूज असल्यास संध्याकाळी काही वेळ पाय उंच ठेवा
• रात्री प्रत्येक वेळी लघवीचे प्रमाण कमी की जास्त आहे ते नोंदवा
• तहान, साखरेचे रीडिंग आणि दिवसा किती वेळा लघवी होते ते लिहून ठेवा
• प्रोस्टेट किंवा मूत्राशयाची औषधे स्वतःहून सुरू करू नका

सल्लामसलतीची यादी

भेटीला पुढील अहवाल सोबत आणा:

• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी अहवाल
• युरिन कल्चर, केले असल्यास
• फास्टिंग/पीपी ब्लड शुगर आणि HbA1c
• सीरम क्रिएटिनिन
• केले असल्यास सीरम इलेक्ट्रोलाइट्स
• यूएसजी केयूबी/प्रोस्टेट/पीव्हीआर अहवाल
• आधी केलेला असल्यास पीएसए अहवाल
• आधी केलेली असल्यास युरोफ्लोमेट्री अहवाल
• सध्या चालू औषधे, विशेषतः रक्तदाब/डायबेटीसची औषधे आणि डाययुरेटिक्स
• शक्य असल्यास 3 दिवसांची ब्लॅडर डायरी
• पूर्वी कॅथेटर, प्रोस्टेटचे उपचार किंवा रुग्णालयात दाखल झाले असल्यास संबंधित नोंदी

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• बीपीएच: बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया समजून घ्या
• पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी: कारण प्रोस्टेट आहे का?
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे: कारणे आणि उपचार
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेटचा आकार: आकार खरोखर महत्त्वाचा असतो का?
• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास पुरुषाने युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• Urology Care Foundation. Nocturia: Symptoms, Diagnosis & Treatment https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/n/nocturia
• Urology Care Foundation. Benign Prostatic Hyperplasia (BPH) https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/b/benign-prostatic-hyperplasia-%28bph%29
• European Association of Urology. Guidelines on Non-neurogenic Male Lower Urinary Tract Symptoms https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts
• NICE. Lower urinary tract symptoms in men: management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97
• NICE. Initial assessment: urinary frequency and volume chart https://www.nice.org.uk/guidance/qs45/chapter/quality-statement-2-initial-assessment-urinary-frequency-and-volume-chart
• NIDDK. Symptoms & Causes of Diabetes https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes
• NIDDK. Diabetes Insipidus https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/diabetes-insipidus